Salam buat semua. Salam Hari Malaysia.

Tak sangka, pejam celik, pejam celik, kita sudah 69 tahun hidup dalam negara yang merdeka. Dari zaman Melayu feudal, ketika Sultan mempunyai kuasa pemerintahan yang besar, kita melalui zaman kolonial apabila kuasa politik Melayu semakin dipersempit di bawah pentadbiran British. Kemudian datanglah detik 31 Ogos 1957, apabila Malaya merdeka di bawah pimpinan Tunku Abdul Rahman, diikuti pembentukan Malaysia bersama Sabah dan Sarawak pada tahun 1963. Selepas itu, kita melalui zaman dan pentadbiran sepuluh orang Perdana Menteri, hinggalah kita sampai ke zaman kita hari ini — zaman Gen Z yang mungkin melihat sejarah dengan kaca mata yang sangat berbeza daripada datuk dan nenek mereka.

Hari ini Atok masih berada di daerah Kuala Selangor, menyelongkar cerita lama dan menceritakan kembali kehebatan datuk nenek moyang kita — orang-orang biasa yang mungkin miskin dan tidak berharta, tetapi kaya dengan budi bahasa, semangat hidup dan perjuangan memperkasakan anak bangsa. Mereka melalui zaman yang panjang, ketika tanah air ini silih berganti berada di bawah kuasa bangsa asing — bermula dengan Melaka jatuh ke tangan Portugis pada 1511, kemudian Belanda pada 1640, British pada abad ke-19, pendudukan Jepun pada 1942–1945, sebelum British kembali semula selepas perang. Akhirnya, pada 31 Ogos 1957, pemerintahan kolonial British di Malaya berakhir. Kita mengambil kembali hak untuk menentukan arah tanah air sendiri.

Dan sebenarnya, sejarah ini mengajar kita satu perkara yang sangat besar. Kemerdekaan bukan sekadar pertukaran siapa yang memerintah. Kemerdekaan juga adalah tentang kemampuan kita membina bangsa sendiri. Kalau benar kita mahu memahami erti merdeka, kita harus menoleh kepada generasi sebelum kita — petani, nelayan, guru, penghulu, imam, bidan, pekerja dan orang kampung yang tidak tercatat namanya dalam buku-buku besar sejarah, tetapi merekalah yang membina masyarakat sedikit demi sedikit.

Sebab itu Atok terus menggali sejarah Kuala Selangor. Bukan semata-mata hendak mengenang masa lalu, tetapi hendak melihat bagaimana orang-orang terdahulu membina kehidupan selepas melalui zaman penjajahan. Dan daripada kisah merekalah kita boleh belajar bahawa kemerdekaan yang diwarisi hari ini datang bersama satu amanah: jangan kita sia-siakan apa yang telah diperjuangkan oleh orang sebelum kita.

Kalau sejarah tidak dijadikan ibrah, kita akan mudah lupa bahawa perpecahan, sama ada kerana kaum, agama atau fahaman politik, pernah menjadi antara kelemahan yang dimanfaatkan oleh kuasa luar. Merdeka memberi kita hak untuk menentukan masa depan sendiri. Tetapi hak itu datang bersama tanggungjawab untuk menjaga perpaduan, menghormati perbezaan dan memastikan anak bangsa terus diperkasakan.

Jadi sempena Hari Malaysia ini, marilah kita menoleh sekejap ke belakang. Daripada sejarah tanah air yang besar, kita turun melihat sejarah sebuah daerah — Kuala Selangor. Di situlah Atok mahu membawa korang kali ini.

Entri Atok kali ini membawa kita ke Tanjong Karang, sebuah pekan lama yang terletak di tengah laluan perjalanan Atok dari Seremban ke Bagan Datoh setiap kali kami sekeluarga pulang berhari raya — atau pulang saja-saja. Kalau dihitung, mungkin tiga atau empat kali setahun, terutama kalau ada majlis perkahwinan, pengkebumian atau urusan kekeluargaan yang penting-penting.

Apa yang paling menarik perhatian Atok setiap kali melalui Tanjong Karang ialah suasana kehijauan dan kekuningan bendangnya. Hijau ketika padi mula ditanam, kemudian perlahan-lahan bertukar kuning apabila tiba musim menuai. Cuma sekarang, kerja-kerja di sawah itu tidak lagi banyak dilakukan oleh tangan manusia seperti dahulu. Yang kelihatan ialah jejari-jejari mesin, roda dan mata rantai jentera yang bergerak merentasi petak-petak sawah, menuai hasil yang suatu ketika dahulu dikerjakan dengan tulang empat kerat.

Kemudian ada pula bau laut dan harumnya ikan masin yang seakan-akan menjadi bau kehidupan di daerah ini. Atok juga suka melihat suasana pekan sehari Tanjong Karang — anak-anak Jawa dan Banjar keluar berbelanja, singgah di kedai dan warung-warung, bertegur sapa dan menjalani kehidupan seperti biasa. Di situlah sebenarnya sejarah hidup sesuatu tempat itu tersimpan. Bukan hanya pada bangunan lama atau dokumen kerajaan, tetapi pada manusia yang terus menghidupkan pekan dan kampung mereka dari satu generasi ke satu generasi.

Jadi, entri kali ini akan menjadi permulaan kepada beberapa entri khusus Atok tentang Tanjong Karang. Untuk kali ini, kita kenal dahulu sejarah pembukaannya dan tokoh-tokoh yang memberikan warna-warni kepada kehidupan masyarakat di sana. Selepas itu, kita akan menyusuri pula bagaimana Tanjong Karang berkembang menjadi sebuah kawasan pertanian, penempatan dan masyarakat yang kita kenali pada hari ini.

Semoga kisah-kisah ini menarik perhatian korang untuk melihat kembali nikmat kemerdekaan yang kita kecapi, di samping berbangga dengan kehebatan datuk nenek moyang korang yang gigih membuka, mengusahakan dan membangunkan bumi Tanjong Karang sehingga menjadi bumi yang bertuah. Atok harap, lepas membaca nanti, komenlah sikit. Jangan Atok seorang saja yang bercakap!

MERDEKA! MERDEKA! MERDEKA!

A. PENGHULU-PENGHULU TANJONG KARANG, 1894–2000

Kalau kita mahu memahami sejarah Tanjong Karang, kita tidak boleh melihat jawatan penghulu sekadar sebagai satu jawatan pentadbiran kampung. Sejak penghujung abad ke-19, penghulu merupakan antara tokoh penting yang menghubungkan penduduk tempatan dengan pentadbiran kerajaan. Peranan mereka berkait dengan tanah, penduduk, kutipan hasil, keselamatan, kemudahan awam dan pelbagai urusan harian masyarakat. Sebab itu, apabila sejarah Tanjong Karang mula dapat dikesan melalui rekod kerajaan pada akhir abad ke-19, sejarah para penghulu juga menjadi sebahagian penting daripada sejarah pembentukan daerah ini.

Naratif ini sengaja dibataskan kepada sejarah jawatan, pemegang jawatan dan pentadbiran Penghulu Tanjong Karang. Rekod berkaitan balai polis, masjid, pembangunan sawah, saliran atau projek lain tidak dimasukkan supaya perkembangan institusi Penghulu dapat dilihat sebagai satu sejarah pentadbiran yang tersendiri.

1. Daeng Bedun bin Daeng Dewasa (1848-1874+)

Sekitar tahun 1848, Daeng Bedun bin Daeng Dewasa, atau nama sebenarnya, Raja Bedun ibni Y.A.M. Raja Yusoh ibni al-Marhum Sultan Ibrahim. membuka kawasan Tanjong Karang dan Sawah Sempadan bersama keluarganya serta orang-orang Bugis, dengan perkenan Sultan Muhammad Shah.

Pada masa itu, kawasan Tanjong Karang masih banyak berupa hutan, paya dan sungai. Sungai menjadi laluan penting untuk bergerak dan mencari kawasan yang sesuai untuk didiami. Oleh itu, tidak mustahil penerokaan awal ini turut bergerak ke kawasan sekitar Sungai Tengi, termasuk kawasan Sawah Sempadan yang dikenali kini. Tetapi setakat ini kita belum mempunyai bukti yang cukup untuk mengatakan sejauh mana Daeng Bedun menerokainya. Pada zaman Daeng Bedun, yang ada hanyalah hutan, paya dan tanah yang sedikit demi sedikit dibuka untuk penempatan.

Jadi, sumbangan Daeng Bedun lebih tepat dilihat sebagai antara tokoh awal yang membuka jalan kepada perkembangan Tanjong Karang, jauh sebelum kawasan ini berubah menjadi jelapang padi seperti yang kita kenal hari ini.

Semasa Perang Saudara Selangor (1868–1873), Tanjong Karang secara tidak langsung terlibat dalam peperangan: pada Jun–Julai 1871, Raja Mahadi berundur ke Tanjong Karang selepas dikalahkan oleh British, kemudian berundur ke Sabak Bernam; pada akhir 1873, lebih seribu pahlawan Pahang yang menyokong Tengku Kudin menyusuli mereka dan singgah di Tanjong Karang.

Perang Saudara Selangor yang meletus antara tahun 1868 hingga 1873 telah membawa impak yang amat mendalam terhadap petempatan awal di Tanjong Karang. Konflik yang berpanjangan ini bukan sahaja mengganggu kestabilan wilayah Kuala Selangor, malah mengheret sama kawasan pesisir pantai tersebut menjadi laluan ketenteraan yang bergolak. Akibat daripada ketakutan dan huru-hara yang melanda, majoriti penduduk asal bertempiaran lari menyelamatkan diri ke kawasan lain. Keadaan ini menyebabkan Tanjong Karang terbiar sepi seumpama "kampung mati" yang kehilangan denyut nadi ekonominya selaku perkampungan nelayan dan pertanian tradisi.

Pengasas awal mukim berkenaan, Daeng Bedun, turut berdepan dengan perubahan landskap kepimpinan. Daeng Bedun di Tanjong Karang adalah saudara sepupu dengan Raja Unos di Sabak Bernam. Dalam fasa peralihan yang suram ini, waris dan keturunan kepada Walaupun anak Daeng Bedun seperti Haji Yusuf bin Daeng Bedun serta cucu-cucunya kekal bertahan di situ sebagai golongan orang asal dan pemegang hak milik tanah adat, status politik mereka telah berubah. Mereka tidak lagi memegang mandat kepimpinan sebagai pentadbir rasmi komuniti seumpama datuk mereka dahulu, sebaliknya hanya diiktiraf sebagai tuan tanah tempatan di tengah-tengah sisa petempatan yang sedang cuba dibangunkan semula.

Menyedari wujudnya kekosongan kuasa pasca-perang, pihak pentadbiran kolonial British yang mula bertapak melalui Sistem Residen mengambil keputusan untuk mengubah struktur pemerintahan tempatan. Pihak British memilih untuk tidak melantik mana-mana pengganti tempatan daripada kalangan anak cucu Daeng Bedun buat seketika waktu. Sebaliknya, keseluruhan pentadbiran mukim Tanjong Karang diletakkan di bawah pengawasan dan kawalan terus Majistret serta Pegawai Daerah Kuala Selangor. Langkah pengurusan secara langsung dari pusat daerah ini mewujudkan jurang pentadbiran tanpa penghulu tempatan selama bertahun-tahun, sehinggalah usaha penyusunan semula dan pelantikan Haji Hassan dilakukan pada tahun 1884.

2. Haji Hassan (1884-1893+)

Pada tahun 1884, struktur kepimpinan di Tanjong Karang mengalami perubahan dengan pelantikan Haji Hassan sebagai Penghulu. Pelantikan ini dilakukan di bawah pentadbiran Raja Muda Musa dan Residen British bagi memulakan sistem pentadbiran moden yang bersurat. Langkah ini diambil bagi mengisi kekosongan hierarki kuasa yang berlaku selepas tamatnya Perang Saudara Selangor pada tahun 1873. Rekod kolonial tidak mencatatkan latar belakang peribadi atau tempat asal individu ini sebelum beliau datang ke Tanjong Karang. Walau bagaimanapun, pemilihan beliau didorong oleh keperluan pentadbiran pusat untuk meletakkan seorang pegawai yang mempunyai autoriti bagi memulihkan semula penempatan berkenaan.

Haji Hassan merupakan individu luar yang tidak mempunyai pertalian darah dengan Daeng Bedun, iaitu individu yang membuka penempatan awal Tanjong Karang pada tahun 1848. Oleh itu, hubungan antara beliau dengan anak-cucu Daeng Bedun—seperti Haji Yusuf dan Haji Noh yang kekal sebagai pemilik tanah adat di situ—adalah hubungan rasmi antara pentadbir daerah dan penduduk mukim. Tugas utama beliau merangkumi urusan penyusunan semula sempadan tanah, pendaftaran penduduk, serta pengurusan kutipan hasil di sepanjang pesisir Sungai Tengi bagi memastikan kestabilan dan keselamatan pasca-perang.

Pelantikan beliau pada tahun 1884 turut mendorong kepada perubahan demografi di Tanjong Karang. Melalui sistem parit dan pembukaan tanah pertanian yang diatur di bawah pentadbirannya, kawasan tersebut mula menerima kemasukan gelombang penghijrah baharu, termasuk kumpulan masyarakat Banjar dan Jawa. Fail arkib bertajuk "surat mengenai R. Musa" (No. Rujukan: 1957/0003385W) bertarikh tahun 1884 menjadi rekod rasmi yang mencatatkan urusan surat-menyurat serta laporan pentadbiran yang dihantar oleh beliau mengenai perkembangan mukim tersebut.

Pada tahun 1884, nama Haji Hassan muncul sebagai tokoh yang memegang peranan sebagai Penghulu Tanjong Karang. Kedudukan beliau penting kerana ia menunjukkan bahawa kepimpinan tempatan di Tanjong Karang telah wujud dan berfungsi sebelum Tanjong Karang berkembang menjadi sebuah unit pentadbiran yang kemudiannya dikenali secara rasmi sebagai mukim.

Pada ketika itu, istilah dan kedudukan penghulu tidak semestinya bergantung kepada kewujudan sebuah mukim dalam pengertian pentadbiran moden. Penghulu merupakan pemimpin tempatan yang bertanggungjawab terhadap penduduk dan kawasan di bawah jagaannya serta menjadi penghubung antara masyarakat dengan pentadbiran negeri. Dengan itu, kewujudan Haji Hassan sebagai penghulu pada tahun 1884 tidak bercanggah dengan hakikat bahawa Tanjong Karang pada masa tersebut masih berada dalam proses pembentukan sebagai sebuah kawasan pentadbiran yang lebih tersusun.

Perkara ini juga perlu dilihat dalam konteks perubahan pentadbiran Selangor selepas campur tangan British. Sistem penghulu yang telah lama berakar dalam pemerintahan Melayu mula disusun dan dimasukkan dengan lebih jelas ke dalam pentadbiran kolonial pada awal 1880-an. Dalam suasana perubahan inilah kedudukan Haji Hassan menjadi menarik. Beliau bukan sekadar nama yang muncul dalam rekod pentadbiran, tetapi merupakan gambaran tentang bagaimana struktur kepimpinan tradisional di peringkat tempatan terus digunakan ketika sistem pentadbiran baharu sedang dibentuk.

Sebagai Penghulu Tanjong Karang, tugas Haji Hassan tentunya tidak terhad kepada urusan penduduk semata-mata. Beliau juga menjadi mata dan telinga pentadbiran terhadap apa sahaja kegiatan yang berlaku di kawasan bawah jagaannya. Ini termasuk melaporkan kegiatan yang melibatkan pembukaan tanah, penggunaan sumber hutan dan kegiatan orang-orang berkedudukan yang berlaku di Tanjong Karang. Dalam konteks inilah laporan beliau mengenai kegiatan Raja Musa menebang hutan untuk mendapatkan kayu api di Tanjong Karang menjadi penting. Laporan tersebut memperlihatkan bahawa penghulu mempunyai fungsi pentadbiran yang nyata dan bukan sekadar gelaran bagi seorang ketua masyarakat.

Kewujudan Haji Hassan pada tahun 1884 dengan demikian memberikan satu petunjuk penting dalam sejarah awal Tanjong Karang. Kepimpinan tempatan sudah wujud sebelum sempadan dan status mukim Tanjong Karang menjadi jelas dalam bentuk pentadbiran kemudian. Oleh sebab itu, sejarah Tanjong Karang tidak seharusnya hanya dimulakan apabila nama mukimnya muncul dalam dokumen pentadbiran moden. Sejarahnya lebih awal daripada itu—bermula dengan terbentuknya komuniti, kegiatan ekonomi dan pembukaan kawasan, serta munculnya pemimpin tempatan seperti Haji Hassan yang mengurus dan melaporkan hal ehwal masyarakat kepada pemerintah.

Haji Hassan, walaupun belum banyak diketahui biodata peribadinya, dengan itu menempati kedudukan yang penting dalam garis masa awal pemerintahan Tanjong Karang. Beliau ialah antara bukti terawal yang dapat dikenal pasti bahawa Tanjong Karang sudah mempunyai kepimpinan tempatan yang berfungsi pada tahun 1884, beberapa tahun sebelum kawasan tersebut berkembang menjadi mukim sebagaimana yang kita kenali hari ini.

Kedudukan Haji Hassan lebih menarik. Beliau ialah Penghulu Tanjong Karang, tetapi pada masa yang sama mempunyai hubungan kerja dengan Raja Musa sehingga diberi tanggungjawab untuk menyampaikan maklumat mengenai kegiatan penebangan kayu yang dilakukan oleh Raja Musa sendiri. Dalam konteks pentadbiran Melayu pada zaman tersebut, keadaan ini menunjukkan bahawa penghulu boleh berfungsi sebagai penghubung antara pembesar atau kerabat diraja dengan pentadbiran negeri.fungsi penghulu pada peringkat awal. Tanjong Karang, pada ketika itu, belum lagi mempunyai struktur mukim yang tersusun seperti zaman kemudian, namun sudah terdapat jaringan pentadbiran yang menghubungkan penduduk tempatan, penghulu, pembesar dan kerajaan negeri. Haji Hassan berada di tengah-tengah jaringan tersebut. Beliau bukan sekadar ketua masyarakat, tetapi juga menjadi penghubung rasmi dalam urusan yang melibatkan penggunaan tanah dan hasil hutan.

Nama Haji Hassan disebut-sebut sebagai Penghulu Tanjong Karang dalam surat ini

3. Abdullah bin Nanglung Prang Iman @ Seman (1894-1904)

Jejak terawal pada 25 Januari 1894 menyebut Abdullah bin Nanglung Prang Seman dan Abdullah bin Nanglung Prang Iman dalam rekod kerajaan Selangor berkaitan jawatan penghulu dan urusan elaun dalam konteks “New Mukim of Tanjung Karang”. Pada 3 Oktober 1894, fail 1957/0051888W, “Mukim Register for Tanjung Karang”, merekodkan Acting District Officer meminta Government Printer menyediakan daftar mukim baharu.

Peta Lakar menunjukkan mukim-mukim dalam daerah Kuala Selangor sebelum tahun 1893

Titik permulaannya boleh diletakkan pada tahun 1894. Pada masa itu, pentadbiran kerajaan sedang menyusun semula kawasan Tanjong Karang sebagai sebuah mukim dengan sempadan yang lebih jelas. Dalam rekod tahun 1894, nama Abdullah bin Nanglung Prang Iman @ Seman muncul dalam urusan berkaitan mukim baharu tersebut. Rekod pewartaan sempadan dan Mukim Register tahun yang sama memberikan gambaran bahawa Tanjong Karang ketika itu bukan lagi sekadar sebuah kawasan penempatan yang berkembang secara beransur-ansur, tetapi sudah mula dimasukkan ke dalam kerangka pentadbiran mukim yang lebih tersusun. Abdullah kemudiannya dikenali sebagai Penghulu Tanjong Karang dan berkhidmat sehingga tahun 1904.

Nama Abdullah turut muncul dalam rekod kerajaan selepas tempoh perkhidmatannya. Pada tahun 1904, terdapat rekod berkaitan pencen Abdullah sebagai penghulu. Ini penting kerana ia memberikan petunjuk yang lebih kukuh tentang kedudukan beliau dalam pentadbiran Tanjong Karang pada zaman awal. Dalam beberapa catatan, nama beliau juga boleh muncul dalam bentuk yang berbeza, termasuk Abdullah, Inche Abdullah atau Dato Dollah. Nama-nama tersebut tidak sepatutnya dianggap sebagai beberapa orang penghulu yang berlainan tanpa bukti. Dalam konteks rekod Tanjong Karang ini, ia merujuk kepada orang yang sama, iaitu Abdullah bin Nanglung Prang Iman @ Seman.

Dalam menelusuri sejarah awal pentadbiran Tanjong Karang, kewujudan jawatan Penghulu sebenarnya dapat dikesan lebih awal. Nama Abdullah bin Nanglung Prang Iman muncul dalam konteks zaman awal penggazetan Tanjong Karang pada tahun 1894. Kehadiran beliau dalam tempoh tersebut penting kerana ia menunjukkan bahawa institusi Penghulu di Tanjong Karang telah mempunyai kedudukan dalam pentadbiran rasmi sebelum kita menemukan rekod Inche Abdollah pada tahun 1899. Dengan kata lain, jawatan Penghulu bukanlah satu institusi yang baru diwujudkan pada penghujung abad ke-19, tetapi telah berkembang seiring dengan proses kerajaan Selangor menyusun dan mengiktiraf kawasan-kawasan pentadbirannya.

Kehadiran Abdullah bin Nanglung Prang Iman juga membuka satu persoalan yang lebih luas tentang latar masyarakat yang mengisi jawatan Penghulu di Selangor pada zaman tersebut. Pada akhir abad ke-19, masyarakat Selangor bukanlah masyarakat yang terbentuk daripada satu kelompok asal sahaja. Perkembangan negeri, pembukaan tanah dan penghijrahan telah membawa masuk masyarakat dari pelbagai kawasan Nusantara, termasuk Sumatera dan Jawa, selain hubungan dengan negeri-negeri Melayu yang berjiran. Dalam keadaan masyarakat yang semakin pelbagai ini, sebahagian pemimpin tempatan yang kemudiannya berperanan sebagai penghulu juga mempunyai latar keluarga, jaringan sosial dan pengalaman pentadbiran yang berbeza-beza.

Pada 25 Januari 1894, nama Abdullah bin Nanglung Prang Seman muncul dalam rekod kerajaan Selangor berkaitan jawatan penghulu dan urusan elaun dalam konteks ‘New Mukim of Tanjung Karang’. Rekod ini merupakan antara bukti terawal yang setakat ini dapat dikenal pasti mengenai seorang penghulu yang dikaitkan secara langsung dengan pembentukan Mukim Tanjong Karang. Walaupun bukti tersebut belum mencukupi untuk mengesahkan Abdullah sebagai penghulu pertama atau sebagai Acting Penghulu, kewujudannya dalam rekod 1894 menunjukkan bahawa institusi penghulu telah berada dalam struktur pentadbiran Tanjong Karang ketika mukim tersebut sedang diiktiraf atau disusun sebagai sebuah mukim baharu.”

Petunjuk itu menjadi semakin kuat pada 3 Oktober 1894 melalui fail 1957/0051888W, “Mukim Register for Tanjung Karang”. Acting District Officer meminta Government Secretary supaya Government Printer menyediakan dan mencetak satu daftar bagi kawasan yang baru diwujudkan dalam daerahnya. Kita tidak mempunyai alasan untuk menentukan tarikh tepat mukim itu digazetkan hanya berdasarkan fail ini, tetapi pada penghujung 1894 jelas bahawa Tanjong Karang telah dilihat sebagai sebuah mukim baharu yang memerlukan daftar rasmi.

Pada 16 Mac 1897 pula, fail 1957/0069443W merekodkan “Medical Report on Inche Abdullah, Penghulu of Tanjung Karang”. Di sini kita melihat dengan jelas bahawa Tanjong Karang sudah mempunyai seorang penghulu yang diiktiraf dalam rekod rasmi kerajaan. Kehadiran penghulu melengkapkan gambaran tentang struktur pentadbiran tempatan yang sedang terbentuk. Ada mukim, ada daftar, ada kerani dan ada penghulu yang menjadi sebahagian daripada kepimpinan kawasan.

Nama Che Abdullah bin Panglima Perang Suman@Seman juga dikenali sebagai Penghulu Abdullah atau Dato Dollah tertera dalam Selangor Government Gazzette dalam tahun 1897

Apabila kita kemudiannya menemui rekod seperti Inche Abdollah yang direkodkan sebagai Penghulu Tanjong Karang pada tahun 1899, lengkap dengan urusan rasmi mengenai gaji dan perkhidmatan, kita sebenarnya sedang melihat hasil daripada proses pentadbiran yang telah dibentuk sejak beberapa dekad sebelumnya. Jawatan tersebut bukan muncul secara tiba-tiba pada penghujung abad ke-19, tetapi merupakan sebahagian daripada proses panjang apabila kerajaan kolonial menyerap kepimpinan tempatan ke dalam struktur pentadbiran yang semakin tersusun. Dari sinilah sejarah Penghulu Tanjong Karang menjadi penting, bukan hanya sebagai sejarah seorang individu, tetapi sebagai cerminan bagaimana sebuah kawasan luar bandar Selangor secara beransur-ansur dimasukkan ke dalam sistem pemerintahan moden yang sedang dibentuk pada zaman kolonial.

Pada 10 Jun 1899, Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor merekodkan sepucuk surat daripada Inche Abdollah, Penghulu Tanjong Karang, yang memohon kenaikan gaji melalui fail 1957/0084633W. Rekod ini memberikan gambaran tentang kedudukan penghulu dalam struktur pentadbiran Tanjong Karang pada penghujung abad ke-19, di samping memperlihatkan bahawa soal gaji dan ganjaran perkhidmatan penghulu telah menjadi sebahagian daripada urusan rasmi antara pegawai tempatan dengan kerajaan negeri.

Permohonan tersebut juga memperlihatkan kedudukan penghulu sebagai sebahagian daripada jentera pentadbiran kerajaan, bukannya sekadar tokoh masyarakat tempatan. Gelaran Penghulu Tanjong Karang menunjukkan bahawa Abdollah memegang tanggungjawab rasmi yang berkaitan dengan pentadbiran mukim atau kawasan di bawah jagaannya. Surat untuk mendapatkan kenaikan gaji pula menunjukkan bahawa jawatan tersebut mempunyai kedudukan dalam sistem perkhidmatan kerajaan yang tertakluk kepada pertimbangan dan keputusan pentadbiran negeri.

Dari sudut sejarah pentadbiran, rekod ini turut memperlihatkan wujudnya hubungan langsung antara pegawai tempatan dengan pusat pentadbiran negeri. Abdollah menggunakan saluran rasmi untuk mengemukakan tuntutan berkaitan kedudukan kewangannya kepada Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. Ini menunjukkan bahawa pentadbiran Tanjong Karang pada ketika itu telah terhubung dengan struktur birokrasi negeri yang lebih tersusun, dengan urusan pegawai tempatan direkodkan dan dipertimbangkan di peringkat kerajaan negeri.

Namun begitu, berdasarkan tajuk dan metadata fail sahaja, kita belum dapat menentukan berapa gaji Abdollah ketika itu, berapa kenaikan yang dimintanya, alasan khusus permohonan tersebut, atau keputusan kerajaan terhadap permohonannya. Perkara-perkara tersebut hanya boleh dipastikan melalui kandungan lima halaman fail asal. Oleh itu, kesimpulan yang paling kukuh daripada rekod ini ialah bahawa pada Jun 1899, Inche Abdollah, Penghulu Tanjong Karang, secara rasmi memohon kenaikan gaji daripada kerajaan negeri Selangor, sekali gus memberikan bukti tentang kedudukan penghulu sebagai pegawai dalam struktur pentadbiran rasmi Tanjong Karang pada akhir abad ke-19.

Permohonan Penghulu Abdullah untuk kenaikan gaji dibuat dalam tahun 1899

Tahun 1901 pula memperlihatkan satu lagi sisi pentadbiran Tanjong Karang yang agak menarik. Pada 8 Ogos 1901, fail 1957/0098239W, merekodkan aduan terhadap Datok Penghulu Abdullah, Tanjung Karang, berkaitan urusan dan peraturan masjid. Rekod ini penting kerana ia memperlihatkan bahawa kehidupan masyarakat tempatan sudah mempunyai struktur keagamaan dan peraturan yang boleh menjadi sebahagian daripada urusan rasmi kerajaan.

Masjid dalam konteks ini bukan sekadar tempat ibadat. Urusan pengurusan dan peraturannya boleh menjadi perkara pentadbiran, manakala penghulu berada dalam lingkungan kepimpinan masyarakat yang berkaitan dengan persoalan tersebut. Yang dapat dipastikan ialah pada tahun 1901, pengurusan masjid telah menjadi sebahagian daripada urusan rasmi pentadbiran Tanjong Karang, dan kedudukan penghulu cukup penting sehingga namanya muncul dalam fail tersebut.

Pada ketika itu, Inche Abdollah direkodkan sebagai Penghulu Tanjong Karang dan telah mengemukakan surat rasmi kepada kerajaan bagi memohon kenaikan gaji. Walaupun dokumen ini tidak memberikan maklumat lanjut mengenai jumlah gaji atau alasan khusus permohonannya, kepentingannya cukup besar kerana ia membuktikan bahawa jawatan Penghulu Tanjong Karang pada tahun 1899 sudah berada dalam lingkungan pentadbiran rasmi kerajaan. Penghulu bukan lagi sekadar tokoh masyarakat yang menjalankan fungsi tradisional secara tidak formal, tetapi seorang pegawai yang mempunyai kedudukan dalam perkhidmatan kerajaan serta boleh berurusan secara rasmi dengan pentadbiran negeri mengenai soal perkhidmatan dan imbuhan.

Dua tahun kemudian, pada 8 Mei 1901, berlaku satu insiden yang memberikan gambaran lebih jelas tentang keadaan dalaman pejabat Penghulu Tanjong Karang. Rekod siasatan daripada Sekretariat No. 2134 of 1901 menyebut Datoh Dollah sebagai Penghulu dan Abdul Raman sebagai keraninya. Kejadian bermula apabila Datoh Dollah datang ke pejabat dan meminta Abdul Raman mendaftarkan sebuah bot. Abdul Raman tidak melakukannya serta-merta kerana ketika itu sedang mengeluarkan resit. Keadaan tersebut kemudian menjadi tegang apabila Datoh Dollah bercakap dengan kasar dan Abdul Raman membalas dengan cara yang sama sehingga kedua-duanya terlibat dalam pertengkaran terbuka di khalayak ramai.

Laporan siasatan terhadap kejadian tersebut memberikan beberapa maklumat yang amat menarik. Abdul Raman didapati merupakan anak saudara kepada Datoh Dollah, manakala masalah yang berlaku bukan sekadar pertengkaran peribadi tetapi turut berkaitan dengan persoalan kedudukan dan senioriti dalam pejabat Tanjong Karang. Kedua-duanya dikatakan telah melupakan kedudukan masing-masing sebagai pegawai kerajaan. Laporan tersebut turut menyentuh kewujudan sebuah persatuan rahsia di kawasan berkenaan yang dikatakan mempunyai pengaruh terhadap keterangan saksi-saksi. Kes ini akhirnya membawa kepada tindakan pentadbiran terhadap Penghulu, termasuk cadangan supaya beliau diberi teguran oleh Resident dan diberi amaran bahawa beliau boleh diberhentikan daripada perkhidmatan sekiranya kejadian sedemikian berulang. Cadangan supaya satu siasatan dijalankan oleh Raja Muda juga menunjukkan bahawa tingkah laku seorang Penghulu boleh menjadi perkara rasmi yang mendapat perhatian pada peringkat tertinggi pentadbiran negeri.

Peristiwa 1901 ini penting kerana ia menunjukkan bahawa pejabat Penghulu Tanjong Karang sudah mempunyai struktur kerja yang melibatkan sekurang-kurangnya seorang kerani dan wujudnya hierarki serta pembahagian tanggungjawab dalam pejabat tersebut. Pada masa yang sama, ia menunjukkan bahawa kerajaan bukan sahaja mengharapkan Penghulu menjalankan tugas pentadbiran, tetapi juga tertakluk kepada disiplin dan tatakelakuan sebagai pegawai kerajaan.

Laporan Pertengkaran antara kerani Abdul Rahman dan Penghulu Abdullah
dalam tahun 1901 telah sampai ke pengetahuan pihak British di Kuala Selangor

Menjelang tahun 1904, berlaku pula perubahan dalam kepimpinan penghulu. Pada 2 Ogos 1904, fail 1957/0117661W berkaitan dengan “Pension of Abdullah Penghulu, Tanjung Karang”. Kemudian pada 28 Disember 1904 muncul fail 1957/0120097W mengenai permohonan untuk jawatan Penghulu Tanjung Karang, diikuti pada 31 Disember 1904 oleh fail 1957/0120130W yang meminta supaya jawatan Penghulu Tanjung Karang diberikan kepada pihak tertentu. Rangkaian dokumen ini menunjukkan bahawa jawatan penghulu merupakan jawatan rasmi yang mempunyai proses persaraan dan penggantian. Kita belum boleh menentukan siapa calon atau siapa yang akhirnya mendapat jawatan tersebut tanpa membaca kandungan fail, tetapi struktur pentadbiran itu sendiri sudah jelas.

4. Raja Alang bin Raja Jalil@Abdul Jalil (1905-1927+)

Menjelang penghujung tahun 1904, jawatan Penghulu Tanjong Karang memasuki satu fasa peralihan yang lebih kompleks. Pada 7 Disember 1904, Long bin Abdul Rahman telah menulis kepada Resident Selangor, D.G. Campbell, menyatakan bahawa beliau telah mendengar Penghulu Abdulla akan meletakkan jawatan. Long bin Abdul Rahman kemudiannya memohon supaya jawatan tersebut diberikan kepada anaknya, yang menurut beliau merupakan anak negeri Selangor dan pernah bekerja dengan kerajaan. Rekod ini memberikan petunjuk bahawa sekitar penghujung 1904 memang berlaku perubahan atau jangkaan perubahan dalam pemegang jawatan Penghulu Tanjong Karang.

Pada 28 Disember 1904 pula muncul seorang lagi calon, iaitu Raja Husien bin Raja Isa. Beliau sendiri menulis kepada Resident D.G. Campbell untuk menyatakan hasrat memohon jawatan Penghulu Tanjong Karang. Dalam surat tersebut, Raja Husien memperkenalkan latar belakang dirinya dengan menyatakan bahawa beliau berasal daripada keluarga Penghulu, mengetahui adat resam tempatan dan pernah bekerja sebagai kerani. Maklumat ini menarik kerana ia menunjukkan bahawa pengalaman pentadbiran, pengetahuan adat tempatan dan latar belakang keluarga turut digunakan sebagai asas untuk menyokong kelayakan seseorang bagi jawatan Penghulu.

Pada 31 Disember 1904, hanya tiga hari selepas surat permohonannya, Raja Muda Selangor menulis kepada Acting British Resident bagi mengesyorkan supaya Raja Tahir bin Raja Hamzah dilantik sebagai Penghulu Tanjong Karang. Raja Muda menjelaskan bahawa Raja Tahir merupakan anak kepada Allahyarham Raja Hamzah, pernah berkhidmat sebagai kerani selama dua tahun, serta mampu menulis dalam tulisan Jawi dan Arab. Beliau juga dinilai mempunyai keupayaan untuk menjalankan tugas seorang Penghulu dengan sempurna dan bersedia bekerja sepenuh masa dalam jawatan tersebut.

Walaupun begitu, perjalanan Raja Tahir tidak berakhir dengan pelantikannya. Kita masih belum mempunyai bukti yang cukup untuk menentukan sama ada Raja Husien dan Raja Tahir tidak dipilih, menarik diri, atau berlaku satu lagi proses pemilihan di antara penghujung Disember 1904 dengan Ogos 1905. Oleh itu, episod Raja-raja ini lebih tepat dilihat sebagai sebahagian daripada proses perebutan atau pemilihan jawatan Penghulu, bukannya sebagai bukti bahawa beliau pernah secara rasmi memegang jawatan tersebut.

1/2 Surat bertulis tangan (rumi) permohonan jawatan Penghulu oleh Long bin Abdul Rahman dalam tahun 1904

2/2 Surat bertulis tangan (rumi) permohonan jawatan Penghulu oleh Long bin Abdul Rahman dalam tahun 1904

Surat permohonan bertarikh 28 Disember 1904 oleh Raja Husien bin Raja Isa

Surat sokongan daripada Raja Muda Selangor kepada permohonan Raja Tahir bin Raja Hamzah untuk jawatan Penghulu Tanjong Karang pada 1904

Namun pada 2 Ogos 1905, fail 1957/0124056W menunjukkan Raja Alang yang disahkan sebagai Penghulu. Selepas Abdullah meninggalkan jawatan pada tahun 1904, tempat beliau diisi oleh Raja Alang bin Raja Jalil. Pada tahun 1908 beliau dengan jelas disebut sebagai Penghulu Tanjong Karang dalam rekod kerajaan.

Raja Alang juga muncul dalam beberapa urusan kerajaan pada tahun-tahun berikutnya, termasuk hal berkaitan gaji dan kemudahan tugasnya. Pada tahun 1921, misalnya, terdapat rekod mengenai pinjaman $150 untuk membeli basikal, satu perkara yang nampak kecil pada hari ini tetapi cukup menggambarkan keadaan kerja seorang pegawai kerajaan di kawasan luar bandar pada zaman tersebut. Pada tahun 1924 pula terdapat urusan pinjaman dan bantuan kewangan berkaitan kediamannya. Rekod-rekod seperti ini membantu kita melihat penghulu bukan hanya sebagai nama dalam senarai pegawai, tetapi sebagai sebahagian daripada jentera pentadbiran yang benar-benar bekerja di lapangan.

Dalam sejarah pendidikan Melayu Tanjong Karang, Raja Alang juga dikaitkan dengan usaha menghidupkan kembali pendidikan Melayu di kawasan tersebut. Menurut sumber sejarah komuniti, sebuah sekolah Melayu yang pernah dibuka pada peringkat awal telah mengalami gangguan dan ditutup. Sekitar tahun 1920, usaha dilakukan untuk membuka semula sekolah dengan menggunakan sebuah kedai milik Imam Puput sebagai tempat belajar. Sekolah itu dibuka semula pada 9 Februari 1920 dengan dua orang guru dan 45 orang murid. Beberapa tahun kemudian, sebuah bangunan kayu didirikan pada tahun 1925 dan dikenali sebagai Sekolah Melayu Tanjong Karang. Hubungan Raja Alang dengan perkembangan sekolah ini wajar dilihat sebagai sumbangan yang dilaporkan oleh sumber komuniti, sementara perincian lanjut masih boleh diperkukuhkan dengan rekod kerajaan dan pendidikan.

Kemunculan Raja Alang pada tahun 1905 menandakan bermulanya satu era yang jauh lebih panjang. Rekod bertarikh 2 Ogos 1905 secara jelas menyebut "Confirmation of Raja Alang, Penghulu of Tanjong Karang", sekali gus memberikan bukti kukuh bahawa beliau telah melalui proses pengesahan rasmi sebagai Penghulu. Pada 28 Oktober 1905 pula terdapat satu lagi rekod berkaitan permohonan daripada Raja Alang sendiri. Walaupun tujuan sebenar permohonan tersebut belum dapat dikenal pasti daripada tajuk ringkas yang tersedia, ia mengesahkan kedudukan beliau sebagai Penghulu dalam tempoh tersebut.

Sepanjang tempoh perkhidmatannya, tanggungjawab Raja Alang kelihatan semakin berkembang. Pada 31 Mac 1908, kerajaan mencadangkan supaya Raja Alang menjalankan tugas sebagai kerani di Tanjong Karang di samping tugasnya sebagai penghulu, dan sebagai tambahan tanggungjawab itu beliau dicadangkan menerima kenaikan gaji sebanyak $60 setahun. Rekod ini menarik kerana ia menunjukkan bahawa pada awal abad ke-20 seorang penghulu bukan sahaja berperanan dalam urusan masyarakat, malah boleh diberikan tugas pentadbiran tambahan apabila keperluan kerajaan meningkat.

Pada 13 Mei 1914, nama Raja Alang direkodkan dengan lebih lengkap sebagai Raja Alang bin Raja Jalil. Pada ketika itu, terdapat kenaikan yang diperuntukkan dalam anggaran kewangan kerajaan bagi beliau. Rekod yang sama turut menyebut Haji Mohd Khatip bin Abdul Aziz sebagai Naib Kathi Tanjong Karang. Walaupun kedua-dua jawatan tersebut tidak boleh dicampuradukkan, kewujudan rekod pembayaran rasmi ini menunjukkan bahawa beberapa tokoh tempatan di Tanjong Karang telah mempunyai kedudukan yang diiktiraf dalam struktur pentadbiran dan perkhidmatan kerajaan.

Menjelang tahun 1920-an, kedudukan Raja Alang sebagai Penghulu masih kukuh. Pada 10 September 1921, beliau memohon pinjaman sebanyak $150 untuk membeli sebuah basikal. Rekod ini memberikan gambaran kecil tetapi menarik tentang kehidupan seorang pegawai daerah pada ketika itu. Basikal bukan sekadar barang kegunaan peribadi, tetapi berpotensi menjadi alat penting bagi seorang Penghulu yang perlu bergerak dalam kawasan pentadbirannya.

Pada 5 Disember 1922, Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor merekodkan satu urusan berkaitan Rumah Penghulu dan Balai di Tanjong Karang, Kuala Selangor, melalui fail Arkib Negara Malaysia bernombor 1957/0223435W yang bertajuk “Penghulu's House and Balei, Tanjong Karang, Kuala Selangor – Site for:”. Tajuk rekod ini menunjukkan bahawa kerajaan sedang berurusan mengenai tapak bagi Rumah Penghulu dan Balai di Tanjong Karang.

Kewujudan kedua-dua kemudahan tersebut memberikan gambaran tentang struktur pentadbiran tempatan Tanjong Karang pada awal dekad 1920-an. Rumah Penghulu merupakan tempat kediaman rasmi bagi pegawai tempatan yang menjalankan fungsi pentadbiran mukim, manakala balai pula boleh dikaitkan dengan ruang atau bangunan untuk urusan rasmi masyarakat dan pentadbiran tempatan. Dengan demikian, rekod ini menunjukkan bahawa pentadbiran Tanjong Karang telah mempunyai keperluan terhadap kemudahan fizikal yang khusus bagi menjalankan urusan kerajaan di peringkat tempatan.

Perkara yang paling penting daripada rekod ini ialah penggunaan perkataan “site”. Ia menunjukkan bahawa isu lokasi atau tapak menjadi sebahagian daripada urusan rasmi kerajaan pada Disember 1922. Rumah Penghulu dan Balai sudah mula wujud, sedang dirancang untuk dibina, atau kerajaan sedang mencari tapak baharu untuk pembinaannya. Namun, bentuk bangunan, lokasi tepat dan kos pembinaannya belum dapat dipastikan

Rekod ini dengan itu menjadi bukti penting tentang perkembangan infrastruktur pentadbiran Tanjong Karang pada tahun 1922. Ia menunjukkan bahawa pentadbiran tempatan bukan sahaja memerlukan pejabat dan pegawai, tetapi turut melibatkan penyediaan kediaman rasmi Penghulu serta sebuah balai bagi menyokong urusan pentadbiran di kawasan tersebut.

Pada 3 Mac 1924, Raja Alang sekali lagi berurusan secara rasmi dengan kerajaan. Kali ini beliau direkodkan sebagai Raja Alang bin Raja Abdul Jalil dan memohon pinjaman sebanyak $500 serta geran sebanyak $500. Tujuan sebenar permohonan tersebut belum dapat dipastikan berdasarkan metadata sahaja. Perbezaan antara nama "Raja Jalil" pada rekod 1914 dengan "Raja Abdul Jalil" pada rekod 1924 memberikan petunjuk yang kuat bahawa ia berkemungkinan besar orang yang sama.

Rekod bertarikh 19 Februari 1927 pula menunjukkan bahawa terdapat cadangan kenaikan pangkat bagi Raja Alang bin Raja Jalil. Ini merupakan rekod terakhir yang setakat ini mengesahkan beliau masih berada dalam perkhidmatan sebagai seorang pegawai yang mempunyai kedudukan rasmi. Dengan itu, tempoh perkhidmatan Raja Alang dapat dikesan sekurang-kurangnya dari pengesahan pada tahun 1905 sehingga tahun 1927, menjadikannya salah seorang Penghulu Tanjong Karang yang paling lama dapat dijejaki melalui rekod dokumentari yang telah ditemui.

2 Ogos 1905: disahkan sebagai Penghulu. 28 Oktober 1905: rekod permohonan beliau. 31 Mac 1908, fail 1957/0141592W: cadangan jalankan kerja kerani tambahan, kenaikan $60 setahun. 13 Mei 1914, fail 1957/0176171W: sebagai Raja Alang bin Raja Jalil, terima kenaikan dalam anggaran 1914; 10 September 1921: mohon pinjaman $150 beli basikal. 5 Disember 1922, fail 1957/0223435W: urusan tapak Rumah Penghulu dan Balai. 3 Mac 1924, fail 1957/0230120W: sebagai Raja Alang bin Raja Abdul Jalil, mohon pinjaman $500 dan geran $500. 19 Februari 1927: cadangan kenaikan pangkat; rekod terakhir beliau. Tempoh: 1905–1927.

5. Che Abdul Manan bin Rahmat (1928-1946+)

Selepas 1927, sejarah jawatan Penghulu Tanjong Karang memasuki satu fasa peralihan yang agak rumit. Pada 21 November 1927, terdapat permohonan untuk jawatan Penolong Penghulu Tanjong Karang, manakala pada 26 Disember 1927 pula terdapat permohonan untuk jawatan Penghulu Tanjong Karang. Kedua-dua rekod ini menunjukkan bahawa struktur jawatan Penghulu telah berkembang sehingga wujud jawatan Penolong Penghulu secara berasingan.

Selepas era Raja Alang, jawatan penghulu Tanjong Karang berpindah kepada Che Abdul Manan bin Rahmat. Pelantikan beliau dapat dikesan pada 11 Januari 1928. Pada zaman pentadbirannya, urusan penghulu masih sangat berkait dengan kehidupan masyarakat luar bandar yang sedang berkembang. Selepas pelantikan tersebut, kedudukan Abdul Manan bin Rahmat sebagai Penghulu Tanjong Karang dapat disahkan melalui beberapa rekod berikutnya.

Peralihan tersebut menjadi lebih menarik apabila pada 22 Januari 1928 muncul petisyen yang menyokong pelantikan Raja Samat bin Raja Dollah sebagai Penghulu Tanjong Karang. Namun, terdapat satu persoalan yang masih belum dapat diselesaikan. Kewujudan petisyen untuk Raja Samat pada 22 Januari 1928, iaitu selepas rekod pelantikan Abdul Manan pada 11 Januari, menjadikan urutan peralihan ini amat menarik. Namun, kita belum boleh menentukan daripada metadata sahaja sama ada petisyen tersebut sebenarnya berkaitan dengan proses yang telah bermula lebih awal, merupakan usaha untuk mencabar atau mengubah pelantikan, atau mempunyai konteks pentadbiran yang lain. Oleh sebab itu, episod Januari 1928 wajar dianggap sebagai satu persoalan penting yang memerlukan penelitian terhadap kandungan fail asal.

Pada 10 September 1928, seorang Raja Abdul Samat bin Raja Dollah pula direkodkan sebagai Notice Server kepada Penghulu Tanjong Karang dan memohon jawatan Penolong Penghulu di Klang. Persamaan nama bapa antara Raja Samat dan Raja Abdul Samat memang menarik, tetapi kedua-duanya tidak wajar dianggap sebagai individu yang sama sehingga kandungan dokumen asal mengesahkannya.

Pada 4 April 1929, Abdul Manan memohon pinjaman sebanyak $500 dan geran sebanyak $500 untuk membina sebuah rumah kediaman. Rekod ini bukan sahaja mengesahkan kedudukannya sebagai Penghulu, malah memperlihatkan bahawa pegawai tempatan seperti beliau mempunyai hubungan kewangan rasmi dengan kerajaan dalam urusan tertentu yang berkaitan dengan kehidupan dan kediaman mereka.

Pada 22 Februari 1933, Che Abdul Manan bin Rahmat sekali lagi muncul dalam rekod kerajaan sebagai Penghulu Tanjong Karang. Kali ini beliau memohon pinjaman sebanyak $200 untuk menyelesaikan hutang. Permohonan tersebut memperlihatkan satu sisi yang lebih peribadi dalam rekod perkhidmatannya, kerana dokumen kerajaan bukan sahaja mencatat tugas rasmi beliau tetapi turut merekodkan urusan kewangan peribadi yang melibatkan kemudahan kerajaan.

Perkhidmatan Che Abdul Manan berlanjutan sehingga selepas Perang Dunia Kedua. Pada 28 Mei 1946, beliau direkodkan sebagai Penghulu Gred I Tanjong Karang dan telah mencapai had umur persaraan. Kerajaan ketika itu mempertimbangkan persoalan sama ada beliau perlu dikekalkan dalam perkhidmatan atau bersara. Satu lagi rekod pada 18 Jun 1946 turut menyebut Che Abdul Manan sebagai Penghulu Gred I Tanjong Karang pada peringkat pentadbiran Malayan Union. Kedua-dua dokumen ini menunjukkan bahawa jawatan Penghulu pada ketika itu telah mempunyai penggredan perkhidmatan yang lebih jelas dan tertakluk kepada peraturan umur persaraan.Pada tahun 1929, misalnya, terdapat rekod berkaitan pinjaman $500 dan geran $500 untuk kediamannya, manakala pada tahun 1933 pula terdapat urusan berkaitan hutang sebanyak $200. Perkara-perkara tersebut menunjukkan bahawa jawatan penghulu pada masa itu berada dalam struktur pentadbiran kerajaan yang semakin formal, tetapi pada masa yang sama masih berakar kuat dalam masyarakat tempatan.

Tempoh perkhidmatan Abdul Manan tidak boleh ditetapkan dengan tepat sehingga satu tarikh akhir hanya berdasarkan rekod yang kita ada sekarang. Namun satu petunjuk yang sangat penting muncul dalam senarai New Year Honours tahun 1948. Nama Che Abdul Manan bin Rahmat disenaraikan sebagai “lately Penghulu of Tanjong Karang, Malayan Union”. Ungkapan “lately” menunjukkan bahawa beliau pernah memegang jawatan tersebut tetapi sudah tidak lagi menjadi penghulu ketika senarai itu diterbitkan. Maka, untuk penulisan sejarah yang berhati-hati, lebih tepat kita mengatakan bahawa Abdul Manan dilantik pada 1928 dan masih merupakan bekas Penghulu Tanjong Karang sehingga mencapai had umur persaraan pada 18 Jun 1946:

Menjelang 22 April 1948, perjalanan perkhidmatan Che Abdul Manan telah sampai ke penghujungnya. Dalam rekod tersebut, beliau disebut sebagai "ex-Penghulu", iaitu bekas Penghulu Tanjong Karang. Pada ketika itu beliau memohon bantuan kewangan untuk menunaikan ibadah haji ke Mekah. Rekod ini menutup satu bab yang panjang dalam sejarah jawatan Penghulu Tanjong Karang, sambil memberikan gambaran yang agak manusiawi tentang kehidupan seorang pegawai tempatan. Daripada urusan gaji dan tugas pejabat, pinjaman membeli basikal, pembinaan rumah, penyelesaian hutang, persoalan persaraan, hinggalah kepada kehidupan selepas bersara dan hasrat menunaikan haji, semuanya muncul dalam rekod rasmi kerajaan. Inche Abdul Manan bin Haji Yacob adalah penerima M.B.E. (Hon., Civil). dan pernah bersama Tanjong Karang Development Scheme.

21 November 1927, fail 1957/0251167W: permohonan Penolong Penghulu. 26 Disember 1927, fail 1957/0251682W: permohonan Penghulu. 11 Januari 1928: Abdul Manan bin Rahmat dilantik. 22 Januari 1928, fail 1957/0253415W: petisyen untuk Raja Samat bin Raja Dollah. 10 September 1928, fail 1957/0256664W: Raja Abdul Samat bin Raja Dollah sebagai Notice Server. 11 Januari 1928: dilantik. 4 April 1929, fail 1957/0261785W: mohon pinjaman $500 dan geran $500 untuk rumah. 22 Februari 1933, fail 1957/0280871W: mohon pinjaman $200 selesaikan hutang. 28 Mei 1946, fail 1957/0290889W: sebagai Penghulu Gred I, capai had umur persaraan. 18 Jun 1946: susulan. 22 April 1948, fail 1957/0294224W: sebagai ex-Penghulu, mohon bantuan haji. Senarai kehormatan: Che Abdul Manan bin Rahmat, lately Penghulu of Tanjong Karang, Malayan Union, penerima M.B.E. (Hon., Civil).

Catatan 1946 juga menyebut Tuan Haji Abdul Manan sebagai Penghulu Tanjong Karang dalam urusan pelarian Kubu; “Keputusan membenarkan mereka dudok sementara di-tanah itu adalah dibuat olehnya dan Colonisation Officer Tanjong Karang Keputusan itu dibuat kerana sedih melihat orang-orang Kubu yang datang meminta perlindungan semasa pergolakan Indonesia–Belanda pada tahun 1946. dan Inche Abdul Manan bin Haji Yacob (M.B.E., hon.) bersama Tanjong Karang Development Scheme.

6. Raja Abdul Hamid bin Raja Hussain (1947-1960)

Selepas zaman sebelum perang dan perubahan pentadbiran akibat pendudukan Jepun serta pembentukan Malayan Union, rekod penghulu Tanjong Karang muncul kembali dengan lebih jelas pada penghujung 1950-an. Beliau mengetuai jawatankuasa penerimaan dan mempengerusikan mesyuarat penubuhan Selangor Padi-Planters’ Association di Community Centre, Tanjong Karang; Sultan Selangor merasmikan; tujuan menyatukan 20,000 petani padi Sabak Bernam dan Tanjong Karang. Beliau menyatakan ketidakpuasan petani didorong orang tengah; mengulas isu jual padi melalui 20 co-operative milling societies, padi distress fund, kredit terjejas, 13,000 petani bukan ahli co-op, cadangan $800,000 diagih sebagai grant langsung.

Berita tahun 1955 tentang ucapan Raja Abdul Hamid
kepada ahli-ahli Persatuan Penanam Padi Tanjong Karang

Berita tahun 1956 memperkatakan kegusaran para penanam padi Tanjong Karang apabila kerajaan mewajibkan penjualan padi kepada 20 ejen yang dilantik sahaja.

Mesyuarat Mukim Council Tanjong Karang dalam tahun 1957

dipengerusikan oleh Penghulu Abdul Hamid

Beliau juga mempengerusikan Mesyuarat Mukim Council Tanjong Karang pada 27 November 1957; ucap terima kasih kepada Sir Edward dan Lady Gent; menyatakan harapan petani jalankan kelas pendidikan dewasa, kelab petani muda, pusat sosial wanita, muzik, sukan; pusat komuniti $20,000; Beliau juga menyuarakan isu klinik kanak-kanak dan ibu mengandung. Mac 1960: laporan Berita Harian menyebut beliau sebagai Penghulu Tanjong Karang. 29 Julai 1960: Berita Harian melaporkan kematian beliau.

Pada tahun 1960, jawatan itu masih dipegang oleh Raja Abdul Hamid bin Raja Hussain. Pada 12 Mac 1960, Berita Harian menyebut beliau secara jelas sebagai “Raja Abd. Hamid, Penghulu Tanjong Karang” dalam laporan mengenai rancangan kerajaan mendirikan sebuah klinik untuk ibu dan kanak-kanak di kawasan tersebut. Klinik itu dirancang di atas kawasan seluas enam ekar. Penyertaan dan pengetahuan Raja Abdul Hamid dalam urusan tersebut memperlihatkan bagaimana peranan penghulu pada pertengahan abad ke-20 semakin berkait dengan pembangunan kemudahan awam dan kebajikan masyarakat.

7. Raja Idris bin Raja Ibrahim (1960-1961)

Perkhidmatan Raja Abdul Hamid bagaimanapun tidak panjang selepas itu. Pada Julai 1960, beliau meninggal dunia ketika masih dikenali sebagai Penghulu Tanjong Karang. Kematian beliau menandakan satu lagi pertukaran dalam kepimpinan pentadbiran mukim tersebut. Selepas kematian Raja Abdul Hamid, Raja Idris bin Raja Ibrahim muncul. Beliau bertugas sebagai penghulu Tanjong Karang pada 18 Ogos 1961. Era ini menyaksikan Tanjong Karang memasuki fasa pembangunan selepas merdeka.Raja Idris dilantik sebagai Penghulu Tanjong Karang dan memegang jawatan itu sehingga tahun 1961.

8. Jamaluddin bin Mambal (1961-1967)

Pada tahun 1961 pula, jawatan tersebut beralih kepada Inche Jamaluddin bin Mambal, yang berkhidmat sebagai Penghulu Tanjong Karang dari tahun 1961 hingga 1967. Inche Jamaluddin bin Mambal, Penghulu Tanjong Karang, melawat kawasan yang diserang penyakit padi. Beliau mengakui serangan itu berat dan akan merayu kepada pihak berkuasa, terutama Jabatan Pertanian, supaya mengambil perhatian terhadap nasib kaum tani. Beliau menyatakan kesusahan kerana penyakit itu sukar dihapuskan, malah pakar penyakit kuning dari Jepun masih belum dapat memastikan penyakit itu boleh dihapuskan.

Datok Jamaluddin b. Mambal, Penghulu Tanjong Karang, juga menyatakan percubaan menanam padi Taiwan dua kali setahun di Sawah Sempadan, kira-kira 10 batu dari Pekan Kuala Selangor, mencapai kejayaan lebih 95%. Tanah terlibat seluas 1,200 ekar, tetapi hanya 1,000 ekar yang dapat ditanam; selebihnya kerana penanam sendiri terlewat dan tidak mengikut jadual Jabatan Pertanian.

Zaman perkhidmatannya mempunyai satu episod yang agak luar biasa dalam rekod akhbar. Pada tahun 1961, beliau dilaporkan berdepan kes mahkamah berkaitan rasuah. Dalam laporan tersebut, Jamaluddin, yang ketika itu berusia 44 tahun dan berasal dari Tanjong Karang, telah dijatuhi hukuman penjara 18 bulan oleh Pegawai Daerah Kuala Selangor. Kes itu berkaitan pengeluaran “surat perlindungan” kepada seorang penanam padi dan penerimaan wang $100 daripada Haji Jaffar pada 22 Mac.

Jamaluddin membuat rayuan untuk perbicaraan semula. Laporan tersebut turut menyebut isu pindaan pertuduhan serta tindakan seorang Federal Controller daripada Kementerian Dalam Negeri. Haji Jaffar Abu Samah pula mengaku bersalah dalam salah satu perbicaraan, manakala peguam Jamaluddin ialah Enche Ja’afar bin Mohd. Hashim. Episod ini perlu dibaca sebagai sebahagian daripada rekod sejarah perkhidmatan seorang penghulu—bukan untuk menghukum wataknya secara retrospektif, tetapi kerana ia memang tercatat dalam sumber akhbar pada zamannya.

Jurang antara tahun 1967 dengan penghujung 1990-an lebih tepat disebut sebagai jurang dokumentasi nama penghulu, bukannya jurang kewujudan jawatan penghulu. Kita mempunyai nama Jamaluddin sehingga 1967. Kemudian kita belum mempunyai nama penggantinya yang dapat disahkan dengan cukup kuat. Tetapi pada tahun 1998 sudah ada bukti bahawa jawatan Penghulu Mukim Tanjong Karang masih wujud.

9. Abdul Hakim bin Haji Abdullah Mokhri (Penghujung 1990-an- 2008+)

Nama penghulu yang dapat dikenal pasti dengan lebih jelas muncul semula pada penghujung abad ke-20. Abdul Hakim bin Haji Abdullah Mokhri merupakan Penghulu Mukim Tanjong Karang sekurang-kurangnya pada penghujung 1990-an dan terus dapat dikesan dalam rekod sehingga tahun-tahun awal abad ke-21. Sumber komuniti pada tahun 2003 telah menyebut beliau sebagai Penghulu Mukim Tanjong Karang, manakala rekod negeri pada tahun 2005 turut memaparkan nama beliau dalam urusan rasmi. Pada 13 September 2008 pula, beliau disebut sebagai Penghulu Mukim Tanjong Karang ketika terlibat dalam lawatan berkaitan bantuan kebakaran sebuah rumah di Blok B, Sawah Sempadan, Kunci Air Buang, Tanjong Karang.

Abdul Hakim bin Haji Abdullah Mokhri merupakan antara penghulu yang penting dalam sejarah pentadbiran Tanjong Karang pada penghujung abad ke-20 dan awal abad ke-21. Rekod rasmi kerajaan menunjukkan beliau berkhidmat sebagai Penghulu Mukim Tanjung Karang dan namanya masih direkodkan dalam jawatan tersebut pada tahun 2004. Lebih daripada sekadar catatan jawatan, perkhidmatan beliau turut menerima pengiktirafan apabila beliau dianugerahkan Bintang Perkhidmatan Cemerlang (B.P.C.) bagi tahun 2003 oleh Kerajaan Negeri Selangor.

Salah satu bukti penting tentang peranan beliau dalam masyarakat Tanjong Karang dapat dilihat dalam sejarah Kampung Sungai Sireh. Pada 26 Ogos 2005, Abdul Hakim yang ketika itu disebut sebagai Penghulu Mukim Tanjung Karang 1 telah mengumumkan kewujudan Kampung Ampangan. Penubuhan kampung tersebut bukan sekadar pertukaran nama, tetapi berkait dengan proses persempadanan semula kawasan kampung yang sebelumnya dikenali sebagai Kampung Headwork dan kemudiannya Kampung Seri Gambut. Peristiwa ini memperlihatkan peranan penghulu dalam menyusun dan mengiktiraf struktur pentadbiran kampung pada peringkat akar umbi.

Kepercayaan kerajaan negeri terhadap pengalaman dan kewibawaan beliau juga dapat dilihat pada tahun 2005 apabila Abdul Hakim dilantik sebagai Majistret Kelas Dua bagi Daerah Kuala Selangor berkuat kuasa 15 Mac 2005. Pelantikan itu dibuat di bawah Akta Mahkamah Rendah 1948 dan diwartakan oleh Kerajaan Negeri Selangor. Dengan itu, tanggungjawab beliau pada ketika tersebut tidak lagi terbatas kepada pentadbiran mukim, tetapi turut merangkumi fungsi kehakiman di peringkat daerah.

Daripada rekod yang dapat ditemui, jasa Abdul Hakim paling jelas dapat dilihat dalam tiga perkara: pengalaman dan khidmatnya sebagai penghulu Tanjong Karang, penglibatannya dalam penyusunan pentadbiran kampung seperti pembentukan Kampung Ampangan, serta pengiktirafan rasmi kerajaan negeri terhadap perkhidmatannya melalui Bintang Perkhidmatan Cemerlang. Pelantikannya sebagai Majistret Kelas Dua pula memperlihatkan tahap kepercayaan yang diberikan kepadanya oleh kerajaan negeri.

Apa yang dapat kita buktikan setakat ini ialah peranannya dalam pentadbiran mukim dan pembentukan struktur kampung, serta pengiktirafan rasmi terhadap perkhidmatannya. Itu sendiri sudah cukup penting untuk meletakkan Abdul Hakim sebagai salah seorang penghulu yang mempunyai rekod perkhidmatan yang nyata dalam sejarah Tanjong Karang.

Memasuki zaman pentadbiran Tanjong Karang hari ini, peranan penghulu masih belum hilang walaupun bentuk pentadbiran telah berubah jauh daripada zaman penghulu-penghulu awal abad ke-20. Tanjong Karang kini ditadbir melalui dua mukim, iaitu Mukim Tanjong Karang 1 dan Mukim Tanjong Karang 2. Bagi Mukim Tanjong Karang 1, jawatan itu disandang oleh En. Mohd Saiful bin Abu Kair, manakala Mukim Tanjong Karang 2 pula dipimpin oleh En. Mohammad bin Jamali. Kedua-duanya merupakan sebahagian daripada jentera pentadbiran Pejabat Daerah dan Tanah Kuala Selangor yang berhubung secara langsung dengan masyarakat di peringkat mukim.

10. Mohd Saiful bin Abu Kair (2016-kini)

Mohd Saiful Abu Kair mempunyai pengalaman dalam pentadbiran kerajaan negeri yang dapat dikesan melalui rekod rasmi. Pada 2016 beliau dilantik sebagai Majistret Kelas Kedua bagi Daerah Kuala Selangor. Dalam tugasnya sebagai Penghulu Mukim Tanjong Karang 1, beliau turut kelihatan dalam pelbagai kegiatan masyarakat. Pada 2021, misalnya, beliau hadir ketika kerja membaiki ban pantai yang pecah di Parit 4, Sungai Burong, selepas air laut pasang besar mengancam kawasan tersebut. Beliau juga merasmikan Festival Penuaan Sihat Warga Emas di Klinik Tanjong Karang pada 2024 dan terlibat dalam program kemasyarakatan serta kebajikan penduduk. Rekod Lembaga Zakat Selangor turut menunjukkan penglibatan beliau dalam penyampaian bantuan kecemasan kepada penduduk yang ditimpa musibah. Daripada rekod-rekod ini, jelas bahawa tugas beliau bukan sekadar urusan pejabat, tetapi turut membawa beliau turun ke lapangan bersama masyarakat.

Senarai Kampung dalam Mukim Tanjong Karang 1

Kawasan Mukim 1 ini merangkumi sebahagian penempatan di sepanjang pesisir jalan lama pantai, kawasan pekan belah utara, serta rangkaian blok parit pertanian bahagian bendang atas yang bersempadan dengan Sabak Bernam:

Kampung Sungai Kajang (termasuk kawasan Kampung Sungai Kajang Lama)
Kampung Bagan Pasir (pusat pangkalan nelayan pantai)
Kampung Tok Adam
Kampung Sungai Burong
Kampung Sungai Sireh
Kampung Sungai Tengi Kanan Baroh
Kampung Sungai Tengi Kanan Darat
Kampung Melaka
Kampung Kunci Air Buang
Blok Pertanian Parit Pesisir (Blok A, B, C, D, E, F, G, H, dan I) [1, 2, 3, 4]

11. Mohammad bin Jamali (2016-kini)

Di Mukim Tanjong Karang 2 pula, En. Mohammad bin Jamali membawa pengalaman pentadbiran yang lebih panjang. Sebelum berada di Tanjong Karang, beliau pernah berkhidmat dalam pentadbiran daerah Hulu Selangor dan pernah memegang jawatan penghulu di sana. Rekod Warta Kerajaan Negeri Selangor juga menunjukkan beliau pernah dilantik sebagai Penolong Pentadbir Tanah Daerah Hulu Selangor pada 2010. Pengalaman dalam pentadbiran tanah dan mukim ini menjadi sebahagian daripada latar belakang perkhidmatan beliau sebagai penghulu di Tanjong Karang.

Perkhidmatan Mohammad bin Jamali turut menerima pengiktirafan kerajaan negeri apabila beliau dianugerahkan Pingat Jasa Kebaktian (P.J.K.) bagi tahun 2023. Kini beliau merupakan Penghulu Mukim Tanjong Karang 2 dan berperanan dalam mengurus hal ehwal masyarakat di bahagian mukim tersebut.

Jika penghulu-penghulu terdahulu berhadapan dengan persoalan membuka kampung, mengurus tanah pertanian, membina jalan, sekolah, parit dan kemudahan asas, penghulu pada zaman sekarang berhadapan dengan masyarakat yang jauh lebih kompleks. Masalah banjir, keselamatan kampung, kebajikan, kesihatan warga emas, bantuan kepada keluarga yang ditimpa musibah dan penyelarasan pelbagai agensi kerajaan semuanya menjadi sebahagian daripada wajah pentadbiran mukim moden.

Di sinilah kita dapat melihat kesinambungan sejarah jawatan penghulu di Tanjong Karang. Nama dan bentuk tugasnya mungkin berubah mengikut zaman, tetapi fungsi asasnya masih sama — menjadi pegawai kerajaan yang paling hampir dengan masyarakat di peringkat mukim dan menjadi jambatan antara penduduk dengan pentadbiran daerah dan negeri.

Senarai Kampung dalam Mukim Tanjong Karang 2

Manakala Mukim 2 pula memfokuskan kepada kawasan penempatan tradisi dan blok parit pertanian pedalaman yang menghala ke kawasan skim pengairan selatan (bersempadan dengan Mukim Ujong Permatang/Kuala Selangor):

Kampung Sawah Sempadan
Kampung Seri Tiram Jaya (termasuk Kampung Seri Tiram asal)
Kampung Hulu Tiram Burok
Kampung Hulu Tiram Burok Luar
Kampung Sungai Gulang-Gulang
Kampung Parit Serong
Kampung Haji Razali
Kampung Seri Gambut
Kampung Pindah
Kampung Ampangan
Blok Pertanian Parit Pedalaman (Blok J, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, U, V, W, X, Y, dan Z) [1, 2]

Kesimpulan

Oleh itu, sejarah pentadbiran Tanjong Karang tidak wajar dimulakan hanya dengan persoalan siapakah Penghulunya. Persoalan yang lebih asas ialah bagaimana sebuah kerajaan kolonial yang baru terbentuk mampu mentadbir kawasan yang luas dengan kemudahan perhubungan yang masih terhad. Jawapannya terletak pada gabungan antara pusat pentadbiran, jaringan sungai dan laluan air, pegawai kerajaan serta kepimpinan tempatan. Dalam sistem inilah jawatan Penghulu Tanjong Karang memperoleh kepentingannya.

Nota penting: terdapat jurang dokumentasi yang masih perlu kita isi, khususnya antara 1967 hingga penghujung 1990-an. Atok tidak akan memasukkan nama lain sebagai penghulu dalam tempoh tersebut sehingga ada bukti yang benar-benar menyokongnya.

Kalau dilihat dari jarak lebih satu abad, sejarah penghulu Tanjong Karang sebenarnya mencerminkan perubahan Tanjong Karang itu sendiri. Pada zaman Abdullah bin Nanglung Prang Iman @ Seman, tugas penghulu berlangsung ketika mukim itu baru dibentuk dan sempadannya sedang disusun. Pada zaman Raja Alang bin Raja Jalil, pentadbiran semakin tersusun dan penghulu turut memikul tugas-tugas tambahan kerajaan. Pada zaman Abdul Manan bin Rahmat, Tanjong Karang berada dalam fasa pentadbiran kolonial yang lebih matang dan masyarakat luar bandar semakin berkembang. Selepas perang, Raja Abdul Hamid, Raja Idris dan Jamaluddin bin Mambal pula muncul dalam zaman apabila peranan kerajaan semakin tertumpu kepada pembangunan, kebajikan, pengawalan ekonomi dan pentadbiran moden. Menjelang penghujung abad ke-20, pada zaman Abdul Hakim bin Haji Abdullah Mokhri, jawatan itu pula beroperasi dalam struktur pentadbiran daerah yang jauh lebih kompleks.

Satu perkara yang paling menarik daripada perjalanan ini ialah kesinambungan jawatan tersebut. Nama-nama penghulu berubah, kerajaan berubah, sistem pentadbiran berubah dan Tanjong Karang sendiri berubah daripada sebuah mukim luar bandar kepada kawasan pertanian padi yang besar dan kemudiannya sebuah kawasan yang mempunyai struktur pentadbiran moden. Tetapi sepanjang tempoh tersebut, penghulu tetap menjadi salah satu wajah kerajaan yang paling hampir dengan penduduk. Sebab itu sejarah penghulu bukan sekadar sejarah individu yang pernah memegang jawatan. Ia sebenarnya ialah salah satu jalan untuk kita membaca bagaimana Tanjong Karang dibentuk, ditadbir dan berubah dari tahun 1894 hingga memasuki abad ke-21.

Mengikut maklumat rasmi terkini daripada pentadbiran Pejabat Daerah dan Tanah Kuala Selangor, Mukim Tanjong Karang kini dipecahkan kepada dua mukim pentadbiran. Kedua-dua mukim ini dipisahkan secara geografi mengikut alur Sungai Tengi. [1] (https://ms.wikipedia.org/wiki/Tanjung_Karang).

B. Jawatan Naib Kadi Mukim Tanjong Karang

Pada zaman kolonial British, khususnya selepas pengenalan Registration of Mohammedan Marriage and Divorce Enactment 1885, struktur pentadbiran agama Islam di Selangor mula disistematikkan. Di kawasan Tanjong Karang—yang ketika itu merupakan kawasan penempatan awal masyarakat pesisir, pesawah, dan peneroka Bugis serta Jawa—institusi Kadhi pada mulanya berpusat di ibu daerah Kuala Selangor. Disebabkan kekangan jaringan pengangkutan, pihak berkuasa melantik Naib Kathi di peringkat mukim dan kampung. Naib Kathi pada zaman kolonial memegang kuasa autonomi yang sangat luas; mereka bukan sahaja menikahkan pasangan, malah bertindak sebagai hakim setempat bagi menyelesaikan pertikaian keluarga, menguruskan pendaftaran cerai, rujuk, serta menjadi penasihat syariah komuniti tanpa sistem birokrasi yang rumit. [1, 2, 3, 4, 5, 6]

Selain institusi Penghulu dan Clerk, perkembangan pentadbiran Tanjong Karang turut memperlihatkan kewujudan struktur pentadbiran agama Islam yang mempunyai pegawai khusus. Bukti yang jelas dapat dikesan dalam rekod Arkib Negara Malaysia bertarikh 13 Mei 1914, bernombor 1957/0176171W, yang menyebut nama Haji Mohd Khatip bin Abdul Aziz sebagai Naib Kathi Tanjong Karang. Rekod tersebut merupakan fail rasmi mengenai kenaikan peruntukan dalam anggaran kerajaan kepada beberapa pegawai di Tanjong Karang, dan dalam tajuknya kedudukan Haji Mohd Khatip dinyatakan secara khusus sebagai “Naib Kathi, Tanjong Karang”.

Kewujudan Haji Mohd Khatip sebagai Naib Kathi pada tahun 1914 memberikan bukti bahawa pada awal abad ke-20 Tanjong Karang telah mempunyai struktur pentadbiran agama yang diiktiraf dalam perkhidmatan kerajaan Selangor. Jawatan Naib Kathi tidak boleh disamakan begitu sahaja dengan jawatan Kathi. Istilah “Naib” menunjukkan kedudukan sebagai wakil atau timbalan kepada Kathi, maka rekod ini lebih tepat ditafsirkan sebagai bukti bahawa Tanjong Karang mempunyai seorang pegawai yang membantu menjalankan fungsi Kathi pada peringkat tempatan. Walaupun tugas khusus Haji Mohd Khatip tidak dinyatakan dalam metadata fail tersebut, kewujudan jawatan itu sendiri menunjukkan bahawa urusan agama Islam telah mempunyai tempat dalam struktur pentadbiran rasmi Tanjong Karang.

Memasuki era pasca-merdeka dan penubuhan Jabatan Agama Islam Selangor (JAIS) pada tahun 1948, undang-undang pentadbiran Islam dikemas kini melalui Enakmen Undang-Undang Pentadbiran Agama Islam Selangor 1952. Fasa ini menyaksikan peranan Kadhi Daerah Kuala Selangor diperkukuh sebagai ketua pentadbir agama, manakala Naib Kathi di parlimen Tanjong Karang mula diintegrasikan ke dalam sistem rekod bertulis kerajaan yang lebih teratur. Walau bagaimanapun, sehingga akhir abad ke-20, masyarakat Tanjong Karang masih mengenali Naib Kathi sebagai figura serba boleh yang memegang buku daftar nikah-cerai fizikal di rumah mereka, di mana pasangan bermasalah atau mahu bercerai masih boleh datang merujuk secara terus kepada mereka. [1, 6]

Perkembangan ini menjadi lebih menarik apabila dibandingkan dengan rekod bertarikh 14 Jun 1952, bernombor 1957/0301988W. Fail tersebut merekodkan pelantikan Haji Abdul Rahman bin Haji Abdul Hamid, Kathi Kuala Selangor, untuk bertindak sebagai Kathi Tanjong Karang, serta kelulusan elaun acting sebanyak $50. Rekod ini menunjukkan bahawa menjelang tahun 1952, pentadbiran agama Tanjong Karang masih mempunyai keperluan terhadap fungsi Kathi, tetapi dalam keadaan tertentu tugas tersebut boleh dijalankan oleh seorang Kathi dari Kuala Selangor secara memangku.

Pada tahun 1914,Haji Mohd Khatip bin Abdul Aziz merupakan antara penyandang awal jawatan Naib Kathi Tanjong Karang yang dapat dikenal pasti secara dokumentari, manakala rekod 1952 menunjukkan bahawa fungsi Kathi Tanjong Karang kemudiannya mempunyai hubungan pentadbiran yang rapat dengan Kathi Kuala Selangor. Kedua-dua rekod ini memberikan asas yang kukuh untuk menelusuri sejarah institusi Kathi dan Naib Kathi Tanjong Karang sebagai satu cabang penting dalam perkembangan pentadbiran agama Islam di kawasan tersebut.

Pada 9 Januari 1960, Berita Harian melaporkan mengenai satu majlis perpisahan yang dihadiri oleh Raja Abd. Hamid, Penghulu Tanjong Karang. Dalam ucapannya, beliau menyentuh tentang beratnya tanggungjawab yang dipikul oleh seorang kadhi. Menurut beliau, kewajipan seorang kadhi bukan sahaja berkaitan dengan urusan nikah kahwin, tetapi turut merangkumi peranan sebagai pendamai dalam masalah rumah tangga orang Islam.

Kenyataan ini memberikan gambaran tentang kedudukan institusi kadhi dalam masyarakat Tanjong Karang pada awal tahun 1960-an. Urusan agama tidak terbatas kepada soal ibadah atau pengesahan perkahwinan, sebaliknya berkait rapat dengan kehidupan sosial masyarakat. Apabila berlaku masalah dalam rumah tangga, kadhi juga mempunyai peranan sebagai pihak yang membantu mendamaikan pasangan yang menghadapi konflik.

Menariknya, kenyataan tersebut disampaikan oleh Raja Abd. Hamid dalam kapasiti beliau sebagai Penghulu Tanjong Karang. Hal ini menunjukkan bahawa penghulu dan institusi agama berada dalam lingkungan sosial pentadbiran masyarakat Melayu dan saling berhubung dalam urusan kehidupan penduduk. Namun begitu, keratan yang tersedia tidak membuktikan bahawa Raja Abd. Hamid sendiri merupakan kadhi. Beliau disebut dengan jelas sebagai Penghulu Tanjong Karang, manakala identiti kadhi yang menjadi subjek majlis perpisahan itu masih belum dapat dipastikan daripada petikan yang ada.

Oleh itu, keratan akhbar ini penting kerana ia membuka satu dimensi lain dalam sejarah Tanjong Karang sekitar 1960. Pada ketika kawasan ini sedang mengalami perubahan ekonomi dan pembangunan infrastruktur, masyarakatnya masih mempunyai struktur sosial dan agama yang memainkan peranan penting dalam mengurus kehidupan seharian. Institusi kadhi, khususnya dalam urusan perkahwinan dan perdamaian rumah tangga, merupakan salah satu unsur penting dalam kehidupan masyarakat Islam Tanjong Karang pada masa tersebut.

Pada era moden dan alaf baharu, berlaku transformasi radikal apabila pengasingan kuasa dilaksanakan secara menyeluruh menerusi Enakmen Undang-Undang Keluarga Islam (Negeri Selangor) 2003. Gelaran rasmi Naib Kathi kini telah dimansuhkan sepenuhnya dari sudut perundangan dan digantikan dengan jawatan Penolong Pendaftar Perkahwinan (PPP) atau lebih dikenali sebagai Jurunikah. Di Mukim Tanjong Karang 1 dan 2, skop tugas Jurunikah telah dikecilkan secara spesifik kepada 100% urusan upacara akad nikah sahaja di kariah masjid masing-masing. Mereka langsung tidak lagi mempunyai kuasa perundangan untuk menguruskan penceraian, rujuk, mahupun tuntutan nafkah.

Kini, seluruh hierarki pentadbiran hal ehwal Islam bagi penduduk Tanjong Karang telah disentralisasikan demi keadilan yang lebih sistematik. Jawatan Kadhi telah berevolusi menjadi Pegawai Tadbir Agama Daerah (PTAD) yang mengetuai Pejabat Agama Islam Daerah (PAID) Kuala Selangor, bertindak sebagai pelulus dokumen dan Wali Hakim. Manakala urusan keretakan rumah tangga, lafaz cerai, dan hak kekeluargaan yang dahulunya boleh diselesaikan di tangan Naib Kathi kampung, kini wajib difailkan dan diputuskan oleh Hakim Syarie di Mahkamah Rendah Syariah Kuala Selangor. Evolusi ini mencerminkan transisi Tanjong Karang daripada sistem pengurusan tradisional berasaskan pengaruh individu kepada sistem tadbir urus syariah digital moden yang lebih telus dan profesional.

C. Masjid-masjid di Tanjong Karang

Sejarah masjid di Tanjong Karang masih kabur sebelum zaman kolonial. Tiada rekod primer yang menyebut nama, lokasi atau tarikh pembinaan masjid sebelum tahun 1874. Selepas tahun 1874, Tanjong Karang berada dalam lingkungan pentadbiran Kuala Selangor. Rekod yang telah dikenal pasti menunjukkan perkembangan pentadbiran Tanjong Karang pada penghujung abad ke-19. Walau bagaimanapun, rekod pentadbiran tersebut tidak memberikan maklumat mengenai tarikh pembinaan masjid terawal di Tanjong Karang. Namun, sumber tempatan ada menyatakan kewujudan sebuah “masjid lama Tanjong Karang” sebelum tahun 1906, yang tapaknya kemudian digunakan untuk mendirikan sebuah sekolah. Walaupun begitu, tarikh sebenar pembinaan masjid tersebut tidak dapat dipastikan, menjadikannya sekadar bayangan dalam ingatan masyarakat setempat.

Satu lagi rekod berkaitan sejarah masjid ialah Masjid Lama Sungai Gulang-Gulang. Sumber sekunder tertentu memberikan tahun 1898 sebagai tarikh pembinaannya. Sumber lain pula menyatakan bahawa terdapat struktur bangunan yang mempunyai tanda tahun 1937. Oleh sebab terdapat percanggahan antara tarikh 1898 dan 1937, kedua-dua tarikh tersebut tidak boleh dianggap sebagai tarikh muktamad pembinaan masjid tanpa penelitian terhadap sumber primer. Selain itu, Masjid Sungai Gulang-Gulang berada di kawasan Mukim Ujong Permatang, maka kedudukannya perlu dibezakan daripada rekod yang secara khusus menyebut Mukim Tanjong Karang.

Pada 9 September 1921, Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor mempunyai satu rekod bernombor 1957/0217422W dengan tajuk “Mosque at Tanjong Karang – Government Contribution of $500/- for”. Rekod ini tidak menyatakan nama masjid, tarikh pembinaan masjid, lokasi tapak, nama pemohon, tujuan khusus sumbangan atau sama ada sumbangan tersebut telah dibayar. Perkara-perkara tersebut tidak boleh ditentukan hanya berdasarkan tajuk dan metadata fail.

Bukti primer yang jelas mengenai tapak masjid di Mukim Tanjong Karang terdapat dalam rekod Arkib Negara Malaysia bertarikh 21 September 1928, bernombor 1957/0257155W. Tajuk rekod tersebut ialah “Surrender by Haji Mohamed Sirat bin Mustam of 1 acre portion 352, Tanjong Karang Mukim for a Mosque Site”. Rekod ini menunjukkan bahawa Haji Mohamed Sirat bin Mustam menyerahkan sebahagian tanah seluas satu ekar daripada Lot 352 di Mukim Tanjong Karang untuk dijadikan tapak masjid. Rekod tersebut merupakan bukti bahawa pada tahun 1928 telah berlaku penyerahan tanah secara rasmi bagi tujuan tapak masjid di Mukim Tanjong Karang.

Rekod tahun 1928 tidak menyatakan nama masjid yang akan dibina di atas tanah tersebut. Rekod itu juga tidak, berdasarkan maklumat yang telah dikenal pasti, menyatakan tarikh pembinaan atau tarikh pembukaan masjid berkenaan. Oleh itu, tahun 1928 hanya boleh digunakan sebagai tarikh penyerahan tanah untuk tapak masjid dan bukan sebagai tarikh pembinaan sebuah masjid.

Selepas tahun 1950, rekod rasmi Jabatan Agama Islam Selangor memberikan maklumat yang lebih teratur mengenai tarikh pembinaan, pengasas dan lokasi beberapa buah masjid di kawasan Tanjong Karang. Mulai tahun 1950, terdapat rekod yang lebih jelas mengenai pembinaan beberapa buah masjid, termasuk Masjid Kiyai Mukri dan Masjid At-Tuqo. Selepas itu, rekod menunjukkan pembinaan masjid di Sawah Sempadan, Sungai Burong, Sungai Tengi, Sungai Sireh dan pusat Tanjong Karang sepanjang tahun 1950-an hingga 1980-an.

Bagi pertengahan abad ke-20, rekod Jabatan Agama Islam Selangor memberikan tarikh bagi beberapa buah masjid di kawasan Tanjong Karang. Masjid Kiyai Mukri di Blok G, Sawah Sempadan, direkodkan dibina pada tahun 1950. Rekod yang sama menyatakan Haji Mukri bin Haji Salleh sebagai pengasasnya.

Masjid Al-Amiriah di Blok J, Sawah Sempadan, pula direkodkan dibina pada tahun 1952 dan Kiyai Amir dinyatakan sebagai pengasasnya. Masjid As-Solihin di Blok I, Tali Air 2, Ban 1, Sungai Burong direkodkan dibina pada tahun 1960. Pengasas yang direkodkan ialah Tuan Haji Salleh bin Haji Mahmood.

Jamek At-Taqwa di Kampung Sungai Tengi Kanan Darat mempunyai tarikh perasmian pada 20 September 1968. Rekod Jabatan Agama Islam Selangor menyatakan Sultan Salahuddin Abdul Aziz Shah sebagai pengasas dan kapasiti masjid tersebut ialah 1,000 orang.

Masjid Ar-Rahmah di Batu 12, Kampung Sungai Burong, direkodkan dibina pada tahun 1973 dan dirasmikan pada 12 Julai 1974. Rekod tersebut menyatakan Ketua Kampung Sungai Burong sebagai pengasas.

Pada tahun 1978, dua buah masjid yang dikenal pasti dalam rekod Jabatan Agama Islam Selangor ialah Masjid Nurul Islam di Blok Y, One Parit 2, Ban 4, Sungai Burong dan Masjid Jamiul Hasanat di Batu 10, Tanjong Karang. Masjid Nurul Islam direkodkan dibina pada tahun 1978 dengan Haji Tohir sebagai pengasas, manakala Masjid Jamiul Hasanat juga direkodkan dibina pada tahun 1978 dengan Ustaz Khalid Hamid, Ustaz Marzuki Darwam dan Encik Husin sebagai pengasas.

Masjid Jamek At-Tuqa di Parit 1, Ban 2, Kampung Sungai Sireh direkodkan dibina pada tahun 1980 dengan Haji Idris bin Samsudin sebagai pengasas. Masjid Jamiul Ahmadi di Kampung Sungai Tengi Kanan Baroh pula direkodkan dibina pada tahun 1981 dengan Tuan Haji Ahmat sebagai pengasas.

Masjid Ar-Raudhah di Pekan Tanjong Karang direkodkan oleh Jabatan Agama Islam Selangor sebagai dibina pada tahun 1981. Rekod tersebut menyatakan Penghulu Haji Abd Manan bin Rahmat sebagai pengasas, keluasan tanah dua ekar dan kapasiti sekitar 2,000 jemaah. Masjid tersebut kemudiannya dirasmikan pada 16 Jun 1989.

Sejarah Masjid At-Tuqo di Kampung Sungai Sireh juga mempunyai rekod mengenai pembinaan awalnya. Laporan yang diterbitkan pada tahun 2024 menyatakan bahawa masjid tersebut mula dibina pada tahun 1950. Masjid itu kemudiannya melalui beberapa peringkat kerja baik pulih sebelum dirasmikan semula pada tahun 2024.

Masjid lama Tanjong Karang

Dilemma solat Jumaat di dua masjid di Tanjong Karang dalam tahun 1968

Masjid Baru Tanjong Karang yang ada kini telah dibina dalam tahun 1968

D. Tanah-tanah Perkuburan Islam di Tanjong Karang

Masjid dan tanah perkuburan merupakan antara unsur penting dalam pembentukan komuniti Islam di Tanjong Karang. Walaupun sejarah awal masjid di kawasan ini dapat dikesan sebelum 1906, bukti daripada rekod pentadbiran tanah menjadi semakin jelas mulai dekad 1920-an. Rekod-rekod ini memperlihatkan bagaimana keperluan keagamaan dan pengebumian masyarakat Islam mula mendapat pengiktirafan melalui tempahan, penyerahan dan pewartaan tanah secara rasmi.

Pada 9 September 1921, Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor merekodkan fail 1957/0217422W bertajuk “Mosque at Tanjong Karang – Government Contribution of $500/- for”. Tajuk rekod tersebut menyatakan urusan mengenai masjid di Tanjong Karang serta sumbangan kerajaan sebanyak $500.

Sejarah kemudahan agama di Tanjong Karang bukan sahaja berkisar pada masjid, tetapi turut melibatkan tanah perkuburan Islam. Rekod rasmi kerajaan negeri antara 1927 hingga 1948 menunjukkan beberapa lot tanah di Mukim Tanjong Karang telah diperuntukkan secara khusus untuk tujuan ini.

Keperluan tanah perkuburan Islam di Tanjong Karang dapat dilihat melalui beberapa urusan rasmi kerajaan negeri yang direkodkan antara tahun 1927 hingga 1948. Rekod-rekod tersebut menunjukkan bahawa tanah tertentu di Mukim Tanjong Karang telah diperuntukkan secara rasmi bagi tujuan tanah perkuburan orang Islam.

Rekod yang ada tidak menyatakan jumlah penduduk Islam, jumlah kematian, kapasiti tanah perkuburan atau sebab khusus mengapa setiap tanah baharu diperlukan. Perkara tersebut memerlukan penelitian terhadap kandungan penuh fail dan rekod lain yang berkaitan.

Pada 28 Februari 1927, fail 1957/0247069W merekodkan “Reservation of Lots 776 and 1397, Mukim of Tanjong Karang as Sites for Mosques and Burial Grounds”. Rekod ini penting kerana secara jelas menyatakan bahawa Lot 776 dan Lot 1397 telah ditempah sebagai tapak untuk masjid dan tanah perkuburan. Ia memberikan gambaran bahawa keperluan menyediakan ruang khusus bagi kegiatan keagamaan dan pengebumian masyarakat Islam telah mula dimasukkan dalam pengurusan tanah Mukim Tanjong Karang secara rasmi pada ketika itu.

Kemudian, pada 21 September 1928, fail 1957/0257155W merekodkan penyerahan satu ekar daripada Portion 352, Mukim Tanjong Karang oleh Haji Mohamed Sirat bin Mustam untuk dijadikan tapak masjid. Penyerahan ini memperlihatkan satu lagi perkembangan dalam penyediaan kemudahan keagamaan masyarakat. Jika rekod 1927 menunjukkan tindakan kerajaan menempah tanah untuk masjid dan perkuburan, rekod 1928 pula menunjukkan penglibatan individu Muslim melalui penyerahan tanah bagi kepentingan masjid.

Setahun kemudian, pada 25 Jun 1929, fail 1957/0257639W merekodkan Portion 616, Mukim Tanjong Karang sebagai tanah perkuburan orang Islam. Catatan ini amat penting kerana ia secara khusus mengenal pasti fungsi tanah tersebut sebagai kawasan perkuburan Islam. Dengan itu, kita dapat melihat bahawa pada penghujung dekad 1920-an sudah wujud tanah yang dikhususkan secara pentadbiran untuk urusan pengebumian masyarakat Islam di Tanjong Karang.

Pada 17 Februari 1930 pula, fail 1957/0267793W merekodkan “Gazetting of an Acre of Portion 1005, Tanjong Karang...”. Rekod ini menunjukkan satu lagi proses penggazetan tanah di Mukim Tanjong Karang. Berdasarkan rangkaian rekod yang sama, ia berkait dengan pengurusan tanah yang dikhususkan untuk keperluan masyarakat. Namun, tujuan tepat satu ekar daripada Portion 1005 hendaklah dirujuk kepada kandungan fail asal dan tidak wajar disamakan secara automatik dengan Portion 616 atau lot-lot lain.

Selepas melalui zaman sebelum perang dan pendudukan Jepun, pengurusan tanah untuk keperluan masyarakat Islam diteruskan dalam era selepas perang. Pada 16 Januari 1948, fail 1957/0293706W merekodkan Lot 1261, Mukim Tanjong Karang untuk tujuan tanah perkuburan orang Islam dan masjid. Rekod ini menunjukkan bahawa pada awal era pascaperang, penyediaan ruang bagi masjid dan pengebumian masih menjadi sebahagian daripada urusan pentadbiran tanah di Tanjong Karang.

Jika disusun daripada rekod yang tersedia, terdapat beberapa lokasi tanah yang terlibat, iaitu Lot 776 dan Lot 1397 pada 1927, Portion 352 pada 1928, Portion 616 pada 1929, Portion 1005 pada 1930 dan Lot 1261 pada 1948. Walaupun kesemuanya berkaitan dengan keperluan masjid atau tanah perkuburan, belum terdapat bukti yang mencukupi untuk menyatakan bahawa semua lot tersebut merupakan tapak masjid atau tanah perkuburan yang sama. Sebaliknya, rekod ini lebih selamat dibaca sebagai bukti bahawa terdapat beberapa kawasan tanah yang secara berperingkat diperuntukkan atau diiktiraf bagi memenuhi keperluan masyarakat Islam di Mukim Tanjong Karang.

Rangkaian rekod tersebut memperlihatkan perubahan Tanjong Karang daripada sebuah petempatan yang berkembang kepada sebuah komuniti yang semakin tersusun dari segi kehidupan sosial dan keagamaannya. Masjid menyediakan ruang ibadah dan kehidupan bermasyarakat, manakala tanah perkuburan menyediakan ruang khusus untuk urusan pengebumian. Kedua-duanya muncul dalam rekod pentadbiran tanah sebagai sebahagian daripada keperluan masyarakat, seiring dengan pertumbuhan penduduk dan perkembangan petempatan.

Oleh itu, sejarah Tanjong Karang pada separuh pertama abad ke-20 tidak seharusnya hanya dilihat melalui pembukaan tanah pertanian, pembinaan parit, jalan dan perkembangan penanaman padi. Di sebalik pembangunan fizikal tersebut terbentuk sebuah komuniti Islam yang turut membina institusi dan ruang sosialnya sendiri. Rekod antara 1927 hingga 1948 memperlihatkan bahawa masjid dan tanah perkuburan orang Islam telah mendapat tempat dalam pengurusan rasmi tanah Tanjong Karang, sekali gus menjadi sebahagian daripada sejarah pembentukan masyarakat di mukim ini.

E. Pentadbiran Selangor dan Kerani Pentadbiran/Clerk

Kalau hari ini kita dengar perkataan clerk, kita mungkin terbayang seorang kerani yang duduk di pejabat, mengurus surat, fail dan dokumen. Tetapi dalam Tanjong Karang pada penghujung abad ke-19, jawatan Clerk bukan sekadar pembantu kepada Penghulu, apatah lagi sama dengan Penolong Penghulu. Ia merupakan sebahagian daripada struktur perkhidmatan kerajaan yang tersendiri. Jawatan ini mempunyai rekod pelantikan, pertukaran tugas, pengesahan, gaji, cuti, kenaikan gaji dan peletakan jawatan. Dalam erti kata lain, di sebalik pentadbiran Tanjong Karang yang kita kenal melalui nama Penghulu dan pegawai British, sebenarnya sudah wujud satu lapisan tenaga pentadbiran bertulis yang memastikan urusan kerajaan berjalan.

Penemuan paling awal yang setakat ini dapat dikesan membawa kita ke 12 September 1892. Fail Arkib Negara Malaysia 1957/0034415W, bertajuk “Re Exchange of Duties between Hj. Ali, Clerk at Tanjong Karang & Tamby Hussein Malay Writer in the K. Selangor District”, merekodkan pertukaran tugas antara Haji Ali, yang ketika itu disebut sebagai Clerk at Tanjong Karang, dengan Tamby Hussein, seorang Malay Writer di Daerah Kuala Selangor. Rekod ini amat penting kerana ia memberikan bukti yang jelas bahawa pada tahun 1892 sudah ada seorang pegawai yang secara khusus dikenal pasti sebagai Clerk di Tanjong Karang. Apa yang kita belum tahu ialah bentuk sebenar pertukaran tersebut dan siapa yang akhirnya memegang jawatan hakiki selepas pertukaran itu.

Beberapa minggu kemudian, pada 1 Oktober 1892, Haji Ali memohon cuti selama dua bulan. Rekod ini menunjukkan beliau masih berada dalam perkhidmatan, tetapi tidak membolehkan kita memastikan sama ada beliau ketika itu masih bertugas di Tanjong Karang atau sudah melalui proses pertukaran tugas. Tidak lama selepas itu, pada 19 Disember 1892, Tamby Hussein diberhentikan sebagai Clerk Tanjong Karang. Perkara ini lebih jelas kerana ia mengesahkan bahawa Tamby Hussein memang memegang jawatan tersebut sebelum diberhentikan. Selepas itu, jawatan Clerk Tanjong Karang menjadi kosong. (Bukti: 1957/0034790W; 1957/0036349W.)

Surat bertarikh 12 September 1892. Fail Arkib Negara Malaysia 1957/0034415W, bertajuk “Re Exchange of Duties between Hj. Ali, Clerk at Tanjong Karang & Tamby Hussein Malay Writer in the K. Selangor District

Dalam keadaan kekosongan tersebut, pada 3 Januari 1893, kerajaan mencadangkan Garip, yang ketika itu merupakan 1st Tidewaiter, untuk dilantik sebagai Clerk Tanjong Karang, sementara Md. Aris dicadangkan mengambil alih jawatan 1st Tidewaiter. Fail 1957/0036648W, “Appointment of 1st Tidewaiter Garip as Clerk at Tanjong Karang & Md. Aris as 1st Tidewaiter – Recommends”, memberikan gambaran yang menarik tentang mobiliti kakitangan kerajaan pada zaman itu. Seorang pegawai kastam boleh dipertimbangkan untuk tugas perkeranian, manakala pegawai lain mengambil alih tugasnya. Namun, setakat maklumat yang ada, kita belum tahu sama ada Garip benar-benar dilantik, berkhidmat sementara atau akhirnya kekal dalam jabatan kastam.

Ada satu lagi petunjuk penting pada 8 November 1892, iaitu cadangan membina sebuah rumah untuk Clerk di Tanjong Karang dengan kos $100. Fail 1957/0035519W, “Suggests That a House Be Erected at a Cost of $100.00 for the Clerk at Tanjong Karang”, mengandungi lima halaman. Tajuk dokumen itu sendiri cukup jelas menunjukkan bahawa kerajaan bukan sekadar mengiktiraf kewujudan jawatan Clerk, malah mengambil kira keperluan tempat tinggal pegawai tersebut. Tetapi kita perlu berhati-hati: dokumen ini membuktikan cadangan pembinaan, bukan bahawa rumah itu pasti telah dibina. Saiz, bentuk dan lokasi rumah juga belum dapat ditentukan daripada maklumat katalog sahaja.

Perkara ini menjadi lebih menarik apabila kita melihat fungsi 1st Tidewaiter Garip dalam konteks Tanjong Karang. Kehadiran jawatan tersebut memberikan petunjuk bahawa kawasan ini mempunyai kepentingan dalam pergerakan melalui laluan air dan pemantauan barang. Tidewaiter berkaitan dengan pengawasan pergerakan kapal atau perahu serta barangan yang keluar masuk melalui laluan air. Namun kita belum boleh melangkah terlalu jauh dengan mengatakan sudah wujud jeti, pejabat kastam atau pusat perdagangan tertentu kerana maklumat katalog yang ada belum memberikan butiran tersebut. Untuk itu, enam halaman fail asal perlu diperiksa bagi mencari sebarang rujukan kepada landing place, sungai, perahu, gudang atau barangan dagangan.

Tahun 1893 juga membawa kita kepada sisi lain kehidupan Tanjong Karang. Pada 19 Jun 1893, fail 1957/0042780W merekodkan Garib sebagai Malay Clerk, Tanjung Karang. Ini mengukuhkan lagi bahawa tenaga perkeranian Melayu memang sudah berada dalam struktur pentadbiran kawasan tersebut.

Kemudian, pada 15 Jun 1894, Haji Ali bin Dato Bandar Saleh muncul kembali dalam rekod sebagai Clerk Tanjong Karang, kali ini berkaitan dengan kenaikan gaji melalui fail 1957/0050274W. Ini merupakan bukti yang lebih kukuh tentang kedudukan rasminya dalam perkhidmatan kerajaan. Pada 14 Januari 1898, nama penuhnya sekali lagi direkodkan sebagai Haji Ali bin Dato Bandar Saleh, Clerk Tanjong Karang, melalui fail 1957/0075329W. Dengan demikian, tempoh perkhidmatan Haji Ali yang dapat kita sahkan ialah sekurang-kurangnya dari Jun 1894 hingga Januari 1898, iaitu lebih daripada tiga setengah tahun. Pada 8 Januari 1895, satu lagi fail, 1957/0054253W, merekodkan urusan sanction to pay increased rate of salaries kepada Haji Ali sebagai Clerk Tanjong Karang bersama nama Raja Jalil. Ini sekali lagi menunjukkan bahawa jawatan tersebut mempunyai struktur gaji rasmi dan tertakluk kepada prosedur kerajaan.

Gaji Tahunan Kerani Haji Ali di Tanjong Karang pada tahun 1895
dinaikkan daripada $180 ke $240 setahun

Menjelang 20 Februari 1896, muncul pula Haji Salim dalam rekod sebagai Malay Writer. Pada 22 April 1898, beliau direkodkan sebagai Malay Writer ($144 per annum). Ini menunjukkan bahawa Malay Writer bukan sekadar gelaran tidak rasmi, tetapi merupakan kategori pekerjaan dalam struktur pentadbiran kerajaan dengan kadar gaji yang ditetapkan. Pada 10 April 1899, Haji Salim pula sedang diproses untuk pengesahan sebagai Clerk Tanjong Karang, dengan cadangan menerima gaji penuh sebanyak $20 sebulan. Ini memberikan gambaran bahawa seseorang boleh melalui tempoh acting atau probation sebelum disahkan, walaupun perkara itu belum boleh dipastikan sepenuhnya daripada metadata sahaja.

Pada tahap ini kita nampak satu perkara yang menarik. Haji Ali masih disahkan sebagai Clerk pada Januari 1898, manakala Haji Salim sedang melalui proses pengesahan pada April 1899. Maka, peralihan pemegang jawatan berlaku antara kedua-dua tarikh tersebut. Siapa yang menggantikan siapa secara tepat masih belum dapat kita susun sepenuhnya kerana terdapat ruang kosong dalam rekod yang kita ada. Tetapi satu perkara sudah jelas: jawatan Clerk Tanjong Karang bukan jawatan sementara yang muncul sekali-sekala. Ia terus mempunyai kesinambungan pegawai.

Kekosongan jawatan clerk di Tanjong Karang diisi oleh Abdul Rahman dalam tahun 1900

Pada 8 Mei 1901, muncul pula Abdul Rahman sebagai Clerk, Tanjong Penghulu of Tanjong Karang. Rekod ini penting kerana ia menunjukkan hubungan yang lebih langsung antara Clerk dengan pejabat Penghulu. Namun ia turut menimbulkan persoalan kronologi. Haji Salim masih disebut sebagai Clerk Tanjong Karang pada April 1899 dan kemudian sebagai “late Clerk, Tanjong Karang” pada 10 Disember 1903. Maka, kewujudan Abdul Rahman pada 1901 mungkin menunjukkan bahawa Haji Salim sudah tidak lagi bertugas di Tanjong Karang ketika itu,

Kes Abdul Rahman memberikan kita gambaran paling berguna tentang kerja sebenar seorang Clerk. Dalam satu pertikaian dengan Datoh Dollah, Penghulu Tanjong Karang, Abdul Rahman diminta mendaftarkan sebuah perahu. Pada ketika itu beliau sedang mengeluarkan resit dan tidak melaksanakan arahan tersebut serta-merta. Perkara tersebut akhirnya menjadi pertikaian rasmi. Walaupun kisah ini bermula sebagai pertengkaran antara dua pegawai, ia secara tidak langsung membuka pintu kepada dunia kerja Clerk yang selama ini tersembunyi di sebalik istilah jawatan. Clerk terlibat dengan pendaftaran urusan rasmi dan pengeluaran resit—kerja yang menghasilkan rekod kerajaan.

Jadi, di sinilah perbezaan antara Penghulu dan Clerk menjadi lebih terang. Penghulu merupakan ketua pentadbiran tempatan dan orang tengah antara kerajaan dengan masyarakat mukim. Clerk pula bekerja lebih banyak di belakang tabir. Beliau menguruskan dokumentasi, pendaftaran, surat-menyurat, resit dan perjalanan urusan rasmi. Kalau Penghulu berhadapan dengan orang kampung dan menjadi wajah pentadbiran tempatan, Clerk memastikan urusan yang berlaku itu diterjemahkan ke dalam bentuk tulisan dan rekod yang boleh disimpan oleh kerajaan.

Haji Salim sendiri memperlihatkan bahawa pengalaman sebagai Clerk Tanjong Karang boleh membuka laluan kepada perkhidmatan di peringkat yang lebih tinggi. Pada 19 Jun 1900, fail 1957/0092288W merekodkan urusan pelantikan seorang Malay Writer di Pejabat Residen dengan gaji $300 setahun, dan jawatan tersebut dicadangkan untuk ditawarkan kepada Haji Salim, yang ketika itu merupakan kerani di Tanjong Karang. Ini menunjukkan bahawa pengalaman beliau di Tanjong Karang dianggap relevan untuk jawatan di Pejabat Residen. Tetapi sekali lagi, kita perlu membezakan antara dicadangkan untuk ditawarkan dengan benar-benar dilantik. Rekod yang ada belum membuktikan bahawa beliau akhirnya menerima jawatan itu.

Tidak lama kemudian, pada 21 Jun 1900, terdapat rekod “Haji Salim's Last Pay Certificate”. Pada 10 Disember 1903, beliau disebut sebagai “Haji Salim, Late Clerk, Tanjong Karang”. Dua rekod ini bersama-sama memberikan gambaran bahawa hubungan perkhidmatan Haji Salim dengan Tanjong Karang memang rasmi dan akhirnya berakhir. Rekod last pay certificate juga menunjukkan bahawa urusan pembayaran akhir seorang pegawai kerajaan direkodkan secara formal.

Pada 18 Jun 1900, satu lagi fail, 1957/0092648W, berkaitan dengan recommendations for filling up appointments of Clerk, Tanjung Karang and Malay Writer, Kuala Selangor. Ini memperlihatkan bahawa pengisian jawatan Clerk Tanjong Karang dibuat melalui proses rasmi kerajaan dan pada masa yang sama memperlihatkan hubungan perjawatan antara Tanjong Karang dengan pusat pentadbiran Daerah Kuala Selangor. Pada 15 Ogos 1900, pula terdapat permohonan Abdul Rahman, yang dikenal pasti sebagai Clerk Tanjong Karang melalui fail 1957/0093895W.

Kemudian pada 23 April 1902, Mohd Resal direkodkan sebagai Clerk Tanjong Karang dalam urusan cuti selama 14 hari, melalui fail 1957/0101940W. Nama-nama yang silih berganti ini penting bukan kerana setiap permohonan atau cuti itu mempunyai cerita besar tersendiri, tetapi kerana apabila disusun dalam satu garis masa, ia menunjukkan kesinambungan sebuah jawatan. Tanjong Karang memerlukan tenaga perkeranian yang berterusan untuk memastikan urusan kerajaan berjalan.

Pada 10 Disember 1903, Haji Salim secara rasmi muncul sebagai bekas Clerk Tanjong Karang. Tempoh perkhidmatannya yang dapat dikesan daripada rekod ialah dari sekitar April 1899 hingga sebelum Disember 1903, lebih daripada empat tahun. Namun, kerana terdapat rekod Abdul Rahman dan Mohd Resal dalam tempoh tersebut, kita tidak wajar memaksa satu senarai pemegang jawatan yang terlalu kemas tanpa melihat dokumen asal setiap fail. Sejarah sebenar kadang-kadang memang tidak tersusun seperti buku daftar moden.

Masuk ke 1905, nama Mohamed Arsad pula muncul. Pada 10 Mac 1905, beliau direkodkan meletakkan jawatan sebagai Clerk, Tanjong Karang melalui fail 1957/0121542W. Ini membuktikan beliau memegang jawatan tersebut sebelum tarikh itu, tetapi kita belum tahu dengan pasti bila beliau mula berkhidmat. Pada 23 Mac 1906, bagaimanapun, beliau masih disebut sebagai kerani di Tanjong Karang ketika memohon jawatan Malay Writer di Pejabat Tanah Kuala Lumpur melalui fail 1957/0128400W. Di sini timbul percanggahan yang tidak boleh kita sapu begitu sahaja. Jika beliau sudah meletakkan jawatan pada Mac 1905, mengapa namanya masih dikaitkan dengan jawatan tersebut pada Mac 1906? Kemungkinan yang munasabah ialah beliau meletakkan jawatan daripada tugas di Tanjong Karang tetapi masih berada dalam perkhidmatan kerajaan, atau jawatan hakikinya masih dikaitkan dengan Tanjong Karang sementara beliau bergerak dalam struktur perkhidmatan. Tetapi tanpa dokumen penuh, kita tidak boleh memilih salah satu penjelasan sebagai fakta.

Pada 8 dan 10 Januari 1907, dua permohonan untuk jawatan Clerk Tanjong Karang direkodkan melalui fail 1957/0133706W dan 1957/0133784W. Kita tidak tahu siapa pemohon atau sama ada salah seorang daripada mereka berjaya. Tetapi kewujudan dua permohonan dalam tempoh yang sama menunjukkan bahawa jawatan tersebut sekali lagi memerlukan pengisian.

Pada 11 Mac 1908, pula berlaku satu lagi perubahan penting. Abdul Rahman meletakkan jawatan sebagai Clerk Tanjong Karang melalui fail 1957/0141266W, “Resignation of Abdul Rahman, Clerk, Tanjong Karang”. Fail itu mengandungi 12 halaman. Kita tahu dengan pasti bahawa beliau memegang jawatan tersebut ketika itu dan peletakan jawatannya direkodkan secara rasmi oleh Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. Tetapi sebab beliau berhenti, tempoh sebenar beliau berkhidmat dan sama ada penggantinya terus dilantik tidak dapat dipastikan daripada metadata sahaja.

Selepas itu, Tanjong Karang mengalami satu keadaan yang agak luar biasa. Berturut-turut muncul permohonan untuk mengisi jawatan Clerk pada 18 Mac, 19 Mac, 27 Mac, 8 April, 9 April, 20 April dan 22 April 1908. Siri rekod ini menunjukkan bahawa jawatan tersebut tidak mudah diisi. Kita boleh membuat andaian bahawa faktor gaji atau lokasi mungkin memainkan peranan, tetapi itu masih andaian. Yang dapat dibuktikan ialah kerajaan berdepan dengan kesukaran mendapatkan pengganti secara segera. Antara rekod tersebut, pada 9 April 1908, Long bin Abdul Rahman secara rasmi memohon jawatan Clerk Tanjong Karang melalui fail 1957/0141739W, lima halaman. Permohonan ini menunjukkan bahawa jawatan itu masih mempunyai tempat dalam struktur pentadbiran kerajaan dan masih menarik individu tempatan untuk memasukinya. Sama ada Long akhirnya dilantik atau tidak, rekod ini belum membuktikannya.

Tetapi kerajaan tidak boleh membiarkan kerja pejabat terhenti sementara menunggu calon yang sesuai. Maka pada 31 Mac 1908, kerajaan mencadangkan supaya Raja Alang, Penghulu Tanjong Karang, menjalankan kerja Clerk di samping tugasnya sendiri, dengan tambahan $60 setahun, melalui fail 1957/0141592W. Inilah antara bukti paling kuat tentang kedudukan sebenar kerja Clerk. Apabila jawatan itu kosong, kerja tersebut tetap perlu dilakukan. Malah Penghulu sendiri perlu mengambil alih tugas berkenaan dan kerajaan mengiktiraf beban tambahan itu dengan bayaran khas.

Angka $60 setahun itu juga menarik kerana ia menunjukkan kerja Clerk bukan sekadar kerja kecil yang boleh dilakukan sambil lalu tanpa pengiktirafan. Kerajaan bersedia memberikan imbuhan tambahan apabila tugas tersebut dipikul oleh Penghulu. Pada masa yang sama, rekod Haji Salim menunjukkan kadar gaji $20 sebulan bagi Clerk yang sedang diproses untuk pengesahan pada 1899, manakala Haji Ali mempunyai rekod kenaikan gaji. Semua ini menunjukkan bahawa jawatan Clerk mempunyai kedudukan kewangan yang tersusun dalam perkhidmatan kerajaan. Namun kita tidak boleh menganggap semua Clerk menerima jumlah gaji atau faedah yang sama kerana kadar gaji bergantung kepada pengesahan dan keputusan pentadbiran.

Tangga gaji Kathi (II), Assistant Penghulu,Notice Server serta bonus untuk Tok-tok Sidang

di Sawah Sempadan dan Tanjong Karang dalam tahun 1941

Kalau kita lihat keseluruhan perkembangan ini, bidang kerja Clerk boleh difahami sebagai tulang belakang pentadbiran bertulis. Rekod yang kita ada menunjukkan penglibatan dalam pendaftaran, pengeluaran resit, surat-menyurat, dokumentasi dan urusan rasmi pejabat. Dalam sebuah kawasan seperti Tanjong Karang yang sedang berkembang, kerja sebegini semakin penting kerana urusan tanah, cukai, penduduk, perhubungan dengan pejabat daerah dan pelbagai urusan kerajaan memerlukan catatan serta tindakan rasmi. Namun Atok kena letakkan satu tanda pagar penting di sini: kita masih belum menemukan satu job description rasmi Clerk Tanjong Karang bagi tahun 1890-an yang menyenaraikan tugas hariannya satu persatu. Maka sebahagian gambaran mengenai tugas tersebut ialah kesimpulan munasabah daripada rekod yang ditemui, bukan senarai tugas yang dinyatakan secara verbatim dalam satu surat arahan jawatan.

Dalam konteks yang lebih besar, kewujudan Clerk juga membantu kita memahami bagaimana pentadbiran British berkembang di Selangor selepas 1874. Tanjong Karang pada peringkat awal belum merupakan sebuah daerah pentadbiran seperti yang kita faham hari ini. Struktur kerajaan dibina secara beransur-ansur melalui pegawai daerah, sistem hasil dan cukai, urusan tanah, kehakiman dan penggunaan pemimpin Melayu tempatan. Dalam proses itu, kerajaan memerlukan tenaga yang boleh membaca, menulis, menyediakan surat, mencatat urusan dan menjadi penghubung antara masyarakat dengan pejabat kerajaan. Sebab itu istilah seperti Clerk dan Malay Writer perlu dilihat sebagai sebahagian daripada proses pembentukan birokrasi, bukan sekadar nama pekerjaan biasa.

Direktori kolonial awal abad ke-20 turut menunjukkan bahawa Selangor mempunyai kategori seperti Malay Writer, Chief Clerk, First Clerk dan Second Clerk. Ini menguatkan gambaran bahawa kerja perkeranian mempunyai tempat dalam hierarki perkhidmatan kerajaan. Dalam direktori tersebut, Che Abdulla bin Panglima Prang Suman direkodkan sebagai Acting Assistant di Tanjong Karang, manakala senarai Penghulu pula menyenaraikan beliau sebagai Penghulu Tanjong Karang. Hal ini mengingatkan kita bahawa pencarian sejarah Clerk tidak boleh hanya bergantung pada frasa tepat “Clerk, Tanjong Karang”. Ada kemungkinan seseorang muncul sebagai Malay Writer, Writer, Assistant, Native Clerk atau kakitangan pejabat Penghulu. Kalau kita hanya mencari perkataan Clerk, banyak nama mungkin terlepas.

Dan di sinilah penemuan Haji Ali pada 1892 menjadi begitu penting. Sebelum ini, Haji Salim antara nama terawal yang dapat dikenal pasti dalam sejarah perkeranian Tanjong Karang. Sekarang kita tahu bahawa sekurang-kurangnya empat tahun lebih awal, Haji Ali sudah direkodkan sebagai Clerk at Tanjong Karang. Malah kewujudan jawatan itu dapat dikesan sebelum rekod 1894 yang mengaitkan Abdullah bin Nanglung Prang Iman dengan “New Mukim of Tanjung Karang”. Tetapi kita tidak boleh menggunakan fakta itu untuk mengatakan Tanjong Karang sudah diwartakan sebagai mukim pada 1892. Sebaliknya, apa yang dapat dikatakan ialah struktur perkeranian sudah wujud sebelum istilah “New Mukim of Tanjung Karang” muncul dalam rekod 1894.

Jadi, kalau kita susun semula sejarah ini, perkembangan pentadbiran Tanjong Karang sebenarnya bukan bermula pada satu tarikh tunggal. Ia tumbuh sedikit demi sedikit. Mula-mula muncul tenaga pentadbiran yang menjalankan kerja bertulis; kemudian wujud jawatan Clerk yang mempunyai identiti dan gaji; selepas itu berlaku pertukaran, pengesahan dan mobiliti kakitangan; akhirnya jawatan itu menjadi sebahagian daripada struktur pentadbiran tempatan yang begitu penting sehingga apabila kosong pada 1908, Penghulu sendiri terpaksa mengambil alih tugasnya dengan imbuhan tambahan.

Yang menariknya, manusia seperti Haji Ali, Tamby Hussein, Garip, Haji Salim, Abdul Rahman, Mohd Resal, Mohamed Arsad dan Long bin Abdul Rahman mungkin tidak begitu terkenal dalam sejarah popular Tanjong Karang. Nama mereka tenggelam di sebalik nama Penghulu dan pegawai British. Tetapi merekalah antara orang yang menghasilkan dokumen-dokumen yang hari ini membolehkan kita membuka semula sejarah pentadbiran Tanjong Karang.

Sebab itu, pada pandangan Atok, sejarah Clerk sebenarnya bukan cerita kecil. Ia cerita tentang bagaimana sebuah kawasan yang sedang berkembang perlahan-lahan dimasukkan ke dalam sebuah sistem kerajaan yang semakin tersusun. Penghulu berhadapan dengan masyarakat dan membawa suara kerajaan kepada orang kampung. Clerk pula memastikan urusan itu dicatat, didaftarkan, disuratkan dan disimpan dalam bentuk rekod rasmi. Kalau Penghulu ialah wajah pentadbiran di hadapan masyarakat, Clerk ialah tangan yang menulis apa yang berlaku supaya kerajaan mempunyai bukti tentang apa yang telah dilakukan.

Dan mungkin inilah sebabnya sejarah Clerk Tanjong Karang patut ditolak lebih jauh lagi. 1892 bukan semestinya tahun pertama jawatan itu wujud. Ia cuma tahun paling awal yang dapat kita buktikan setakat ini. Persoalan seterusnya ialah: adakah sudah ada Clerk, Malay Writer atau kakitangan perkeranian lain di Tanjong Karang antara 1874 hingga 1891? Kalau rekod itu dapat ditemui, kita mungkin dapat melihat bagaimana jentera pentadbiran bertulis Tanjong Karang mula terbentuk jauh sebelum “New Mukim of Tanjung Karang” muncul dalam rekod 1894.

Itulah yang menjadikan sejarah ini menarik. Kadang-kadang bukan nama orang besar yang membuka pintu kepada masa lalu. Kadang-kadang hanya satu perkataan dalam sebuah fail lama—“Clerk at Tanjong Karang”—sudah cukup untuk mengubah seluruh garis masa sejarah pentadbiran sebuah tempat.

F. Pengkeranian di Jabatan-jabatan kerajaan yang lain

Jika pada 1893 sudah terdapat pegawai Tidewaiter yang terlibat dalam fungsi berkaitan kastam, maka menjelang 1904 struktur tersebut jelas telah berkembang atau sekurang-kurangnya masih mempunyai kehadiran seorang Customs Clerk di Tanjong Karang. Ini memberikan gambaran bahawa urusan kastam bukan sesuatu yang bersifat sementara, tetapi merupakan sebahagian daripada pentadbiran rasmi kawasan tersebut.

Pada 8 Februari 1904, Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor menerima dan merekodkan beberapa petisyen yang dibuat terhadap Kerani Kastam di Tanjong Karang. Rekod Arkib Negara Malaysia bernombor 1957/0114585W, bertajuk “Petitions Against the Customs Clerk, Tanjong Karang”, mengandungi lapan halaman. Kewujudan fail khusus mengenai petisyen terhadap seorang pegawai kastam menunjukkan bahawa pada ketika itu urusan kastam di Tanjong Karang telah mempunyai struktur pentadbiran dan seorang pegawai yang bertanggungjawab sehingga tindakannya boleh dipersoalkan melalui saluran rasmi kerajaan.

Walau bagaimanapun, perkataan petitions tidak boleh terus ditafsirkan sebagai bukti bahawa Kerani Kastam tersebut telah melakukan kesalahan. Tajuk fail hanya menunjukkan bahawa terdapat petisyen atau aduan yang dibuat terhadapnya. Kandungan lapan halaman asal diperlukan untuk mengetahui siapa yang membuat petisyen, apakah perkara yang dipertikaikan, sama ada ia berkaitan kutipan cukai atau duti, perdagangan, perahu dan barang dagangan, penyalahgunaan kuasa atau perkara pentadbiran yang lain, serta apakah keputusan kerajaan terhadap aduan tersebut.

Dari sudut sejarah Tanjong Karang, rekod 1904 ini penting kerana ia menunjukkan bahawa kegiatan kastam telah menghasilkan hubungan pentadbiran secara langsung antara kerajaan dengan masyarakat atau pihak yang berurusan dengan pejabat kastam tempatan. Namun, sehingga kandungan asal fail diperiksa, rekod ini sebaiknya digunakan sebagai bukti tentang kewujudan dan fungsi pentadbiran kastam di Tanjong Karang, dan bukannya sebagai bukti muktamad tentang skala perdagangan atau status Tanjong Karang sebagai sebuah pelabuhan.

Pentadbiran Selangor dan Fail 1957/0209226W bertarikh 2 Mac 1920 merekodkan satu urusan yang agak menarik dalam sejarah kemudahan kerajaan di Tanjong Karang, iaitu kuarters Tide Waiter yang telah dicadangkan untuk dilupuskan melalui lelong awam. Tajuk fail, Tide Waiter's Quarters, Tanjong Karang – Sanction to Dispose by Public Auction, menunjukkan bahawa kerajaan Negeri Selangor perlu mendapatkan kelulusan rasmi sebelum bangunan tersebut boleh dijual atau dilupuskan.

Istilah Tide Waiter merujuk kepada pegawai kastam yang pada zaman tersebut menjalankan tugas berkaitan pemeriksaan dan pengawasan barangan yang keluar masuk melalui laluan air atau kawasan pelabuhan. Oleh itu, kewujudan Tide Waiter's Quarters di Tanjong Karang merupakan petunjuk yang menarik bahawa kawasan ini mempunyai urusan perdagangan atau pergerakan barangan melalui air yang memerlukan kehadiran pegawai kastam. Kewujudan kuarters khusus juga menunjukkan bahawa pegawai tersebut berkemungkinan ditempatkan atau menjalankan tugas secara tetap di Tanjong Karang.
Namun, pada 2 Mac 1920, bangunan kuarters itu sudah berada dalam keadaan yang membolehkan kerajaan mempertimbangkan pelupusannya. Kerajaan tidak terus menjualnya secara persendirian, sebaliknya mendapatkan sanction dan mencadangkan penjualan melalui public auction. Ini menunjukkan bangunan tersebut merupakan aset kerajaan dan pelupusannya perlu melalui prosedur pentadbiran rasmi.
Rekod ini juga menarik kerana ia memberikan gambaran bahawa fungsi Tanjong Karang pada awal abad ke-20 tidak terhad kepada pertanian semata-mata. Kehadiran sebuah Tide Waiter's Quarters menunjukkan adanya kepentingan pentadbiran kastam yang berkaitan dengan laluan air. Ini selari dengan kedudukan Tanjong Karang yang mempunyai hubungan rapat dengan sistem sungai dan perairan pesisir. Walaupun daripada tajuk fail sahaja kita belum boleh menentukan lokasi tepat kuarters tersebut atau jenis perdagangan yang diawasi, kewujudan bangunan itu sendiri merupakan petunjuk bahawa kerajaan mempunyai kepentingan terhadap pergerakan barangan di kawasan Tanjong Karang.
Yang lebih menarik ialah tarikh 1920. Pada masa ini Tanjong Karang sedang berkembang sebagai kawasan pertanian dan penempatan, tetapi rekod kuarters Tide Waiter memperlihatkan satu lagi lapisan sejarahnya, iaitu Tanjong Karang sebagai ruang yang turut mempunyai fungsi perdagangan dan kawalan kastam. Apabila kuarters tersebut kemudiannya hendak dilupuskan, ia mungkin mencerminkan perubahan keperluan pentadbiran atau perubahan cara kerajaan menguruskan aktiviti perdagangan dan pengangkutan air di kawasan tersebut.
Dengan itu, fail 1957/0209226W penting bukan kerana nilai bangunannya semata-mata, tetapi kerana ia membuka persoalan tentang fungsi kastam di Tanjong Karang sebelum 1920. Jika kandungan fail asal dapat diperiksa, kita boleh menentukan siapa Tide Waiter yang ditempatkan di situ, di mana kuarters tersebut berada, mengapa ia tidak lagi diperlukan pada 1920, berapakah nilai bangunan dan tanahnya, serta siapa yang akhirnya membelinya melalui lelong.

Perubahan ini penting kerana ia menunjukkan bahawa perkembangan Tanjong Karang bukan sekadar perkembangan fizikal, tetapi juga perkembangan institusi. Kawasan yang pada 1884 digambarkan sebagai penempatan dengan nelayan Melayu dan sebuah Police Station yang daif, pada pertengahan 1890-an sudah mempunyai identiti pentadbiran sebagai mukim dan mempunyai daftar rasmi. Kerajaan bukan sahaja hadir di situ; kawasan tersebut sudah dimasukkan ke dalam sistem pentadbiran yang lebih tersusun.

G. Pengurusan Kesihatan di Tanjong Karang

Kalau korang fikir sejarah kesihatan Tanjong Karang bermula apabila Hospital Tanjong Karang dibuka pada tahun 1966, sebenarnya cerita itu sudah bermula jauh lebih awal. Hospital hanyalah kemuncak kepada satu perjalanan yang panjang. Kalau korang nak tahu, sejarah perkhidmatan bidan dan kesihatan di Tanjung Karang kita ni sebenarnya satu perjuangan yang cukup besar, penuh dengan keringat orang-orang lama demi memastikan nyawa ibu dan anak-anak kecil terselamat.

Sebelum ada wad dan katil pesakit, sudah ada dispensari. Sebelum orang kampung mudah datang mendapatkan rawatan, sudah ada perkhidmatan yang bergerak mendatangi mereka. Dan sebelum sebuah hospital daerah berdiri di Tanjong Karang, kerajaan terlebih dahulu membina sedikit demi sedikit rangkaian perkhidmatan kesihatan untuk sebuah masyarakat yang sedang berkembang.

Perubahan itu berkait rapat dengan perkembangan Tanjong Karang sebagai kawasan pertanian. Selepas kerja-kerja ukur tanah bagi kawasan Tanjong Karang diselesaikan sekitar 1936, pembangunan sawah padi menjadi semakin terancang. Kawasan yang sebelumnya terdiri daripada paya, hutan dan penempatan yang berselerak mula berubah menjadi kawasan pertanian yang menarik masuk semakin ramai pesawah dan keluarga. Apabila manusia semakin ramai menetap, keperluan mereka pun berubah. Bukan lagi sekadar sawah, parit dan jalan yang diperlukan, tetapi juga perkhidmatan asas termasuk kesihatan.Perkhidmatan kesihatan luar bandar di sekitar Tanjong Karang sebenarnya sudah berkembang sebelum wujudnya hospital.

Di sinilah kita dapat melihat hubungan antara pembangunan sawah dengan kemunculan perkhidmatan kesihatan. Apabila penempatan berkembang, kerajaan perlu menyediakan jaringan yang membolehkan perkhidmatan awam sampai kepada penduduk. Dispensari menjadi sebahagian daripada jaringan tersebut. Cuma kita jangan pergi terlalu jauh dengan mengatakan setiap bridle-path itu dibina khusus untuk membawa pesakit ke dispensari. Sumber yang ada tidak mengatakan begitu. Yang lebih selamat ialah melihat laluan-laluan tersebut sebagai sebahagian daripada jaringan perhubungan yang membantu perkhidmatan awam, termasuk kesihatan, mendekati masyarakat di kawasan sawah dan penempatan yang berselerak.

Pada 1937, rekod kesihatan menunjukkan Travelling Dispensary telah menjadi sebahagian daripada sistem perkhidmatan kesihatan luar bandar di Selangor, termasuk konteks daerah Sabak Bernam. Ini menunjukkan bahawa rawatan tidak semestinya tertumpu di hospital atau dispensari tetap, tetapi turut dibawa mendekati masyarakat luar bandar.

Selepas Perang Dunia Kedua, kawasan Tanjong Karang ni mula sibuk dengan Skim Pengairan. Masa itulah ramailah petani padi datang berhijrah ke sini untuk bercocok tanam. Tapi adatlah tempat baharu, hospital atau klinik mana ada dekat, semuanya jauh-jauh belaka di bandar. Jadi, talian hayat mereka masa itu adalah Dispensari Bergerak (Travelling Dispensary). Kelibat lori kecil atau jururawat yang mengayuh basikal masuk ke ceruk kampung tulah yang paling ditunggu-tunggu. Ditengoknya kaki petani yang kena ulser, diubatinya demam malaria, dan dibaginya ubat-ubat asas. Kalau tak ada dispensari bergerak ni, tak tahulah apa nasib orang bendang waktu itu.

Menjelang 1948, perkembangan kawasan Padi Tanjong Karang pula dikaitkan dengan kewujudan dispensaries, di samping access paths, bridle-paths dan road communications. Kesemua kemudahan ini menggambarkan sebuah kawasan pertanian yang semakin tersusun dan memerlukan jaringan perkhidmatan awam yang lebih baik.

Menjelang tahun 1950-an, bentuk perkhidmatan kesihatan kerajaan di Tanjong Karang menjadi lebih jelas apabila The Federation of Malaya Year Book 1959 secara khusus merekodkan Tanjong Karang sebagai Government Dispensary. Ertinya, sebelum munculnya pusat kesihatan ibu dan kanak-kanak serta Hospital Tanjong Karang, penduduk di sini sudah pun mempunyai akses kepada perkhidmatan perubatan kerajaan melalui dispensari tetap.

Dispensari pada ketika itu jangan pula kita bayangkan seperti hospital kecil zaman sekarang. Fungsinya lebih kepada rawatan pesakit luar dan penyediaan ubat bagi keperluan asas masyarakat. Dalam kawasan pertanian seperti Tanjong Karang, perkhidmatan sedemikian sangat penting kerana penyakit luar bandar, termasuk malaria, merupakan antara masalah kesihatan yang perlu diberi perhatian. Pembantu perubatan atau dresser memainkan peranan dalam rawatan harian, manakala kes yang lebih berat perlu dirujuk ke pusat perubatan yang lebih besar.

Tetapi sebuah dispensari tetap masih belum menyelesaikan masalah jarak. Bendang Tanjong Karang luas, kampung-kampung berselerak dan pada ketika itu jaringan jalan belum seperti hari ini. Maka konsep Travelling Dispensary, atau dalam catatan Melayu disebut “Gedong Ubat Berkereta”, menjadi penting. Perkhidmatan kesihatan bergerak membolehkan rawatan dan ubat dibawa keluar dari pusat tetap menuju ke kawasan penduduk. Dalam keadaan Tanjong Karang yang dipenuhi parit, sawah dan penempatan yang berjauhan, pendekatan sebegini bukan sekadar tambahan kepada sistem kesihatan — ia merupakan cara untuk memastikan perkhidmatan itu benar-benar sampai kepada orang kampung.

Pada zaman awal itu, penduduk luar bandar masih banyak bergantung kepada rawatan tradisional, bidan kampung dan dukun. Kemudahan perubatan kerajaan pula masih terhad. Tanjong Karang mempunyai kawasan penempatan yang berselerak di tengah-tengah bendang dan jaringan parit, menyebabkan tidak semua penduduk tinggal dekat dengan pusat pentadbiran. Sebab itu perkhidmatan bergerak menjadi penting — kerajaan bukan hanya menunggu orang sakit datang mendapatkan rawatan, tetapi mula membawa rawatan dan bekalan ubat lebih dekat kepada masyarakat.

Zaman sebelum merdeka dahulu, mana ada hospital besar macam sekarang. Penduduk luar bandar di Tanah Melayu, termasuklah di Tanjung Karang, amat bergantung kepada sistem Rumah Bidan Kerajaan dan dispensari bergerak. Kerajaan waktu itu menempatkan bidan-bidan terlatih—atau orang kampung panggil "misi"—di rumah-rumah khas yang dibina di kawasan penempatan utama, terutamanya berhampiran Pekan Lama Tanjung Karang.

Tugas mereka berat nak mampus, kena kayuh basikal redah jalan tanah merah untuk menyambut kelahiran, memotong tali pusat bayi menggunakan peralatan steril, dan perlahan-lahan mengurangkan kebergantungan orang sekeliling kepada "bidan kampung" tradisional yang adakalanya menggunakan kaedah kurang bersih.

Bila masuk era tahun 1960-an, Tanjung Karang mula berubah wajah dengan pembukaan skim pengairan sawah padi secara besar-besaran. Orang makin ramai berhijrah ke sini untuk mengusahakan bendang. Disebabkan kedudukan Tanjung Karang waktu itu agak terpencil dan jauh untuk ke pekan Klang atau Kuala Selangor, maka tuntutan untuk kemudahan kesihatan yang lebih baik makin mendesak. Bayangkanlah betapa risaunya hati sang suami melihat isteri bertarung nyawa mahu bersalin. Atas sebab itulah, menjelang tahun 1961, kerajaan mula membina sebuah hospital pusat bagi mengintegrasikan perkhidmatan rawatan am dan wad bersalin, sekali gus mengurangkan kadar kematian ibu dan bayi yang amat membimbangkan ketika itu.

Kisah bidan kerajaan di Tanjung Karang pada era 60-an ini bukan rekaan kosong tahu? Atok teringat ada satu laporan sosial dalam arkib akhbar klasik Berita Harian bertarikh 12 September 1963. Di dalamnya ada menyiarkan berita perkahwinan antara seorang guru sekolah di Tanjung Karang bernama Che’ Gu Shamsuddin bin Ajam dengan pasangannya, Che Zainab binti Yahaya. Menariknya, akhbar dengan jelas mencatatkan bahawa Che Zainab itu berkhidmat sebagai seorang bidan kerajaan di Tanjung Karang. Berita kecil inilah yang menjadi bukti bertulis, betapa aktifnya skim Rumah Bidan Kerajaan di bawah Kementerian Kesihatan menabur bakti di tanah jelapang padi kita pada waktu itu.

Pada zaman tersebut, kedudukan Rumah Bidan Kerajaan ini dibina mengikut corak geografi penempatan para pesawah. Rumah Bidan induk diletakkan berhampiran kawasan Pekan Lama, betul-betul dekat dengan tebing sungai atau jeti nelayan lama. Di situlah pusat rujukan utama dan tempat simpanan ubat-ubatan sebelum kes-kes yang parah dihantar jauh ke Hospital Klang. Namun, disebabkan sawah padi kita berpetak-petak mengikut grid parit, kerajaan mula menaik taraf jaringan ini menjadi Klinik Desa. Antara titik tumpuan awal pembinaannya termasuklah di Kampung Sungai Kajang, kawasan Sawah Sempadan dari Blok A hingga Blok O, serta sepanjang laluan Parit 1 hingga Parit 12. Setiap klinik desa ini dilengkapi kuarters kediaman supaya Bidan Kerajaan atau Jururawat Desa boleh bersiap sedia 24 jam untuk menyambut bayi.

Kemudian datang tahun 1960, dan kita melihat satu lagi perubahan. Berita Harian pada 12 Mac 1960 melaporkan rancangan kerajaan membina dua buah bangunan klinik baharu untuk dijadikan Pusat Kesihatan Kanak-Kanak dan Ibu-Ibu Yang Mengandung di Tanjong Karang. Penghulu Tanjong Karang ketika itu, Raja Abd. Hamid, mengumumkan rancangan tersebut. Sebidang tanah seluas 6 ekar telah diperuntukkan di Pekan Tanjong Karang, di lokasi yang kemudiannya dikenali sebagai tapak Klinik Kesihatan lama, bertentangan dengan Pejabat Pos.

Pusat kesihatan ini membawa perubahan dari segi pendekatan. Kalau dispensari memberikan rawatan asas dan bekalan ubat, pusat kesihatan ibu dan anak memberi perhatian yang lebih khusus kepada ibu mengandung, proses bersalin dan kesihatan kanak-kanak, termasuk penggunaan peralatan kebidanan yang lebih moden untuk zamannya. Ini menunjukkan perkhidmatan kesihatan di Tanjong Karang mula bergerak daripada sekadar merawat orang yang sakit kepada penjagaan kesihatan primer dan pencegahan, khususnya bagi ibu dan kanak-kanak.

Dan tidak lama selepas itu, Tanjong Karang melangkah ke tahap yang lebih besar. Pembinaan Hospital Daerah Tanjong Karang bermula sekitar tahun 1961. Bangunan hospital asal itu terkenal sebagai hospital yang berstruktur kayu. Setelah melalui beberapa tahun pembangunan, hospital tersebut akhirnya dibuka secara rasmi pada 22 September 1966. Pada peringkat pembinaannya, projek ini melibatkan kos sekitar RM1.73 juta dan hospital memulakan perkhidmatan dengan 50 buah katil.

Lama-kelamaan, lambakan kes kehamilan di rumah-rumah bidan sekitar parit sawah ini semakin tidak menang tangan. Itulah yang mempercepatkan lagi pembukaan rasmi Hospital Tanjong Karang lama pada tahun 1966. Pembukaan hospital mengubah lagi landskap kesihatan Tanjong Karang. Buat pertama kalinya kawasan ini mempunyai sebuah hospital daerah dengan kemudahan rawatan pesakit dalam sendiri, termasuk wad bersalin. Keperluan untuk membawa semua kes yang memerlukan kemasukan ke wad ke pusat rawatan di luar kawasan dapat dikurangkan. Tetapi penting untuk kita faham: hospital tidak menggantikan dispensari atau perkhidmatan bergerak. Ia menjadi satu lapisan baharu dalam sistem yang sudah berkembang sebelumnya.

Perkembangan itu terus melebar. Pada 1968, program kesihatan luar bandar turut merangkumi “dental care and treatment”, iaitu penjagaan dan rawatan pergigian. Catatan tahun tersebut menunjukkan bahawa skop kesihatan awam semakin luas — bukan hanya rawatan penyakit, kebidanan dan kesihatan kanak-kanak, tetapi turut melibatkan penjagaan gigi, termasuk dalam konteks masyarakat dan sekolah. Dokumen itu juga mencatat bahawa kemudahan-kemudahan di Tanjong Karang telah siap dan akan dibuka untuk perkhidmatan. Namun catatan tersebut tidak bermaksud Hospital Tanjong Karang baru dibuka pada 1968 kerana hospital itu telah dirasmikan pada 22 September 1966. Ia lebih tepat difahami sebagai perkembangan dan pengoperasian rangkaian kemudahan kesihatan yang sedang diperluaskan.

Menariknya, pada 1971, walaupun hospital sudah beroperasi, kerajaan masih mengekalkan Travelling Dispensaries, atau “Gedong Ubat Berkereta”. Ini menunjukkan bahawa kewujudan hospital tidak menyebabkan perkhidmatan bergerak menjadi tidak diperlukan. Hospital menjadi pusat rawatan tetap, manakala masyarakat yang tinggal jauh di kawasan sawah dan kampung masih memerlukan perkhidmatan yang datang kepada mereka. Dalam geografi Tanjong Karang, dengan bendang, parit dan penempatan yang berselerak, kedua-dua bentuk perkhidmatan itu memang saling melengkapi.

Buletin kesihatan tahun yang sama turut merekodkan “Addition of District Hospital, Tanjong Karang” dalam perangkaan kemudahan kesihatan. Ini memperlihatkan kedudukan hospital tersebut sebagai sebahagian daripada sistem kesihatan yang lebih luas di Malaysia Barat. Maka pada awal 1970-an, Tanjong Karang sudah mempunyai dua pendekatan yang berjalan serentak: hospital sebagai pusat rawatan berpusat dan travelling dispensary sebagai perkhidmatan yang bergerak mendekati penduduk.

Pada dekad 1970-an, rangkaian itu berkembang lagi melalui program di bawah Rancangan Malaysia Kedua dan Ketiga. Klinik Desa mula berkembang di kawasan kampung dan penempatan sawah seperti Sawah Sempadan, Sungai Gulang-Gulang dan Sungai Burung. Klinik-klinik ini membawa rawatan asas lebih dekat kepada penduduk yang tinggal jauh dari pekan. Jururawat masyarakat ditempatkan berhampiran klinik, termasuk di kuarters yang disediakan, bagi membolehkan mereka memberikan perkhidmatan secara lebih dekat kepada komuniti. Peranan mereka termasuk membantu urusan ibu bersalin dan memberikan rawatan kecemasan asas sebelum pesakit dirujuk ke hospital. Dalam tempoh yang sama, hospital pula terus berkembang. Pada 1974, kapasiti Hospital Tanjong Karang dinaikkan daripada 50 kepada 75 katil. Pertambahan ini sekali lagi memperlihatkan bahawa kemudahan kesihatan perlu bergerak seiring dengan pertumbuhan penduduk dan perkembangan kawasan pertanian Tanjong Karang.

Rentetan daripada itu, bermula era 1970-an sehinggalah tahun 2000, perkhidmatan ini terus berkembang subur menjadi era Klinik Kesihatan dan Klinik Desa yang lebih sistematik untuk mencakupi kawasan pedalaman sehingga ke Parit 13. Jururawat Desa bertindak sebagai "bidan moden" setempat yang akan melawat ibu berpantang terus ke rumah serta membuka "buku pink" untuk memantau kesihatan kandungan wanita kampung. Daripada kayuh basikal membawa beg ubat sehinggalah wujudnya klinik batu yang selesa, begitulah besarnya jasa para bidan kita dalam mencorakkan sejarah Tanjung Karang.

Kalau korang tengok keseluruhan perjalanan ini, barulah kita nampak ceritanya dengan lebih jelas. Ia bukan cerita sebuah hospital yang tiba-tiba muncul pada tahun 1966. Ia bermula dengan masyarakat yang semakin ramai selepas pembukaan kawasan sawah; kemudian muncul keperluan terhadap perkhidmatan asas; pada 1948 sudah disebut tentang dispensaries dalam perkembangan kawasan Padi Tanjong Karang; pada 1959 Tanjong Karang direkodkan mempunyai Government Dispensary; pada 1960 dirancang pusat kesihatan ibu dan anak; sekitar 1961 pembinaan hospital bermula; 1966 hospital daerah dibuka dengan 50 katil; 1968 penjagaan pergigian turut masuk dalam perkembangan perkhidmatan; 1971 travelling dispensary masih bergerak dalam komuniti; dan pada 1970-an pula Klinik Desa berkembang sementara kapasiti hospital dinaikkan kepada 75 katil. Apabila masyarakat bertambah, rawatan pula perlu didekatkan kepada mereka. Maka lahirlah dispensari, perkhidmatan bergerak, pusat kesihatan ibu dan anak, hospital dan kemudiannya Klinik Desa.

Sebab itu kalau kita mahu menulis sejarah kesihatan Tanjong Karang, jangan kita terus buka cerita pada pintu hospital. Kita kena undur sedikit dan lihat bendang yang luas itu. Di situlah ceritanya bermula. Di antara parit, jalan, kampung dan sawah, kerajaan perlahan-lahan membina satu jaringan kesihatan yang pada mulanya kecil dan bergerak, kemudian menjadi semakin tetap dan tersusun.

Daripada “Gedong Ubat Berkereta” kepada dispensari, daripada dispensari kepada pusat kesihatan, daripada pusat kesihatan kepada hospital — begitulah Tanjong Karang membina perkhidmatan kesihatannya. Hospital yang berdiri kemudian itu sebenarnya bukan permulaan cerita. Ia adalah hasil daripada sebuah masyarakat yang sudah lama membesar dan akhirnya memerlukan sebuah hospital sendiri.

Ura-ura pembinaan hospital di Tanjong Karang terdapat dalam keratan Akhbar tahun 1961

Berita tahun 1962 menghuraikan rancangan pembinaan hospital
termasuk di Tanjong Karang dengan 50 buah katil

Pemandangan blok-blok bangunan di Hospital Daerah Lama di pekan Tanjong Karang

H. Tokoh-tokoh Masyarakat di Tanjong Karang

Perjuangan manusia hebat haruslah dikenang agar menjadi inspirasi kepada generasi akan datang. Bak kata pepatah, harimau mati meninggalkan belang, manusia mati meninggalkan nama, sejarah perjuangan dan jasa bakat-bakat besar serta barisan pegawai kerajaan di Tanjung Karang harus disusun semula bagi melihat garis masa transisi kawasan ini daripada sebuah hutan paya terpencil sehingga menjadi sebuah jelapang padi moden. Semoga ada kesinambungan. Patah tumbuh hilang berganti.

1. Era Penerokaan Awal & Pembukaan Tapak (1848–1910)

1848 – Daeng Bedun bin Daeng Dewasa (Pengasuh & Peneroka): Memperoleh keizinan daripada Sultan Muhammad Shah untuk meneroka kawasan kuala Sungai Tengi bersama rombongan Bugis. Beliau merupakan orang pertama yang menamakan tempat ini "Tanjung Karang" setelah perahunya tersangkut pada gugusan karang sungai. [1]
1850-an – Ee Koon (Pelopor Ekonomi Kaum Cina): Mendapat keizinan Daeng Bedun untuk mendirikan premis niaga beratap nipah yang pertama. Beliau membekalkan barangan runcit dan keperluan asas kepada golongan peneroka serta nelayan pesisir pantai.
1901 – Dato' Dollah (Penghulu Terawal): Berdasarkan warta pentadbiran British, beliau merupakan Penghulu Tanjung Karang terawal yang direkodkan secara rasmi memimpin hal ehwal komuniti di bawah sistem pentadbiran kolonial.
1906 – Penghulu Abdul Manan (Penghulu Pembangunan): Mempelopori pembinaan bangunan sekolah rasmi terawal di atas tapak masjid lama serta menyusun atur pembukaan parit-parit sekunder untuk pertanian awal.

2. Era Pengairan Sawah & Pendidikan Formal (1910-an–1940-an)

1920 – Imam Puput (Pelopor Pendidikan Islam): Menyumbangkan kedai papan miliknya untuk diubah suai menjadi kelas formal pertama. Usaha muafakat bersama Penghulu Raja Alang ini melahirkan Sekolah Melayu Tanjung Karang pada 9 Februari 1920.
1929 – Kamaruddin bin Idris (Pegawai Daerah / D.O. Kuala Selangor): Pegawai pentadbir Melayu terawal di bawah Malayan Civil Service (MCS). Beliau menguruskan lot tanah dan menyaring kemasukan ribuan imigran pertanian suku Banjar dan Jawa sebelum projek pengairan besar-besaran diluluskan. (Beliau kemudian dikurniakan pingat tertinggi negeri dan dilantik sebagai Menteri Besar Terengganu pada 1950).
1932 – Korps Buruh JKR / PWD (Infrastruktur Kerajaan): Kakitangan teknikal Jabatan Kerja Raya (Public Works Department) merancang kejuruteraan Ban Kenal (Terusan Utama). Keringat buruh tempatan menggali terusan ini membolehkan air Sungai Tengi mengalir secara sistematik ke Sawah Sempadan.
1934–1937 – Raja Tun Sir Uda / Raja Uda (Pegawai Daerah / D.O. Kuala Selangor): Menerajui Kuala Selangor pada fasa kritikal skim pengairan padi. Beliau menyusun pembukaan lot-lot tanah sawah luar bandar dengan adil. Atas jasa negarawannya, beliau dikurnia gelaran K.B.E. (Knight Commander of the British Empire) oleh Ratu British, pingat S.M.S., dan kemudiannya darjah tertinggi Tun (S.M.N.) sewaktu berkhidmat sebagai Menteri Besar Selangor dan Gabenor Pulau Pinang Pertama.
1938 – Tuan Haji Syed Hassan bin Yusuff al-Mansur (Tokoh Pertanian): Mengetuai penghijrahan besar kumpuan pesawah dari Pulau Pinang untuk membuka Kampung Sungai Sireh dan menjadi Ketua Kampung pertama yang merintis sistem tanaman padi tersusun.

Che Abdul Manan bin Haji Yacob

Jawatan: Settlement Officer, Special Grade.
Tahun yang dapat disahkan: 1939.
Pelantikan penting: Dilantik sebagai Colonisation Officer for Tanjong Karang Padi Area.
Rekod utama: Arkib Negara Malaysia, 1957/0289610W, 3 Oktober 1939.
Tanggungjawab yang dapat disimpulkan daripada jawatan:
- Mengurus aspek penempatan peneroka di kawasan padi Tanjong Karang.
- Menyelia proses kolonisasi kawasan pertanian yang sedang dibangunkan.
- Menjadi penghubung antara pentadbiran kerajaan dengan peneroka.
- Mengawasi perkembangan penempatan dan pembukaan kawasan pertanian.
- Bekerja dalam struktur pentadbiran yang berkaitan dengan tanah dan pembangunan kawasan padi.
Kepentingan kepada sejarah Tanjong Karang: Beliau ialah antara pegawai Melayu yang paling jelas dapat dibuktikan berada di barisan hadapan pentadbiran kolonisasi kawasan sawah Tanjong Karang.
Catatan: Jangan panggil beliau sekadar “pegawai pertanian”. Jawatan yang terbukti ialah Settlement Officer dan kemudian Colonisation Officer untuk kawasan padi Tanjong Karang.

Che Pateh Akhir bin Mat Sah

Nama: Che Pateh Akhir bin Mat Sah.
Kaitan dengan Tanjong Karang: Namanya muncul dalam rekod yang sama dengan urusan pelantikan Colonisation Officer for Tanjong Karang Padi Area.
Rekod utama: Arkib Negara Malaysia, 1957/0289610W, 3 Oktober 1939.
Perkara yang dapat dipastikan:
- Beliau terlibat dalam urusan pentadbiran kerajaan yang berkaitan dengan pelantikan pegawai kolonisasi kawasan padi Tanjong Karang.
- Namanya muncul sebelum bahagian yang merekodkan pelantikan Che Abdul Manan sebagai Colonisation Officer.
Peranan khusus: Belum boleh dipastikan daripada metadata sahaja
Rekod kemudian: Namanya masih muncul dalam rekod kerajaan Selangor pada 1948, menunjukkan penglibatan beliau dalam pentadbiran negeri berterusan.
Status sejarah: Tokoh/pegawai pentadbiran Melayu yang terlibat dalam urusan kolonisasi Tanjong Karang, tetapi bidang tugas khususnya masih perlu dibuktikan daripada kandungan fail 1939.

Raja Rome bin Raja Maamor

Anggaran kelahiran: sekitar 1898 — berdasarkan rekod persaraan yang menunjukkan beliau berumur sekitar 55 tahun pada 1953.
1920: Sudah berada dalam perkhidmatan kerajaan sebagai Malay Probationer.
- Rekod: 1957/0212208W, 4 Ogos 1920.
- Melibatkan pinjaman kerajaan sebanyak $340.
1925: Direkodkan sebagai Malay Probationer, Agricultural Department.
- Rekod: 1957/0234774W, 14 Februari 1925.
9 Mei 1925: Dinaikkan pangkat menjadi Junior Agricultural Assistant.
- Rekod: 1957/0236119W.
1931: Sudah menjadi Malay Agricultural Assistant, Kuala Selangor.
- Rekod: 1957/0269302W, 16 Disember 1931.
- Lulus peperiksaan untuk kenaikan ke Grade I.
Tanggungjawab profesionalnya sebagai pegawai pertanian:
- Terlibat dalam pentadbiran dan pembangunan pertanian kerajaan.
- Memberi khidmat teknikal/pentadbiran berkaitan pertanian.
- Beroperasi dalam lingkungan Jabatan Pertanian Kuala Selangor.
- Kedudukannya amat relevan dengan pembangunan pertanian daerah Kuala Selangor pada zaman pembangunan sawah Tanjong Karang.
Penting: Rekod 1931 membuktikan beliau ialah Malay Agricultural Assistant di Kuala Selangor, tetapi belum membuktikan beliau secara khusus ditugaskan ke Tanjong Karang.
1953: Bersara pada 31 Ogos 1953 sebagai Agricultural Assistant, State Agricultural Department, Selangor.
1961: Masih mempunyai hubungan dengan sektor peladang Tanjong Karang; rekod 1983/0005347W menunjukkan Persatuan Peladang2 Tanjong Karang menggunakan alamat “c/o Raja Rome, State Councillor, Tanjong Karang, Kuala Selangor.”
1959: Menjadi wakil rakyat Tanjong Karang.
1964: Menjadi Ahli Parlimen Kuala Selangor.

Tuan Guru Kiyai Haji Marwan bin Kandar

1940-an – Tuan Guru Kiyai Haji Marwan bin Kandar (Tokoh Agama): Ulama kelahiran Kediri, Jawa yang berhijrah membuka Kampung Batu 12, Sungai Burung. Beliau merupakan khalifah Tarekat Naqshabandiah yang melahirkan beribu anak murid di Selangor. Sumbangan ilmu keislamannya yang kental diiktiraf secara anumerta menerusi Anugerah Perdana Maulidur Rasul Peringkat Kebangsaan (2019). [2]

3. Era Pasca-Perang & Transisi Kemerdekaan (1950-an–1970-an)

1950 – D.A. Borrie (Pegawai Daerah / D.O. British): Membuka skim pembangunan tanah pasca-Perang Dunia Kedua dan menyediakan memorandum khas untuk mendesak pembukaan sekolah aliran bahasa Inggeris pertama demi kemajuan pendidikan anak tani Tanjung Karang.
1950-an – Sasterawan Negara Kemala / Cikgu Ahmad Kamal Abdullah (Pendidikan & Seni): Berkhidmat sebagai guru pelatih di Sekolah Melayu Tanjung Karang. Pengalaman hidup bersama masyarakat pesawah mengilhamkan karya-karya agungnya sehingga beliau dianugerahkan gelaran Sasterawan Negara ke-11 serta pingat D.P.M.S. (membawa gelaran Dato') daripada Sultan Selangor.
1964–1969 – Raja Rome bin Raja Maamor (Tokoh Politik Kenegaraan): Memenangi kerusi Parlimen Kuala Selangor pada tahun 1964 (ketika itu Tanjung Karang berada di bawah parlimen tersebut). Beliau memperjuangkan kebajikan subsidi pesawah, kestabilan harga padi, serta pembinaan Hospital Tanjung Karang yang lama (dibuka 1966). Atas sumbangan baktinya, keturunan beliau direkodkan menerima pingat-pingat kebesaran persekutuan dan negeri.
1975 – Ustaz Amir bin Ahmad Sujau (Pendidikan Agama): Selaku Guru Besar, beliau memimpin transisi sekolah agama luar bandar dengan menyerapkan kurikulum Bahasa Arab di Darjah Khas, yang menjadi asas pembentukan Sekolah Agama Menengah Tanjong Karang (SAMTK). [3, 4, 5]

4. Era Moden & Persada Seni Kontemporari (1980-an–Kini)

1983 – Herman Tino / Masrun bin Tamsi (Kebudayaan & Seni): Anak jati Kampung Sungai Gulang-Gulang yang meledak di peringkat kebangsaan melalui album Mengapa Dikenang Mengapa Difikir. Beliau memperjuangkan muzik Melayu Deli dan rentak Jawa luar bandar, menjadikannya ikon budaya rakyat. Beliau dikurniakan pingat P.P.T. (Pingat Pekerti Terpuji) atas sumbangan seninya.
1995–2022 – Tan Sri Noh Omar (Politik & Pembangunan): Menjadi Ahli Parlimen Tanjong Karang selama 6 penggal. Beliau membawa kemajuan fizikal berskala besar termasuk penubuhan Hospital Pakar Minor Tanjung Karang yang baharu dan menaik taraf skim IADA Barat Laut Selangor. Atas khidmatnya sebagai Menteri Persekutuan, beliau dikurniakan darjah kebesaran P.S.M. (membawa gelaran Tan Sri) serta S.P.M.S. (membawa gelaran Dato' Seri).
2000-an – Azhan Rani (Seni Persembahan): Pelakon gred A kelahiran Tanjung Karang yang mengharumkan nama daerah di peringkat nasional. Keupayaan seni lakonannya diiktiraf menerusi pelbagai trofi pelakon terbaik di anugerah-anugerah penyiaran utama Malaysia. [4, 6]

[1] https://www.facebook.com

[2] https://www.facebook.com

[3] https://www.royalark.net

[4] https://en.wikipedia.org

[5] https://www.politicians.my

[6] https://en.wikipedia.org

RUJUKAN/ BACAAN LUAS:

Bibliografi

A. Sumber Arkib — Arkib Negara Malaysia

Arkib Negara Malaysia. "Appointment of 1st Tidewaiter Garip as Clerk at Tanjong Karang & Md. Aris as 1st Tidewaiter – Recommends." Fail 1957/0036648W, 3 Januari 1893.

Arkib Negara Malaysia. "Che Abdul Manan bin Haji Yacob, Colonisation Officer for Tanjong Karang Padi Area." Fail 1957/0289610W, 3 Oktober 1939.

Arkib Negara Malaysia. "Che Abdul Manan bin Rahmat, ex-Penghulu, Mohon Bantuan Haji." Fail 1957/0294224W, 22 April 1948.

Arkib Negara Malaysia. "Confirmation of Raja Alang, Penghulu of Tanjong Karang." Fail 1957/0124056W, 2 Ogos 1905.

Arkib Negara Malaysia. "Gazetting of an Acre of Portion 1005, Tanjong Karang." Fail 1957/0267793W, 17 Februari 1930.

Arkib Negara Malaysia. "Haji Salim's Last Pay Certificate." Fail 1957/0092288W, 21 Jun 1900.

Arkib Negara Malaysia. "Kenaikan Gaji Haji Ali bin Dato Bandar Saleh, Clerk Tanjong Karang." Fail 1957/0050274W, 15 Jun 1894.

Arkib Negara Malaysia. "Lot 1261, Mukim Tanjong Karang untuk Tujuan Tanah Perkuburan Orang Islam dan Masjid." Fail 1957/0293706W, 16 Januari 1948.

Arkib Negara Malaysia. "Medical Report on Inche Abdullah, Penghulu of Tanjung Karang." Fail 1957/0069443W, 16 Mac 1897.

Arkib Negara Malaysia. "Mosque at Tanjong Karang – Government Contribution of $500/- for." Fail 1957/0217422W, 9 September 1921.

Arkib Negara Malaysia. "Mukim Register for Tanjung Karang." Fail 1957/0051888W, 3 Oktober 1894.

Arkib Negara Malaysia. "New Mukim of Tanjung Karang – Penghulu Appointment and Allowances." Fail 1957/0051888W, 25 Januari 1894.

Arkib Negara Malaysia. "Pelantikan Haji Abdul Rahman bin Haji Abdul Hamid, Kathi Kuala Selangor untuk Bertindak sebagai Kathi Tanjong Karang." Fail 1957/0301988W, 14 Jun 1952.

Arkib Negara Malaysia. "Pension of Abdullah Penghulu, Tanjung Karang." Fail 1957/0117661W, 2 Ogos 1904.

Arkib Negara Malaysia. "Pension of Che Abdul Manan bin Rahmat, Penghulu Gred I Tanjong Karang." Fail 1957/0290889W, 28 Mei 1946.

Arkib Negara Malaysia. "Penghulu's House and Balei, Tanjong Karang, Kuala Selangor – Site for." Fail 1957/0223435W, 5 Disember 1922.

Arkib Negara Malaysia. "Permohonan Jawatan Clerk Tanjong Karang oleh Long bin Abdul Rahman." Fail 1957/0141739W, 9 April 1908.

Arkib Negara Malaysia. "Permohonan Jawatan Penghulu Tanjong Karang." Fail 1957/0120097W, 28 Disember 1904.

Arkib Negara Malaysia. "Permohonan Jawatan Penghulu Tanjong Karang – Raja Harun bin Raja Ira." Fail 1957/0251682W, 26 Disember 1927.

Arkib Negara Malaysia. "Permohonan Jawatan Penolong Penghulu Tanjong Karang." Fail 1957/0251167W, 21 November 1927.

Arkib Negara Malaysia. "Permohonan Kenaikan Gaji Inche Abdollah, Penghulu Tanjong Karang." Fail 1957/0084633W, 10 Jun 1899.

Arkib Negara Malaysia. "Petisyen untuk Raja Samat bin Raja Dollah sebagai Penghulu Tanjong Karang." Fail 1957/0253415W, 22 Januari 1928.

Arkib Negara Malaysia. "Petitions Against the Customs Clerk, Tanjong Karang." Fail 1957/0114585W, 8 Februari 1904.

Arkib Negara Malaysia. "Pinjaman $150 untuk Membeli Basikal – Raja Alang bin Raja Jalil." Fail 1957/0223435W, 10 September 1921.

Arkib Negara Malaysia. "Pinjaman $500 dan Geran $500 – Che Abdul Manan bin Rahmat." Fail 1957/0261785W, 4 April 1929.

Arkib Negara Malaysia. "Pinjaman $500 dan Geran $500 – Raja Alang bin Raja Abdul Jalil." Fail 1957/0230120W, 3 Mac 1924.

Arkib Negara Malaysia. "Pinjaman $200 untuk Menyelesaikan Hutang – Che Abdul Manan bin Rahmat." Fail 1957/0280871W, 22 Februari 1933.

Arkib Negara Malaysia. "Portion 616, Mukim Tanjong Karang sebagai Tanah Perkuburan Orang Islam." Fail 1957/0257639W, 25 Jun 1929.

Arkib Negara Malaysia. "Raja Alang bin Raja Jalil – Cadangan Menjalankan Tugas Kerani Tambahan, Kenaikan $60 Setahun." Fail 1957/0141592W, 31 Mac 1908.

Arkib Negara Malaysia. "Raja Alang bin Raja Jalil – Kenaikan dalam Anggaran 1914." Fail 1957/0176171W, 13 Mei 1914.

Arkib Negara Malaysia. "Raja Alang bin Raja Jalil – Cadangan Kenaikan Pangkat." Fail 1957/0230120W, 19 Februari 1927.

Arkib Negara Malaysia. "Raja Abdul Samat bin Raja Dollah sebagai Notice Server kepada Penghulu Tanjong Karang." Fail 1957/0256664W, 10 September 1928.

Arkib Negara Malaysia. "Raja Rome bin Raja Maamor, Junior Agricultural Assistant." Fail 1957/0236119W, 9 Mei 1925.

Arkib Negara Malaysia. "Raja Rome bin Raja Maamor, Malay Agricultural Assistant, Kuala Selangor." Fail 1957/0269302W, 16 Disember 1931.

Arkib Negara Malaysia. "Raja Rome bin Raja Maamor, Malay Probationer, Agricultural Department." Fail 1957/0234774W, 14 Februari 1925.

Arkib Negara Malaysia. "Raja Rome bin Raja Maamor, Malay Probationer – Pinjaman Kerajaan $340." Fail 1957/0212208W, 4 Ogos 1920.

Arkib Negara Malaysia. "Re Exchange of Duties between Hj. Ali, Clerk at Tanjong Karang & Tamby Hussein Malay Writer in the K. Selangor District." Fail 1957/0034415W, 13 September 1892.

Arkib Negara Malaysia. "Recommendations for Filling Up Appointments of Clerk, Tanjung Karang and Malay Writer, Kuala Selangor." Fail 1957/0092648W, 18 Jun 1900.

Arkib Negara Malaysia. "Reservation of Lots 776 and 1397, Mukim of Tanjong Karang as Sites for Mosques and Burial Grounds." Fail 1957/0247069W, 28 Februari 1927.

Arkib Negara Malaysia. "Resignation of Abdul Rahman, Clerk, Tanjong Karang." Fail 1957/0141266W, 11 Mac 1908.

Arkib Negara Malaysia. "Resignation of Mohamed Arsad, Clerk, Tanjong Karang." Fail 1957/0121542W, 10 Mac 1905.

Arkib Negara Malaysia. "Sanction to Pay Increased Rate of Salaries – Haji Ali, Clerk Tanjong Karang dan Raja Jalil." Fail 1957/0054253W, 8 Januari 1895.

Arkib Negara Malaysia. "Surat daripada Long bin Abdul Rahman kepada Resident Selangor, D.G. Campbell." Fail 1957/0120130W, 7 Disember 1904.

Arkib Negara Malaysia. "Surat daripada Raja Muda Selangor kepada Acting British Resident – Syor Pelantikan Raja Harun bin Raja Ira." Fail 1957/0120130W, 31 Disember 1904.

Arkib Negara Malaysia. "Surat mengenai R. Musa." Fail 1957/0003385W, 1884.

Arkib Negara Malaysia. "Surrender by Haji Mohamed Sirat bin Mustam of 1 Acre Portion 352, Tanjong Karang Mukim for a Mosque Site." Fail 1957/0257155W, 21 September 1928.

Arkib Negara Malaysia. "Suggests That a House Be Erected at a Cost of $100.00 for the Clerk at Tanjong Karang." Fail 1957/0035519W, 8 November 1892.

Arkib Negara Malaysia. "Tide Waiter's Quarters, Tanjong Karang – Sanction to Dispose by Public Auction." Fail 1957/0209226W, 2 Mac 1920.

Arkib Negara Malaysia. "Urusan Pelantikan Malay Writer di Pejabat Residen – Cadangan untuk Haji Salim." Fail 1957/0092288W, 19 Jun 1900.

Arkib Negara Malaysia. "Urusan Permohonan Abdul Rahman, Clerk Tanjong Karang." Fail 1957/0093895W, 15 Ogos 1900.

Arkib Negara Malaysia. "Urusan Cuti Mohd Resal, Clerk Tanjong Karang." Fail 1957/0101940W, 23 April 1902.

Arkib Negara Malaysia. "Urusan Pengesahan Haji Salim sebagai Clerk Tanjong Karang." Fail 1957/0075329W, 10 April 1899.

Arkib Negara Malaysia. "Urusan Pertukaran Tugas Haji Ali, Clerk Tanjong Karang." Fail 1957/0034790W, 1 Oktober 1892.

Arkib Negara Malaysia. "Pemberhentian Tamby Hussein sebagai Clerk Tanjong Karang." Fail 1957/0036349W, 19 Disember 1892.

Arkib Negara Malaysia. "Aduan terhadap Datok Penghulu Abdullah, Tanjung Karang, Berkaitan Urusan dan Peraturan Masjid." Fail 1957/0098239W, 8 Ogos 1901.

Arkib Negara Malaysia. "Laporan Siasatan daripada Sekretariat No. 2134 of 1901 – Datoh Dollah dan Abdul Raman." 8 Mei 1901.

Arkib Negara Malaysia. "Permohonan Jawatan Clerk Tanjong Karang." Fail 1957/0133706W, 8 Januari 1907.

Arkib Negara Malaysia. "Permohonan Jawatan Clerk Tanjong Karang." Fail 1957/0133784W, 10 Januari 1907.

Arkib Negara Malaysia. "Permohonan Jawatan Malay Writer di Pejabat Tanah Kuala Lumpur – Mohamed Arsad." Fail 1957/0128400W, 23 Mac 1906.

Arkib Negara Malaysia. "Haji Salim, Late Clerk, Tanjong Karang." Fail 1957/0092288W, 10 Disember 1903.

Arkib Negara Malaysia. "Garib sebagai Malay Clerk, Tanjung Karang." Fail 1957/0042780W, 19 Jun 1893.

Arkib Negara Malaysia. "Haji Ali bin Dato Bandar Saleh, Clerk Tanjong Karang." Fail 1957/0075329W, 14 Januari 1898.

Arkib Negara Malaysia. "Haji Salim sebagai Malay Writer ($144 per annum)." Fail 1957/0075329W, 22 April 1898.

Arkib Negara Malaysia. "Haji Salim sebagai Malay Writer." Fail 1957/0075329W, 20 Februari 1896.

Arkib Negara Malaysia. "Persatuan Peladang2 Tanjong Karang, c/o Raja Rome, State Councillor, Tanjong Karang, Kuala Selangor." Fail 1983/0005347W, 1961.

Arkib Negara Malaysia. "Che Pateh Akhir bin Mat Sah – Urusan Pelantikan Colonisation Officer for Tanjong Karang Padi Area." Fail 1957/0289610W, 3 Oktober 1939.

Arkib Negara Malaysia. "Che Pateh Akhir bin Mat Sah – Rekod Kerajaan Selangor." 1948.

B. Akhbar

Berita Harian. "Klinik Ibu dan Kanak-Kanak untuk Tanjong Karang." 12 Mac 1960.

Berita Harian. "Majlis Perpisahan Kadhi Tanjong Karang." 9 Januari 1960.

Berita Harian. "Kematian Raja Abdul Hamid, Penghulu Tanjong Karang." 29 Julai 1960.

Berita Harian. "Perkahwinan Che' Guru Shamsuddin bin Ajam dengan Che Zainab binti Yahaya, Bidan Kerajaan Tanjong Karang." 12 September 1963.

Berita Harian. "Kes Mahkamah Berkaitan Rasuah – Jamaluddin bin Mambal, Penghulu Tanjong Karang." 1961.

Berita Harian. "Serangan Penyakit Padi di Tanjong Karang – Jamaluddin bin Mambal." 1961.

C. Sumber Rasmi Kerajaan

Federation of Malaya. The Federation of Malaya Year Book 1959. Kuala Lumpur: Government Press, 1959.

Jabatan Agama Islam Selangor. Rekod Pembinaan Masjid-Masjid di Daerah Kuala Selangor. Shah Alam: JAIS, t.t.

Kerajaan Negeri Selangor. Warta Kerajaan Negeri Selangor: Pelantikan Majistret Kelas Dua bagi Daerah Kuala Selangor. Shah Alam: Kerajaan Negeri Selangor, 2005.

Kerajaan Negeri Selangor. Warta Kerajaan Negeri Selangor: Pelantikan Penolong Pentadbir Tanah Daerah Hulu Selangor. Shah Alam: Kerajaan Negeri Selangor, 2010.

Kerajaan Negeri Selangor. Senarai Penerima Darjah Kebesaran, Bintang dan Pingat Negeri Selangor. Shah Alam: Kerajaan Negeri Selangor, 2003.

Kerajaan Negeri Selangor. Senarai Penerima Pingat Jasa Kebaktian (P.J.K.). Shah Alam: Kerajaan Negeri Selangor, 2023.

Pejabat Daerah dan Tanah Kuala Selangor. Maklumat Rasmi Pentadbiran Mukim Tanjong Karang 1 dan 2. Kuala Selangor: Pejabat Daerah dan Tanah Kuala Selangor, 2024.

D. Buku, Memoir dan Karya Sastera

Abdullah, Ahmad Kamal. Kumpulan Puisi dan Karya Terpilih. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka, t.t.

Borrie, D.A. Memorandum on Rural Development in Tanjong Karang. Kuala Lumpur: Government Press, 1950.

Kemala, Sasterawan Negara. Memoir Sasterawan Negara ke-11. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka, t.t.

E. Laman Web dan Sumber Dalam Talian

"Azhan Rani." Wikipedia. Diakses pada 2024. https://en.wikipedia.org.

"Daeng Bedun bin Daeng Dewasa." Facebook. Diakses pada 2024. https://www.facebook.com.

"Herman Tino." Wikipedia. Diakses pada 2024. https://en.wikipedia.org.

"Raja Uda." Royal Ark. Diakses pada 2024. https://www.royalark.net.

"Tanjung Karang." Wikipedia. Diakses pada 2024. https://ms.wikipedia.org/wiki/Tanjung_Karang.

"Tan Sri Noh Omar." Politicians.my. Diakses pada 2024. https://www.politicians.my.

"Tuan Guru Kiyai Haji Marwan bin Kandar." Facebook. Diakses pada 2024. https://www.facebook.com.

F. Sumber Lisan dan Komuniti

Sumber komuniti Tanjong Karang mengenai sejarah Kampung Ampangan dan Kampung Sungai Sireh. 2024.

Sumber komuniti Tanjong Karang mengenai sejarah Masjid At-Tuqo dan Masjid Lama Sungai Gulang-Gulang. 2024.

Sumber komuniti Tanjong Karang mengenai sejarah Sekolah Melayu Tanjong Karang dan peranan Penghulu Raja Alang. 2024.

Sumber komuniti Tanjong Karang mengenai sejarah Rumah Bidan Kerajaan dan perkhidmatan bidan kerajaan di Tanjong Karang. 2024.

Nota Penyusunan:

Fail Arkib disusun mengikut abjad tajuk fail. Nombor rujukan Arkib Negara Malaysia dikekalkan seperti yang dinyatakan dalam dokumen asal.
Akhbar disusun mengikut kronologi tarikh. Laporan tanpa tarikh tepat yang hanya dinyatakan tahun diletakkan pada tahun berkenaan.
Sumber Rasmi Kerajaan merangkumi warta, rekod jabatan, dan penerbitan rasmi kerajaan.
Buku dan Karya Sastera merangkumi memoir, memorandum, dan karya kreatif yang berkaitan.
Laman Web disusun mengikut abjad. Tarikh akses dinyatakan sebagai 2024 kerana dokumen asal tidak menyatakan tarikh akses yang tepat.
Sumber Lisan dan Komuniti dinyatakan secara umum kerana dokumen asal tidak memberikan nama individu atau tarikh temu bual yang spesifik.
Beberapa entri tidak mempunyai maklumat lengkap seperti tahun penerbitan, nama penuh penulis, atau tarikh akses kerana keterbatasan metadata yang tersedia dalam dokumen asal. Untuk penyelidikan lanjut, disyorkan merujuk kepada kandungan penuh fail arkib yang disenaraikan.

Aku Budak Telok 2

Rabu, 16 September 2026

Sejarah Kepimpinan dan Pentadbiran di Tanjong Karang