Assalamualaikum, peminat dan pembaca blog Aku Budak Telok sekalian.
Entri Atok kali ini masih tentang Jeram. First and for all, Atok bukanlah anak kelahiran Jeram. Atok membesar di Telok, di Kuala Langat sana, tapi pernah beberapa kali ke Kuala Selangor sejak tahun 1970-an, maka banyaklah sudah Atok nampak sendiri macam mana Jeram berubah daripada sebuah kampung nelayan yang sunyi kepada sebuah pekan yang makin sibuk. Kalau orang tanya Atok,
" Atok, macam mana Jeram dulu?"
Atok senyum saja, sebab Jeram zaman sekarang dengan rumah-rumah dan jalan yang makin banyak, bukanlah Jeram yang Atok kenali dulu. Tahun 1970-an dan 80-an dahulu, kalau kita singgah di Jeram, yang kita nampak ialah kampung-kampung Melayu, rumah-rumah papan, kebun kelapa, parit, jalan tanah, dan pantai yang menghadap Selat Melaka. Di laut, perahu nelayan masih menjadi pemandangan biasa. Di darat, getah dan pertanian menjadi sumber kehidupan bagi sebahagian besar penduduk. Tapi Jeram masa tu bukanlah kampung yang terpencil sangat.
Selepas Tanah Melayu merdeka pada 1957, perubahan datang perlahan-lahan ke Jeram, dan tahun-tahun awal kemerdekaan membawa harapan tetapi juga masalah yang tak pernah habis. Memasuki tahun 1970-an, Jeram mula berubah tetapi perubahan tak selalu selesa—banjir besar 1971 masih segar dalam ingatan Atok, apabila banjir melanda seluruh Selangor dan lebih 1,400 orang terjejas di Kuala Selangor termasuk Bukit Kuching dan Jeram, dengan rumah-rumah dinaiki air dan orang kampung terpaksa berpindah ke pusat pemindahan di Sekolah Kebangsaan Jeram dan SJKC Yuk Chih.
Memasuki dekad 1980-an, Jeram makin nampak seperti sebuah pekan yang lengkap—sekolah makin banyak, masjid makin besar, jalan makin baik, tetapi masalah baru juga muncul. Pendidikan membuka peluang besar apabila SMK Jeram dibuka pada Januari 1984, yang bukan sekadar bangunan baru tetapi pintu keluar untuk anak-anak kampung yang dulu kena keluar jauh untuk sambung belajar, kini dapat pendidikan menengah di kampung sendiri. Balai Polis Jeram pula dibina pada Mac 1984 dan dirasmikan 17 Disember 1987 dengan liputan kawasan 150 kilometer persegi, menjadikan keselamatan makin terjaga. Namun di sebalik pembangunan, ada cerita yang tak ramai tahu—Sungai Buloh makin tercemar sehingga nelayan Jeram mula mengadu tangkapan makin susut
Setiap masalah ada jalan keluar, tetapi jalan tu tak selalu mudah—masalah parit dan saliran dari aduan tahun 1962 bukannya tak didengar, tetapi kerajaan terus usaha walaupun banjir masih berulang sampai ke hari ini kerana Jeram tanah rendah dan air pasang laut menyukarkan aliran sungai, memerlukan sistem jangka panjang.
Kalau orang tanya Atok apa bezanya Jeram dulu dan sekarang? Atok cakap begini—Jeram dulu masih ada pantai, ada perahu nelayan, ada kebun kelapa, ada estet getah, orang kenal-mengenal, masjid jadi pusat kehidupan, dan parit dengan banjir jadi cerita tahunan. Jeram sekarang jalan makin baik, sekolah makin banyak, rumah makin padat, tetapi laut makin sunyi dari perahu, estet makin sepi dari pekerja, dan anak muda makin banyak keluar kerja ke Klang, Shah Alam, dan Kuala Lumpur.
Jeram adalah cerita tentang orang-orang yang tak pernah berhenti berusaha, walau dalam banjir, walau dalam susah, walau dalam perubahan zaman. Empat puluh tahun dari 1960 hingga hujung 1990-an mungkin pendek dalam ukuran sejarah, tetapi bagi seseorang budak yang lahir di Jeram pada awal 1960-an, empat puluh tahun itu ialah seluruh perjalanan hidupnya. Dan Atok percaya, Jeram akan terus berubah, tetapi ia takkan pernah meninggalkan dirinya.
Teruskan membaca coretan Atok. Ambil lah segala kebaikan jika ada, buang jauh-jauh jika ada keburukan dalam penceritaan Atok ini. Kepada anak-anak jati Jeram, sama ada masih tinggal di sana atau sedang merantau, berbanggalah dengan tanah tumpah tanah air kalian. Sesekali, jenguklah kampung halaman korang yang hebat ini. Berbual lah dengan otai-otai di sana sambil-sambil bandingkan cerita Atok ini dengan pengkisahan mereka.
Kepada para perantau yang kini menetap di Jeram, sama ada bekerja atau berumah tangga dengan warga jati Jeram, perbanyakkan berbual dengan penduduk-penduduk jati Jeram. Jejakilah sendiri sejarah-sejarah tempatan Jeram. Pasti ada yang terbongkar dan terurai. Bersyukurlah, kerana korang sudah menjadi sebahagian daripada orang-orang terhebat di Selangor. Insya Allah.
BAHAGIAN SATU: PERUBAHAN AWAL SELEPAS MERDEKA
1.1 Pendahuluan
Kalau kita berdiri di Jeram pada awal tahun 1960-an, kita tidak akan melihat sebuah kawasan yang boleh dipanggil bandar. Yang ada ialah masih kampung-kampung Melayu, rumah-rumah penduduk, kebun, parit, jalan kampung, kawasan estet dan pantai yang menghadap Selat Melaka. Di laut, perahu nelayan masih menjadi pemandangan biasa. Di darat, getah dan pertanian masih menjadi sumber kehidupan bagi sebahagian penduduk.
Tetapi Jeram pada tahun 1960 sudah bukan lagi Jeram waktu zaman British. Tanah Melayu telah merdeka tiga tahun sebelumnya. Negara sedang membina sistem pentadbiran sendiri, dan perubahan itu perlahan-lahan sampai ke kampung. Balai raya dibina. Pusat masyarakat diwujudkan. Sekolah agama mendapat bangunan baharu. Pusat kesihatan mula memberikan rawatan kepada puluhan ribu penduduk. Wanita menyertai kursus pertanian. Belia berpersatuan dan bersukan. Anak-anak kampung semakin mempunyai peluang untuk melanjutkan pendidikan.
Pada masa yang sama, kehidupan lama belum hilang. Nelayan masih turun ke laut. Pekerja masih pergi ke estet. Orang kampung masih bermain gasing, menerbangkan wau dan berkumpul di masjid serta balai raya. Parit masih perlu dibersihkan dan banjir masih menjadi ancaman.
Sebab itulah sejarah Jeram antara 1960 hingga 1990 lebih menarik jika dilihat sebagai sejarah perubahan perlahan. Ia bukan kisah sebuah kampung yang tiba-tiba menjadi bandar. Ia adalah kisah sebuah masyarakat luar bandar yang sedikit demi sedikit membina institusi baharu, memperluas peluang pendidikan dan pekerjaan, serta semakin rapat dengan sistem pentadbiran dan ekonomi negara yang sedang berkembang. Tiga puluh tahun ini akhirnya mengubah wajah Jeram, tetapi tidak menghapuskan identiti lamanya.
1.2: Jeram dalam Pentadbiran dan Politik Selepas Merdeka
Kemerdekaan 1957 membawa perubahan besar kepada Tanah Melayu, tetapi di kampung-kampung perubahan itu tidak datang dalam bentuk yang serta-merta kelihatan. Bagi penduduk Jeram, kerajaan masih hadir melalui pegawai, sekolah, pejabat, polis, kesihatan dan pelbagai bentuk pentadbiran seperti sebelumnya. Bezanya, sistem tersebut kini semakin berfungsi dalam sebuah negara yang diperintah oleh rakyat tempatan sendiri.
Sistem pentadbiran baharu mula mengambil bentuk. Jeram telah diiktiraf sebagai sebuah kawasan pilihan raya negeri (DUN) sejak 1958, dan pada tahun 1959, kawasan ini buat pertama kalinya diwakili dalam Dewan Undangan Negeri Selangor. Ini menandakan bermulanya era penyertaan politik formal bagi penduduk mukim tersebut.
Pada 15 Jun 1962, Jeram termasuk antara kawasan majlis tempatan di Selangor yang menyaksikan calon Perikatan menang tanpa bertanding. Jeram merupakan salah satu daripada empat majlis tempatan di Selangor yang menyaksikan calon Perikatan menang tanpa bertanding. Ini menunjukkan bahawa selepas merdeka, pentadbiran Jeram semakin masuk ke dalam sistem pemerintahan tempatan yang baharu. Penduduk tidak lagi hanya berada di bawah pentadbiran kolonial lama, tetapi mula mengambil bahagian dalam struktur kerajaan tempatan yang dibentuk dalam negara yang sedang membina sistem demokrasi sendiri.
Peristiwa seperti ini mungkin tidak sebesar pilihan raya nasional, tetapi bagi sejarah tempatan ia menunjukkan bahawa masyarakat Jeram sudah mula menjadi sebahagian daripada sistem politik selepas merdeka. Politik tidak lagi hanya berlaku jauh di Kuala Lumpur atau Shah Alam. Ia masuk ke kampung melalui pilihan raya, wakil rakyat dan tuntutan penduduk terhadap kemudahan.
Pada awal 1960-an, Inche' Husain bin Haji Abdullah disebut sebagai Ahli Dewan Negeri kawasan Jeram. Kehadiran beliau dalam acara perasmian Balai Raya Kampung Bukit Kuching pada Februari 1962 menunjukkan hubungan antara wakil rakyat dengan pembangunan kampung.
Memasuki dekad 1970-an, landskap politik Jeram berubah lagi. Selepas pilihan raya umum 1970, Hussain Abdullah menjadi wakil kawasan Jeram dari tahun 1971 hingga 1973. Beliau kemudiannya digantikan oleh Norsiah Abdul Rahim yang memegang kerusi tersebut selama dua penggal, dari 1974 hingga 1982. Kehadiran Norsiah penting dalam sejarah sosial-politik Jeram kerana ia memperlihatkan kemunculan seorang wanita sebagai wakil rakyat kawasan luar bandar pada ketika penyertaan wanita dalam politik masih jauh lebih kecil berbanding lelaki.
Menjelang 1990, Miskon Sutero daripada Barisan Nasional memenangi kerusi DUN Jeram. Apa yang lebih penting daripada nama-nama ini ialah perubahan hubungan antara masyarakat dengan kerajaan. Penduduk Jeram semakin mempunyai saluran untuk membawa persoalan kampung ke dalam sistem politik negeri. Masalah jalan, parit, sekolah, kesihatan dan pembangunan tidak lagi hanya menjadi perkara yang dibincangkan sesama jiran. Ia menjadi sebahagian daripada urusan politik dan pentadbiran.
1.3 Politik dan Pembangunan Kampung
Hal ini jelas apabila kita melihat peristiwa pembangunan sepanjang 1960-an. Menteri Besar datang merasmikan balai raya. Sekolah agama dibuka. Pusat masyarakat dibina. Pusat kesihatan didirikan. Belia dan wanita menerima program pembangunan. Semua ini menunjukkan bahawa politik selepas merdeka bukan sekadar soal pilihan raya. Ia juga menjadi jalan untuk membawa pembangunan kepada masyarakat luar bandar. Jeram perlahan-lahan belajar bahawa kerajaan bukan hanya tempat mengutip cukai atau menguatkuasakan undang-undang. Kerajaan juga menjadi pembina sekolah, penyedia kesihatan dan rakan dalam pembangunan kampung.
Pada 7 Februari 1962, Menteri Besar Selangor, Dato' Abu Bakar bin Baginda, merasmikan Balai Raya Kampung Bukit Kuching, Jeram. Bangunan seperti ini mungkin kelihatan sederhana jika dibandingkan dengan projek pembangunan hari ini. Tetapi pada zaman tersebut, balai raya mempunyai fungsi yang besar dalam kehidupan masyarakat. Ia menjadi tempat mesyuarat, tempat berkumpul, tempat kegiatan belia, tempat menyampaikan maklumat kerajaan dan kadang-kadang tempat menyelesaikan persoalan kampung.
Pada 11 September 1963 pula, sebuah pusat masyarakat bernilai $6,000 dibuka di Kampung Jeram berhampiran Kuala Selangor. Kehadiran kedua-dua bangunan ini memperlihatkan satu perubahan penting. Kampung mula mempunyai ruang awam yang khusus untuk kegiatan masyarakat. Jika dahulu rumah penghulu, masjid atau rumah penduduk mungkin menjadi tempat orang berkumpul, kini muncul pula bangunan yang memang dirancang untuk menjadi pusat masyarakat. Pusat masyarakat ini menjadi salah satu kemudahan sosial untuk penduduk tempatan, melengkapi balai raya yang telah dibina sebelumnya.
Sejarah bekalan elektrik di daerah Kuala Selangor sendiri menunjukkan bahawa pembangunan tidak berlaku secara serentak di semua tempat. Pekan Kuala Selangor menerima bekalan elektrik lebih awal, iaitu pada 17 Julai 1952. Namun begitu, tidak wajar untuk terus menganggap bahawa seluruh daerah Kuala Selangor, termasuk kampung-kampung seperti Jeram, menerima kemudahan yang sama pada waktu tersebut. Nama daerah yang sama tidak semestinya membawa makna bahawa tahap pembangunan setiap kawasan juga sama.
Pertama sekali, Kuala Selangor dan Kampung Jeram mempunyai kedudukan yang berbeza dalam rangkaian pembangunan. Kuala Selangor ialah pusat pentadbiran daerah dan sebuah pekan lama. Kawasan seperti ini mempunyai pejabat kerajaan, kedai, balai, kemudahan awam dan penduduk yang lebih tertumpu. Dari sudut Lembaga Elektrik Pusat atau CEB, membina sistem bekalan ke sebuah pekan lebih mudah untuk dibenarkan secara ekonomi kerana satu rangkaian boleh melayani ramai pengguna dalam kawasan yang padat.
Jeram pula, walaupun sebuah penempatan penting, pada asasnya masih mempunyai ciri kawasan luar bandar. Untuk membawa elektrik ke kampung, kerajaan bukan sekadar perlu memasang beberapa batang tiang. Bekalan perlu disambungkan daripada rangkaian utama, dan ini melibatkan talian penghantaran atau pengagihan, pencawang, pendawaian serta kos penyelenggaraan. Dalam perbahasan Parlimen tahun 1968, kerajaan sendiri mengakui bahawa kos modal membawa elektrik ke kampung adalah tinggi, terutama kerana jaraknya daripada talian utama, dan banyak projek luar bandar sebenarnya tidak menguntungkan secara komersial.
Akhirnya, tahun 1968 tetap merupakan satu detik penting dalam sejarah Kampung Jeram. Ketibaan bekalan elektrik menandakan perubahan besar dalam kehidupan masyarakat setempat. Sedikit demi sedikit, pelita minyak tanah yang selama ini menjadi sumber cahaya malam mula digantikan dengan mentol elektrik. Kehidupan berubah, walaupun perubahan itu tidak berlaku sekaligus.
Bagi Kampung Jeram, bukti yang lebih jelas menunjukkan bahawa bekalan elektrik tiba jauh kemudian. Sebuah laporan dalam akhbar The Straits Times bertarikh 4 Februari 1971 menyatakan bahawa bekalan elektrik telah sampai ke Kampung Jeram pada tahun 1968. Bekalan tersebut turut melibatkan Pusat Kesihatan Kerajaan di kampung itu. Ini bermakna terdapat jarak kira-kira 16 tahun antara bekalan elektrik yang diterima oleh pekan Kuala Selangor pada tahun 1952 dengan ketibaan bekalan elektrik di Kampung Jeram pada tahun 1968. Mengapa?
Menariknya, proses pembangunan ini tidak terus menyelesaikan semua masalah. Walaupun Pusat Kesihatan Kerajaan sudah menerima bekalan elektrik, kediaman kakitangannya pada ketika itu masih belum semuanya dilengkapi dengan pendawaian elektrik. Maka wujudlah satu keadaan yang agak ironis: pada waktu siang, kakitangan bekerja di bangunan yang mempunyai lampu elektrik, tetapi apabila pulang ke rumah pada waktu malam, mereka masih bergantung kepada cahaya pelita. Begitulah realiti pembangunan luar bandar pada zaman tersebut. Elektrik mungkin sudah sampai ke kampung, tetapi tidak bermakna setiap bangunan dan setiap rumah terus menerima kemudahan itu pada hari yang sama.
Sejarah elektrik di Jeram akhirnya bukan sekadar cerita tentang wayar, tiang elektrik dan mentol. Ia adalah gambaran tentang bagaimana pembangunan sampai secara berperingkat ke kawasan luar bandar. Kuala Selangor mungkin sudah terang sejak tahun 1952, tetapi bagi masyarakat Jeram, cahaya itu benar-benar sampai pada tahun 1968. Enam belas tahun mungkin hanya satu angka dalam catatan sejarah, tetapi bagi sebuah generasi yang hidup menunggu perubahan, 16 tahun itu adalah satu tempoh yang panjang.
 |
| Pemasangan tiang elektrik ke kawasan kampung-kampung termasuk Jeram berlaku antara pertengahan dan hujung tahun 1960-an. |
Pendidikan merupakan antara perubahan paling besar yang berlaku dalam masyarakat Jeram. Sekolah memberikan anak kampung sesuatu yang tidak dapat diberikan oleh laut atau estet — peluang untuk memilih masa depan. Ini menunjukkan bahawa hubungan antara Jeram dengan dunia pendidikan bukanlah sesuatu yang baharu pada 1960-an. Tetapi selepas Merdeka, peluang tersebut semakin meluas kepada masyarakat.
Kalau dilihat pada senarai pendidikan semasa, kawasan Jeram mempunyai sekurang-kurangnya sepuluh sekolah rendah kebangsaan dan jenis kebangsaan. Antaranya termasuk empat Sekolah Kebangsaan (SK), tiga Sekolah Jenis Kebangsaan Cina (SJK(C)) dan tiga Sekolah Jenis Kebangsaan Tamil (SJK(T)). Sekolah-sekolah ini tersebar di beberapa kawasan seperti pekan Jeram, Bukit Cheraka, Sungai Sembilang, Sasaran dan Parit Mahang.
Antara sekolah yang paling penting dalam sejarah pendidikan Jeram ialah Sekolah Kebangsaan Jeram yang terletak di Jalan Simpang Tiga. Sekolah ini mempunyai sejarah yang panjang dan sering dikaitkan dengan perkembangan awal pendidikan Melayu di Jeram. Di kawasan Jalan Simpang Tiga yang sama turut terdapat SJK(C) Pui Teh, namun kedua-duanya merupakan dua institusi pendidikan yang berasingan.
Tidak jauh dari kawasan tersebut terdapat pula Sekolah Kebangsaan Jeram Batu 20. Nama yang hampir sama kadangkala menyebabkan kedua-dua sekolah ini disangka sebagai sekolah yang sama, sedangkan sejarah penubuhan dan perkembangannya berbeza. SK Jeram dan SK Jeram Batu 20 sebenarnya mempunyai laluan sejarah masing-masing dalam perkembangan pendidikan di kawasan Jeram.
Di kawasan Bukit Cheraka pula terdapat Sekolah Kebangsaan Dato' Maharaja Lela, yang terletak di Jalan Parit Omar, Kampung Bukit Cheraka. Sekolah ini melayani penduduk di kawasan perkampungan tersebut. Berdekatan dengannya terdapat SJK(T) Ladang Bukit Cheraka, yang pula berkait rapat dengan sejarah masyarakat pekerja ladang Tamil di sekitar Jeram.
Masyarakat Cina di Jeram turut mempunyai beberapa institusi pendidikan yang mempunyai sejarah tersendiri. SJK(C) Chung Wah terletak di Jalan Sasaran, kawasan Bukit Kuching/Sasaran. Kedudukannya penting dalam pemetaan sejarah Jeram kerana sekolah ini berada di kawasan Sasaran dan bukannya di tapak SK Jeram. Perkara ini perlu diperjelaskan supaya kedudukan kedua-dua sekolah tidak tercampur dalam usaha kita menyusun semula peta pendidikan lama Jeram.
Satu lagi sekolah Cina ialah SJK(C) Liat Choon di kawasan Sungai Sembilang. Sekolah ini mempunyai perkembangan yang menarik. Sekolah induknya ditubuhkan pada tahun 1957, manakala cawangannya kemudian berkembang daripada sebuah sekolah rendah persendirian sebelum menjadi cawangan Liat Choon pada tahun 1977. Sejarah ini memperlihatkan bagaimana pendidikan masyarakat Cina berkembang seiring dengan pertumbuhan penempatan dan komuniti di kawasan sekitar Jeram.
Selain itu, terdapat SJK(C) Pui Teh di Jalan Simpang Tiga. Dengan adanya Chung Wah, Liat Choon dan Pui Teh, dapat dilihat bahawa pendidikan masyarakat Cina telah membentuk satu lapisan penting dalam sejarah sosial Jeram, khususnya di kawasan kampung, pekan dan penempatan pertanian di sekitarnya.
Bagi masyarakat India pula, terdapat tiga sekolah Tamil yang berkaitan dengan kawasan Jeram, iaitu SJK(T) Ladang Bukit Ijok, SJK(T) Ladang Braunston dan SJK(T) Ladang Bukit Cheraka. Kedudukan sekolah-sekolah ini tidak dapat dipisahkan daripada sejarah perkembangan estet dan kawasan perladangan yang pernah menjadi sebahagian penting daripada landskap ekonomi Jeram.
Di kawasan lain pula terdapat Sekolah Kebangsaan Parit Mahang di Kampung Parit Mahang. Sekolah ini melengkapi rangkaian sekolah rendah yang berkembang di kampung-kampung sekitar Jeram, menunjukkan bahawa pendidikan tidak hanya tertumpu di pekan Jeram tetapi turut berkembang mengikut pertumbuhan penempatan penduduk di kawasan sekitarnya.
Jika dilihat secara keseluruhannya, susunan sekolah di Jeram sebenarnya mencerminkan sejarah masyarakatnya. Sekolah kebangsaan berkembang daripada keperluan pendidikan penduduk kampung, sekolah Cina berkembang bersama komuniti Cina setempat, manakala sekolah Tamil pula mempunyai hubungan yang kuat dengan kawasan ladang dan masyarakat pekerja estet. Setiap kelompok sekolah ini menjadi sebahagian daripada gambaran perkembangan sosial dan ekonomi Jeram dari masa ke masa.
Di peringkat pendidikan menengah pula, SMK Jeram menjadi salah satu institusi utama bagi penduduk kawasan ini dan terletak di Jalan Simpang Tiga. Di samping sekolah menengah kebangsaan, terdapat juga Sekolah Agama Menengah Jeram serta institusi pendidikan Islam seperti Sekolah Menengah Islam Hira' dan Maahad Tahfiz Al-Quran Hira' di kawasan Batu 18.
Sekolah Agama Jeram, yang dikenali dalam riwayat tempatan sebagai Madrasah Hubbul Watan, telah pun berfungsi sebelum tahun 1955. Perkembangan sekolah ini kemudiannya dapat dikesan dalam rekod kerajaan pada 28 Disember 1963 apabila sebuah sekolah agama di Batu 20, Jeram dirasmikan oleh Menteri Besar Selangor. Istilah “opening” dalam rekod tersebut tidak semestinya menunjukkan penubuhan sebuah sekolah yang baharu, sebaliknya berkemungkinan merujuk kepada pembukaan rasmi bangunan atau premis baharu bagi sekolah agama yang telah sedia wujud.
Dengan demikian, sejarah sekolah di Jeram bukan sekadar sejarah bangunan atau institusi pendidikan. Kedudukan setiap sekolah turut menceritakan perkembangan kampung, pembentukan penempatan masyarakat Cina, kewujudan kawasan ladang, pertumbuhan masyarakat India dan perubahan pusat penduduk Jeram dari satu zaman ke satu zaman. Jika semua lokasi sekolah ini dipetakan bersama dengan jalan lama, sungai, estet, stesen kereta api dan penempatan lama, kita sebenarnya boleh menggunakan sekolah sebagai antara petunjuk penting untuk membina semula wajah sosial Jeram pada abad ke-20.
Pendidikan menjadi salah satu tanda perubahan paling jelas. Pada 29 Disember 1963, sebuah sekolah agama bernilai $12,000 dibuka di Jeram. Perkembangan ini memperlihatkan bahawa pendidikan agama terus menjadi asas penting dalam masyarakat. Pembinaan pusat agama ini memperlihatkan perkembangan pendidikan Islam dalam masyarakat Jeram selepas merdeka. Pada masa yang sama, sekolah kebangsaan dan sekolah vernakular terus memainkan peranan dalam pendidikan masyarakat pelbagai kaum Sekolah Agama Menengah Jeram juga mengalami perubahan penting pada tahun 1973 apabila sistem persekolahannya diperkenalkan semula oleh Jabatan Agama Islam Selangor (JAIS) dengan memasukkan mata pelajaran akademik.
Pada Julai 1966, Sekolah Jenis Kebangsaan Cina Chung Wah di Sasaran menerima geran modal sebanyak $26,000. Ini memperlihatkan bahawa perkembangan pendidikan di sekitar Jeram tidak berlaku dalam satu jalur sahaja. Sekolah Melayu, sekolah Cina dan sekolah agama semuanya menjadi sebahagian daripada landskap pendidikan masyarakat.
Perubahan yang lebih besar datang pada Januari 1984 apabila Sekolah Menengah Kebangsaan Jeram mula dibuka dengan pelajar yang datang dari sekolah rendah berhampiran. Ini menandakan satu langkah penting dalam pembangunan infrastruktur pendidikan di mukim tersebut.. Kehadiran sekolah menengah mempunyai makna yang jauh lebih besar daripada sebuah bangunan baharu. Ia mengurangkan keperluan anak-anak kampung untuk keluar jauh bagi mendapatkan pendidikan menengah. Pada masa yang sama, ia membuka jalan kepada generasi baharu untuk memperoleh pekerjaan yang tidak semestinya bergantung kepada laut, kebun atau estet. Sekolah menjadi salah satu pintu utama mobiliti sosial Jeram.
Pada tahun 1992, satu kejadian yang luar biasa dilaporkan berlaku di beberapa buah sekolah agama di Selangor apabila guru dan pelajar mendakwa melihat sejumlah objek atau bentuk aneh di langit. Peristiwa tersebut mendapat perhatian apabila laporan mengenainya tersebar melalui akhbar dan kemudiannya menarik perhatian Jabatan Agama Islam Selangor (JAIS).
Kejadian yang dilaporkan pada peringkat awal berlaku di sebuah sekolah agama di Klang. Kira-kira 200 orang guru dan pelajar dikatakan telah melihat sejumlah 26 objek atau bentuk di langit pada waktu malam. Kejadian itu dilaporkan berlaku sekitar pukul 11.30 malam dan berlanjutan selama beberapa jam. Para saksi memberikan keterangan mengenai pelbagai bentuk yang dikatakan mereka lihat.
Antara bentuk yang dilaporkan termasuk kalimah Allah, manusia berkepala anjing, batu nisan, janin, manusia yang menyerupai mayat dibungkus, mata berwarna merah, lidah panjang, lidah yang dipotong, seorang perempuan yang rambutnya seperti ditarik, sayap burung, perempuan berwajah babi, kala jengking, ayam dan ikan. Turut dilaporkan ialah gambaran dua orang manusia yang bergaduh sebelum bersalaman, seorang lelaki berserban yang menghadap Kaabah ketika bersolat, peta Malaysia secara terbalik, peta negara Arab, burung, orang yang sedang berdoa serta tangan yang cuba mencapai sesuatu.
Selepas kejadian di Klang itu, laporan mengenai kejadian yang sama turut dikaitkan dengan sebuah sekolah agama di Jeram. Guru dan pelajar di sekolah tersebut dikatakan turut melihat objek atau bentuk yang muncul di langit. Dengan itu, Jeram menjadi salah satu daripada beberapa lokasi di Selangor yang dikaitkan dengan fenomena tersebut pada tahun berkenaan. Laporan yang sama turut menyebut kejadian berikutnya di Kuala Langat.
Bagi sejarah Jeram, rekod tahun 1992 ini penting kerana ia menunjukkan bahawa sebuah sekolah agama di Jeram menjadi salah satu lokasi yang disebut dalam laporan mengenai kejadian 26 objek di langit yang melibatkan beberapa buah sekolah agama di Selangor. Rekod tersebut juga memperlihatkan keterlibatan guru dan pelajar Jeram dalam satu peristiwa yang pada ketika itu mendapat perhatian Jabatan Agama Islam Selangor dan akhbar tempatan.
 |
| Antara sekolah-sekolah rendah dan menengah yang terdapat di mukim Jeram |
2.3.1 Klinik Bidan Jeram
Pada tahun 1937, Jeram memasuki satu tahap penting dalam sejarah kesihatan masyarakatnya apabila sebuah klinik bidan dibuka di Mukim Jeram. Penubuhan klinik ini berlaku dalam suasana kesihatan ibu dan bayi yang masih membimbangkan di Tanah Melayu. Rekod kolonial menunjukkan bahawa pada tahun 1935, kadar kematian bayi di Tanah Melayu mencecah 317 bagi setiap 1,000 kelahiran. Di Negeri-Negeri Selat pula, kadar tersebut masih tinggi, iaitu 171 bagi setiap 1,000 kelahiran pada 1936 dan 146 pada 1937. Kajian mengenai kesihatan kolonial turut menunjukkan bahawa sepanjang dekad pertama abad ke-20, sekurang-kurangnya satu daripada empat bayi tidak mencapai umur setahun. Kematian ibu ketika bersalin dan selepas bersalin juga kekal sebagai masalah kesihatan yang serius di Selangor antara 1900 hingga 1940.
Dalam keadaan seperti itu, perkhidmatan bidan mempunyai kepentingan yang besar. Dasar kerajaan kolonial terhadap perbidanan bukan semata-mata berkaitan kebajikan. Kajian tentang institusi perbidanan di Selangor menunjukkan bahawa kerajaan British turut melihat kematian wanita akibat kelahiran sebagai sesuatu yang boleh menjejaskan tenaga kerja dan kepentingan ekonomi kolonial. Justeru, peluasan perkhidmatan kebidanan dan kesihatan ibu-anak menjadi sebahagian daripada usaha kesihatan awam yang lebih luas. Pembukaan Klinik Bidan Jeram pada 1937 perlu dilihat dalam konteks ini: sebuah perkhidmatan kesihatan yang ditempatkan lebih dekat dengan masyarakat luar bandar supaya ibu dan bayi tidak sepenuhnya bergantung kepada kemudahan di pusat yang lebih jauh.
Dua tahun selepas pembukaannya, keadaan sebenar kerja kebajikan bayi di kampung-kampung Melayu dapat dilihat melalui laporan Pinang Gazette and Straits Chronicle pada 7 Mac 1939. Laporan bertajuk "Infant Welfare in Kampongs" mencatatkan beberapa kesukaran yang dihadapi petugas. Antaranya, ibu-ibu Melayu dikatakan tidak selalu tiba di klinik pada masa yang ditetapkan. Wartawan mengaitkannya dengan kebiasaan kehidupan kampung dan menyatakan bahawa masa tidak begitu diberi perhatian. Pinang Gazette and Straits Chronicle, 7 Mac 1939
Catatan itu penting bukan kerana ia membuktikan masyarakat Jeram "tidak menghargai masa", tetapi kerana ia menunjukkan cabaran yang dihadapi ketika sistem kesihatan moden diperkenalkan ke dalam masyarakat kampung. Klinik beroperasi berdasarkan waktu pemeriksaan dan jadual tertentu, sedangkan kehidupan seharian masyarakat masih bergerak mengikut rutin rumah tangga, pekerjaan, keadaan setempat dan kebiasaan yang telah lama terbentuk. Maka kewujudan klinik tidak bermaksud cara penjagaan ibu dan bayi yang lama terus hilang. Sebaliknya, masyarakat sedang menyesuaikan diri dengan bentuk perkhidmatan yang baharu.
Perkembangan itu semakin jelas pada tahun berikutnya. Pada 21 Julai 1940, The Straits Times melaporkan kemajuan kerja "Infant Welfare" di Selangor berdasarkan laporan tahunan negeri bagi 1939. Laporan tersebut menyebut pembukaan tiga klinik baharu dan turut menyentuh klinik di Jeram. Tajuk laporan, "Malays Keep to Kampong Ways", pula menggambarkan bahawa walaupun perkhidmatan kebajikan bayi semakin berkembang, cara hidup dan amalan masyarakat Melayu kampung masih kuat. The Straits Times, 21 Julai 1940
Bagi Jeram, perkembangan ini menunjukkan bahawa klinik bidan bukan sekadar tempat mendapatkan rawatan ketika berlaku masalah bersalin. Ia menjadi sebahagian daripada perubahan lebih luas dalam penjagaan ibu dan bayi. Kesihatan yang sebelumnya banyak bergantung kepada rumah, keluarga, pengalaman orang tua dan amalan masyarakat kini semakin mendapat tempat dalam sebuah institusi yang berada di bawah sistem kesihatan kerajaan. Namun perubahan tersebut tidak berlaku dengan memutuskan hubungan dengan kehidupan kampung. Perkhidmatan moden dan kebiasaan lama terus wujud bersama.
Klinik Bidan Jeram juga mempunyai sejarah tenaga kerja yang dapat dikesan dalam rekod kerajaan. Pada 30 Mac 1949, Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor merekodkan persaraan Che' Tijah binti Mohamed sebagai Health Visitor yang berkaitan dengan perkhidmatan kesihatan di Jeram. Beberapa tahun kemudian, pada 16 September 1953, nama Che' Aminah binti Ahmad pula muncul dalam rekod rasmi sebagai Midwife di Infant Welfare Centre Jeram. Kehadiran nama-nama ini memberikan gambaran bahawa perkhidmatan kebidanan di Jeram mempunyai tenaga petugas wanita yang ditempatkan secara rasmi dan bukan sekadar bergantung kepada bantuan tidak formal masyarakat kampung.
Perkembangan ini memperlihatkan perubahan penting dalam sejarah kesihatan Jeram. Klinik yang dibuka pada 1937 bukan sahaja menyediakan tempat untuk kelahiran dan rawatan ibu, tetapi berkembang dalam sebuah sistem kebajikan ibu dan bayi yang mempunyai petugas khusus. Daripada bidan kepada Health Visitor, perkhidmatan ini semakin melibatkan bukan sahaja proses kelahiran tetapi juga penjagaan dan pemantauan kesihatan ibu serta kanak-kanak.
Kepentingan Klinik Bidan Jeram menjadi lebih jelas apabila kita bergerak ke zaman selepas merdeka. Rekod Arkib Negara Malaysia bertarikh 28 Januari 1964 merekodkan "ACQUISITION SURVEY OF LOT 4718 (A.A) FOR MID WIFE'S QUARTER AND CLINIC. MUKIM OF JERAM". Rekod daripada Jabatan Ukur dan Pemetaan Negeri Selangor ini menunjukkan bahawa Lot 4718 sedang diuruskan untuk tujuan "Mid Wife's Quarter and Clinic". Ini merupakan bukti pentadbiran yang sangat khusus kepada Mukim Jeram bahawa perkhidmatan bidan dan klinik masih mempunyai tempat serta keperluan fizikal yang tersendiri pada 1964.
Perkara yang penting di sini ialah rekod 1964 itu tidak bermaksud klinik tersebut baru dibuka pada tahun tersebut. Tajuk fail menyebut "acquisition survey", bukannya pembukaan atau pembinaan klinik baharu. Oleh itu, rekod ini lebih tepat dibaca sebagai bukti kesinambungan dan pengukuhan kemudahan tersebut. Selepas kira-kira 27 tahun daripada pembukaan klinik pada 1937, kerajaan masih menyediakan urusan tanah khusus untuk "mid wife's quarter and clinic". Kewujudan kuarters bidan bersama klinik juga menunjukkan bahawa perkhidmatan tersebut memerlukan kehadiran petugas yang lebih tetap di Jeram.
Dengan demikian, sejarah Klinik Bidan Jeram memperlihatkan satu proses yang panjang. Ia bermula pada 1937 ketika kesihatan ibu dan bayi masih berhadapan dengan kadar kematian yang tinggi. Pada 1939, akhbar menunjukkan cabaran dalam membawa ibu-ibu kampung menyesuaikan diri dengan sistem klinik. Pada 1940, klinik di Jeram sudah menjadi sebahagian daripada perkembangan kerja kebajikan bayi di Selangor. Dan pada 1964, rekod kerajaan menunjukkan bahawa kemudahan untuk bidan dan klinik masih diperkukuhkan melalui urusan tanah khusus.
 |
| Lawatan ke rumah dilakukan untuk memeriksa kesihatan ibu dan anak |
 |
| Penjagaan fizikal bayi diajarkan kepada ibu-ibu Melayu di Infant Welfare Centre di Jeram |
 |
| Bayi sihat ini ditimbang beratnya untuk mengetahui kadar pembesaran dan kesihatan menyeluruh. Gambar tahun 1949 |
Pada tahun 1961, Laporan Tahunan Institut Penyelidikan Perubatan (IMR) merekodkan Jeram sebagai salah satu lokasi pemantauan kesihatan di Selangor. Walaupun tiada kes malaria yang dilaporkan di kawasan tersebut sepanjang tempoh 1959–1961, kehadiran Jeram dalam laporan ini menunjukkan bahawa kawasan ini diiktiraf sebagai salah satu kawasan tadahan kesihatan yang perlu dipantau. Data 1959–1961 menunjukkan bahawa Jeram mungkin telah mencapai tahap kawalan malaria yang baik menjelang akhir 1950-an, hasil daripada usaha berterusan sejak zaman kolonial.
Tahun 1964 membawa satu perkembangan yang lebih besar lagi. Pada 14 April, The Straits Times melaporkan bahawa Menteri Besar Selangor akan membuka sebuah pusat kesihatan kecil bernilai $30,000 di Jeram. Pusat tersebut akan berkhidmat kepada lebih 20,000 orang, terutama penduduk luar bandar. Sebelum adanya pusat ini, penduduk luar bandar yang memerlukan rawatan lebih lanjut perlu pergi ke hospital daerah. Dengan adanya pusat kesihatan, perkhidmatan kerajaan mula hadir dengan lebih dekat kepada kehidupan harian penduduk.
Pada 16 April 1964, Berita Harian melaporkan upacara perasmian dengan lebih terperinci. Ketika merasmikan Pusat Kesihatan Kecil Jeram, Menteri Besar Selangor menasihatkan pemuda kampung supaya bersikap "gentlemen" dan tidak mengganggu gadis-gadis yang bekerja di pusat kesihatan. Nasihat ini memberikan kita gambaran tentang kehidupan sosial sebuah pekan kecil pada awal 1960-an. Kedatangan kakitangan wanita ke pusat kesihatan baharu membawa satu bentuk kehidupan sosial yang berbeza kepada masyarakat kampung.
Di sebalik cerita yang kelihatan lucu itu terdapat gambaran sosial yang penting. Pusat kesihatan membawa masuk kakitangan terlatih, termasuk wanita, ke dalam ruang sosial kampung. Jeram sedang berhadapan dengan bentuk kehidupan moden yang baharu, tetapi dalam suasana kampung yang masih rapat dan saling mengenali.
2.4: Jalan, Parit dan Banjir
Kemajuan Jeram tidak boleh dipisahkan daripada jalan dan saliran. Pada 30 Mac 1962, penduduk Kampung Bukit Kerayong, Jeram dan Bukit Cherakah mengadu bahawa parit di kawasan mereka tidak dibersihkan selama kira-kira setahun. Masalah ini menunjukkan bahawa perubahan selepas merdeka tidak bermaksud semua masalah lama hilang. Parit masih menjadi perkara besar dalam kehidupan kampung.
Pada Januari 1971, banjir besar pula melanda beberapa kawasan Kuala Selangor termasuk Bukit Kuching, Jeram. Lebih 700 penduduk terjejas. Banjir mengingatkan bahawa kehidupan Jeram masih sangat bergantung kepada keadaan fizikal tanah, air dan sistem saliran. Dalam sejarah Jeram, parit mungkin kelihatan seperti perkara kecil. Tetapi bagi penduduk kampung, parit boleh menentukan sama ada halaman rumah kering atau ditenggelami air.
2.5: Keselamatan dan Balai Polis
Memasuki 1980-an, struktur kemudahan kerajaan semakin lengkap. Pada 1981, Polis Selangor turut melancarkan projek perintis di Jeram menggunakan cakera pemantul atau "reflector discs" bagi mengurangkan kemalangan maut di kawasan luar bandar. Ini menunjukkan bahawa perubahan Jeram bukan hanya dalam pendidikan dan kesihatan. Keselamatan jalan raya dan keselamatan awam juga menjadi sebahagian daripada pembangunan.Pada Mac 1984, Balai Polis Jeram dibina dan dirasmikan pada 17 Disember 1987 oleh Tuan Abd. Samad Jaaman. Balai ini terletak di bawah pentadbiran Ibu Pejabat Polis Daerah Kuala Selangor dan meliputi kawasan seluas 150 kilometer persegi, merangkumi kampung-kampung, estet dan kawasan perikanan di mukim Jeram.
2.6.1 Rekod Awal Masjid
Sejarah Masjid Jamek Jeram, yang kini dikenali sebagai Masjid Jamiur Ridhuan atau Masjid Jamek Ar-Ridhuan di Simpang 4 Pekan Jeram, sebenarnya jauh lebih panjang daripada usia bangunan yang berdiri hari ini. Jika dilihat melalui rekod-rekod lama, sejarahnya bukan sekadar tentang sebuah bangunan masjid, tetapi tentang perkembangan sebuah institusi agama yang melalui perubahan kepimpinan, tanah, kemudahan, reka bentuk dan akhirnya pembinaan semula. Bangunannya mungkin berubah, tetapi fungsi masjid sebagai salah satu pusat kehidupan masyarakat Islam Jeram terus kekal.
Jejak paling awal yang ditemui membawa kita kembali ke tahun 1877. Rekod bertarikh 14 September 1877 menunjukkan adanya urusan berkaitan imam Masjid Jeram. Rekod ini penting kerana ia membuktikan bahawa sebelum tahun 1908, sebelum adanya sumbangan kerajaan untuk pembinaan masjid, masyarakat Jeram sudah pun mempunyai sebuah institusi masjid yang tersusun sehingga mempunyai imam. Namun begitu, rupa bentuk bangunan masjid pada tahun 1877 masih belum diketahui. Setakat rekod yang ditemui, belum ada gambar, pelan atau penerangan khusus tentang bahan binaan, bentuk bumbung atau susun atur bangunannya. Oleh itu, kita tidak boleh menyatakan dengan pasti bahawa bangunan awal Masjid Jeram diperbuat sepenuhnya daripada kayu atau mempunyai bentuk tertentu, walaupun penggunaan kayu merupakan perkara yang lazim dalam pembinaan masjid kampung Melayu pada zaman tersebut.
Pada penghujung abad ke-19, Jeram sendiri merupakan sebuah penempatan Melayu lama di kawasan Kuala Selangor. Kehidupan masyarakatnya berkait rapat dengan kegiatan pesisir, perikanan, pertanian dan perdagangan. Dalam sebuah masyarakat seperti ini, masjid bukan hanya tempat untuk mendirikan sembahyang. Ia menjadi tempat masyarakat berkumpul, pusat kepimpinan agama dan salah satu institusi yang menyatukan penduduk. Kehidupan keagamaan masyarakat Jeram sudah pun mempunyai akar yang kukuh sebelum Jeram berkembang menjadi sebuah pekan yang lebih tersusun pada abad ke-20.
Pada 4 Oktober 1901, muncul pula satu rekod penting yang menghubungkan Masjid Jeram dengan kawasan yang disebut sebagai “Simpang Ampat in the Mukim of Jeram”. Rekod itu berkaitan dengan permohonan untuk memindahkan sebidang tanah kepada “the officer of the mosque or Imam”, dengan permintaan supaya urusan tersebut dilakukan tanpa duti setem dan bayaran tanah. Bahasa pentadbiran dalam dokumen itu mungkin ringkas, tetapi maknanya besar kepada sejarah Jeram. Ia menunjukkan bahawa institusi masjid telah mempunyai hubungan dengan urusan tanah dan imam atau pegawai masjid mempunyai kedudukan yang diiktiraf dalam pentadbiran.
Rekod tahun 1901 ini juga memperkenalkan satu nama tempat yang penting, iaitu Simpang Ampat. Kita belum boleh mengatakan dengan pasti bahawa tanah tersebut ialah tapak tepat bangunan Masjid Jamek Ar-Ridhuan hari ini. Dokumen itu tidak memberikan bukti yang cukup untuk membuat kesimpulan sedemikian. Namun, kemunculan Simpang Ampat dalam urusan yang berkaitan dengan pegawai masjid atau imam menjadi petunjuk awal yang menarik apabila dibandingkan dengan perkembangan Masjid Jeram pada tahun-tahun berikutnya.
Tahun 1908 pula menjadi salah satu batu tanda paling penting dalam sejarah Masjid Jeram. Pada 22 Julai 1908, kerajaan Selangor meluluskan satu sumbangan sebanyak $1,750 ke arah “the erection of a mosque at Jeram, Kuala Selangor”. Jumlah ini menunjukkan bahawa pembinaan atau pembangunan masjid di Jeram ketika itu cukup penting sehingga mendapat perhatian kerajaan negeri. Namun, kita perlu memahami dokumen tersebut dengan berhati-hati. Rekod itu menyebut “authority to contribute”, iaitu kuasa untuk memberikan sumbangan, dan bukannya bukti bahawa kerajaan menanggung keseluruhan kos pembinaan. Selebihnya mungkin datang daripada masyarakat, pemegang amanah atau penyumbang lain, tetapi perkara ini masih memerlukan penelitian terhadap kandungan penuh fail.
Begitu juga dengan penggunaan perkataan “erection”. Ia menunjukkan bahawa pada tahun 1908 berlaku satu fasa penting dalam pendirian atau pembinaan masjid di Jeram, tetapi tidak semestinya bermakna inilah kali pertama masyarakat Jeram mempunyai masjid. Rekod imam pada tahun 1877 telah pun menunjukkan bahawa institusi masjid sudah wujud lebih awal. Oleh itu, tahun 1908 lebih tepat dianggap sebagai satu fasa pembangunan besar dalam sejarah Masjid Jeram. Mungkin bangunan lama digantikan, mungkin sebuah bangunan baharu didirikan di tapak yang telah digunakan, atau mungkin berlaku pembesaran dan pembaharuan terhadap institusi yang sedia ada. Tanpa kandungan penuh fail pembinaan, kita belum boleh menentukan kemungkinan yang mana satu.
Dalam tempoh yang sama, Jeram sendiri sedang berkembang. Pada tahun 1908, Jeram disenaraikan sebagai salah satu pelabuhan import dan eksport Selangor. Perdagangan, pertanian dan perkembangan ladang membawa perubahan kepada kawasan tersebut. Dalam sebuah penempatan yang semakin berkembang, masjid memainkan peranan yang lebih besar sebagai tempat masyarakat berhimpun. Solat Jumaat, pengajaran agama dan pelbagai urusan masyarakat menjadikan masjid salah satu pusat penting kehidupan penduduk. Nama “Jamek” sendiri membawa pengertian sebuah tempat penghimpunan, dan dalam konteks Jeram, masjid boleh dilihat sebagai salah satu tiang utama masyarakat bersama institusi lain seperti pejabat penghulu, sekolah dan kawasan perdagangan.
Pada 31 Mei 1926, satu lagi rekod penting memperlihatkan proses pentadbiran tanah yang berkaitan secara langsung dengan Masjid Jeram. Fail Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor bernombor 1957/0242186W bertajuk “Sanction for the Survey of the Mosque Reserve, Jeram...”.
Rekod ini menunjukkan bahawa kerajaan telah memberikan kelulusan untuk menjalankan kerja ukur terhadap kawasan rizab masjid di Jeram. Perkataan sanction for the survey membawa maksud bahawa urusan tersebut telah memasuki peringkat yang lebih rasmi. Tanah yang diperuntukkan atau dicadangkan sebagai rizab masjid perlu dikenal pasti dan diukur dengan tepat sebelum kedudukannya dapat direkodkan dengan jelas dalam sistem pentadbiran tanah.
Fail ini sangat sesuai dibaca bersama perkembangan yang berlaku sebelum itu. Pada penghujung tahun 1925, pihak pentadbiran daerah Kuala Selangor telah membangkitkan cadangan supaya tanah Masjid Jeram diwartakan sebagai “Mosque Reserve”. Tanah tersebut ketika itu dilaporkan telah dipegang di bawah satu bentuk pegangan oleh seorang pemegang amanah. Cadangan kemudian dikemukakan supaya kedudukan tanah itu diperjelaskan dan diurus secara rasmi sebagai rizab masjid.
Menjelang 31 Mei 1926, proses tersebut nampaknya bergerak ke peringkat seterusnya apabila kerja pengukuran rizab masjid mendapat kelulusan. Ini menunjukkan bahawa cadangan mengenai rizab tersebut bukan sekadar tinggal di atas kertas. Pentadbiran tanah memerlukan sempadan kawasan dikenal pasti secara fizikal dan teknikal, dan kerja ukur merupakan salah satu langkah penting dalam proses tersebut.
Bagi sejarah Masjid Jeram, rekod ini memberikan gambaran yang lebih jelas tentang bagaimana tapak sesebuah masjid boleh melalui proses pentadbiran yang panjang. Masjid itu sendiri mungkin telah lama wujud dan digunakan oleh masyarakat, tetapi kedudukan tanahnya masih perlu disusun semula atau diperjelaskan dalam sistem tanah kerajaan. Dengan kata lain, sejarah institusi masjid dan sejarah status undang-undang tanahnya tidak semestinya bermula pada tarikh yang sama.
Rekod tahun 1926 ini juga menunjukkan bahawa tanah Masjid Jeram bukan sekadar satu kawasan yang digunakan secara tradisi oleh masyarakat. Ia sedang melalui proses untuk ditentukan sempadannya secara rasmi. Hasil pengukuran seperti ini lazimnya akan menghasilkan pelan ukur yang boleh membantu mengenal pasti keluasan dan lokasi sebenar rizab tersebut.
Walau bagaimanapun, rekod ini tetap menjadi satu titik penting dalam garis masa Masjid Jeram. Jika tahun 1925 memperlihatkan usaha untuk menjadikan tanah Masjid Jeram sebagai Mosque Reserve, maka pada 31 Mei 1926 kita melihat langkah pentadbiran yang lebih konkrit apabila kerajaan memberikan kelulusan untuk mengukur kawasan rizab masjid tersebut.
Surat tersebut diterima di Secretariat Selangor pada awal Januari 1926. Dengan itu, memasuki tahun 1926, Masjid Jeram bukan sahaja telah melalui satu fasa pembinaan atau pembangunan penting pada tahun 1908, tetapi tanahnya pula sedang diberi kedudukan yang lebih tersusun sebagai kawasan yang dikhaskan untuk institusi masjid.
Pada 25 April 1929, sejarah Masjid Jeram menjadi lebih dekat dengan kehidupan seharian masyarakat. Mat Sapi bin Inda Pomin dan Osman bin On Soh menulis mengenai masalah kekurangan air yang dihadapi oleh masyarakat mereka. Dalam rekod tersebut, disebut bahawa sebuah kolah Masjid Jeram menjadi sumber air yang digunakan oleh orang ramai. Apabila air daripada kolah itu tidak lagi mencukupi, penduduk memohon bantuan kerajaan.
Kewujudan kolah ini merupakan satu maklumat yang sangat penting dalam memahami kawasan fizikal Masjid Jeram pada masa itu. Masjid bukan hanya terdiri daripada bangunan utama untuk solat. Kawasannya turut mempunyai kemudahan air yang memainkan peranan dalam kehidupan masyarakat. Kolah tersebut menjadi sebahagian daripada kemudahan yang digunakan oleh penduduk, menunjukkan hubungan yang rapat antara masjid dan keperluan harian masyarakat Jeram.
2.6.2 Lokasi Masjid Jeram
Rekod tahun 1929 itu juga menyebut alamat Batu 2, Simpang Ampat, Jeram. Apabila maklumat ini dibandingkan dengan rekod tahun 1901, kita sekali lagi bertemu dengan nama Simpang Ampat. Pada tahun 1901, Simpang Ampat muncul dalam urusan tanah yang berkaitan dengan pegawai masjid atau imam. Pada tahun 1929, penduduk di Batu 2, Simpang Ampat pula menyebut tentang kolah Masjid Jeram. Kedua-dua rekod ini tidak cukup untuk membuktikan secara mutlak lokasi tepat bangunan masjid pada masa tersebut, tetapi ia memberikan satu petunjuk geografi yang kuat tentang hubungan institusi Masjid Jeram dengan kawasan Simpang Ampat.
Pada 19 Julai 1932, satu lagi rekod penting berkaitan perkembangan institusi Islam di Mukim Jeram muncul dalam fail Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. Rekod tersebut bertajuk “Reservation of Lot 4131, Jeram Mukim for the Purpose of a Mosque”, dengan nombor rujukan 1957/0276683W.
Rekod ini menunjukkan bahawa Lot 4131 di Mukim Jeram telah dirizabkan khusus untuk tujuan sebuah masjid. Perkataan “reservation” di sini penting kerana ia menunjukkan bahawa kerajaan memberikan kedudukan khusus kepada tanah tersebut supaya digunakan bagi tujuan yang telah ditetapkan, iaitu pembinaan atau kegunaan masjid.
Tahun 1932 juga menarik dari sudut perkembangan sejarah Islam di Jeram. Lebih dua dekad sebelumnya, pada 1908, kerajaan Selangor telah memberikan kuasa untuk menyumbang $1,750 ke arah pendirian sebuah masjid di Jeram. Pada 1925–1926, pula terdapat usaha untuk menjadikan tanah Masjid Jeram sebagai “Mosque Reserve”. Kini, pada 1932, muncul pula rekod perizaban Lot 4131 secara khusus untuk sebuah masjid. Kesemua rekod ini memperlihatkan bahawa tanah dan institusi masjid merupakan sebahagian daripada urusan pentadbiran rasmi kerajaan di Mukim Jeram.
Namun, kita perlu membezakan Lot 4131 daripada tapak Masjid Jamek Jeram yang sedang kita kaji. Rekod 1932 hanya membuktikan bahawa Lot 4131 dirizabkan untuk sebuah masjid. Ia belum membuktikan bahawa Lot 4131 ialah tapak Masjid Jamek Jeram atau bahawa ia merupakan tapak bangunan masjid lama. Untuk membuat hubungan tersebut, kita perlu mencari nombor lot atau pelan tanah Masjid Jeram dalam rekod lain.
Yang jelas, menjelang 1932, perancangan ruang keagamaan di Mukim Jeram sudah mendapat bentuk yang lebih rasmi. Kerajaan bukan sahaja berurusan dengan masjid yang telah wujud, tetapi turut menyediakan atau merizabkan tanah tertentu untuk kegunaan masjid. Ini menunjukkan pertumbuhan penduduk dan perkembangan penempatan Jeram telah membawa kepada keperluan menyediakan ruang ibadat yang lebih teratur.
Dengan itu, 19 Julai 1932 boleh dianggap sebagai satu lagi tarikh penting dalam garis masa perkembangan masjid di Mukim Jeram, memperlihatkan kerajaan merizabkan Lot 4131 secara khusus untuk tujuan sebuah masjid.
2.6.3 Reka bentuk Masjid Jamek Jeram
Dalam perkembangan seterusnya sepanjang abad ke-20, bangunan Masjid Jeram terus berubah bersama pertumbuhan masyarakat. Kita belum mempunyai rekod lengkap yang menunjukkan setiap kali bangunan diperbesar, bila struktur tertentu ditambah atau bila bentuk asalnya berubah. Namun, maklumat rasmi mengenai ciri seni bina masjid memberikan gambaran tentang bentuk bangunan lama yang wujud sebelum pembangunan semula.
Bangunan tersebut direkodkan sebagai berbentuk segi empat dengan satu kubah dan satu menara. Bahagian dinding menggunakan sisip angin, manakala sebahagian bangunan menggunakan kayu. Gabungan ciri ini memberikan identiti tersendiri kepada bangunan lama Masjid Jamiur Ridhuan. Ia bukan sebuah masjid yang sepenuhnya menggunakan bentuk tradisional lama, tetapi juga bukan sebuah bangunan konkrit moden yang tertutup sepenuhnya.
Penggunaan kayu menunjukkan kesinambungan dengan bahan binaan tempatan, sementara sisip angin pula merupakan unsur yang sangat sesuai dengan iklim tropika. Melalui bukaan pada dinding, udara dapat bergerak dengan lebih bebas ke dalam bangunan. Sebelum penggunaan pendingin hawa menjadi kebiasaan, pengudaraan semula jadi seperti ini merupakan sebahagian penting daripada reka bentuk bangunan di kawasan tropika.
Pada masa yang sama, kewujudan satu kubah dan satu menara menunjukkan bahawa bangunan tersebut telah menerima bentuk seni bina masjid yang lebih moden dan formal. Kubah memberikan identiti visual kepada ruang utama masjid, manakala menara menjadi elemen menegak yang membezakan bangunan tersebut dalam landskap Pekan Jeram. Dengan itu, reka bentuk bangunan lama boleh dilihat sebagai gabungan antara unsur seni bina tempatan dan perkembangan seni bina masjid moden.
Namun, setakat bukti yang ada, tidak terdapat dokumen yang menyatakan bahawa reka bentuk Masjid Jeram secara khusus diilhamkan daripada atau meniru mana-mana masjid tertentu. Oleh itu, tidak tepat untuk menyatakan bahawa ia dibina mengikut gaya Masjid Jamek Kuala Lumpur, Masjid Ubudiah atau masjid-masjid terkenal yang lain. Bangunan lama Masjid Jeram lebih selamat digambarkan sebagai sebuah masjid yang berkembang melalui gabungan bahan dan teknik tempatan seperti kayu dan sisip angin, dengan elemen kubah dan menara yang menjadi bahasa seni bina masjid yang lebih luas.
Bukti visual yang penting muncul melalui foto-foto yang dirakam pada tahun 2010. Gambar-gambar ini membuktikan bahawa bangunan lama Masjid Jamiur Ridhuan masih berdiri sebelum pembangunan semula. Bangunan inilah yang menjadi fasa terakhir sejarah fizikal masjid lama sebelum ia digantikan dengan struktur baharu. Foto tersebut sangat penting kerana tanpa bukti visual seperti ini, kita hanya akan bergantung kepada rekod bertulis untuk membayangkan bentuk masjid sebelum tahun 2012.
Hubungan antara Simpang Ampat dalam rekod lama dengan Simpang 4 dalam alamat moden juga memberikan satu kesinambungan yang menarik. Hari ini, masjid tersebut terletak di Simpang 4, Pekan Jeram. Persamaan antara nama lama “Simpang Ampat” dengan “Simpang 4” memberikan petunjuk bahawa sejarah institusi masjid mungkin mempunyai hubungan geografi yang panjang dengan kawasan persimpangan utama Jeram. Yang dapat dipastikan ialah kedua-dua rekod lama dan alamat moden membawa kita kepada kawasan Simpang Ampat atau Simpang 4 di Pekan Jeram.
2.6.4 Pengurusan Masjid Jeram
Memasuki penghujung tahun 1925, perhatian kerajaan terhadap Masjid Jeram beralih daripada soal pembinaan kepada soal tanah. Pada 31 Disember 1925, District Officer Kuala Selangor menghantar surat kepada Secretary to the Resident, Selangor dengan tajuk “Mosque at Jeram”. Dalam surat tersebut, Supervisor of Mosques mencadangkan supaya tanah Masjid Jeram diwartakan sebagai “Mosque Reserve”. Perkara ini menunjukkan bahawa masjid ketika itu sudah mempunyai kawasan tanah yang perlu diberikan kedudukan dan perlindungan rasmi.
Surat itu juga menyatakan bahawa tanah tersebut “has hitherto been held under an E.M.R. by a trustee”. Ini bermakna tanah berkenaan sebelum itu sudah berada dalam pegangan seorang pemegang amanah. Cadangan untuk menjadikannya rizab masjid merupakan satu langkah untuk memperkemaskan kedudukan tanah tersebut. Dalam urusan ini, muncul pula nama dan peranan nazir, imam dan penghulu. Supervisor of Mosques mencadangkan supaya tanah itu diletakkan di bawah tanggungjawab seorang nazir, manakala District Officer menjelaskan bahawa amalan biasa di daerah itu ialah tanah rizab masjid berada di bawah tanggungjawab imam tempatan dan penghulu. Daripada satu urusan tanah, kita sebenarnya dapat melihat struktur pentadbiran sebuah masjid yang melibatkan pemegang amanah, nazir, imam, penghulu, pejabat daerah dan kerajaan negeri.
Pada 4 Januari 1926, Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor merekodkan satu permohonan bertajuk “Request for Exemption from Assessment of Shop House...”, dengan nombor rujukan 1957/0239380W. Rumah kedai yang menjadi subjek permohonan tersebut merupakan harta milik Masjid Jeram. Ini memberikan kita satu gambaran yang lebih menarik tentang kedudukan ekonomi institusi masjid di Jeram pada zaman kolonial.
Rumah kedai itu bukan sekadar bangunan perdagangan yang dimiliki oleh orang perseorangan. Ia merupakan sebahagian daripada harta yang berkaitan dengan Masjid Jeram. Ertinya, pada tahun 1926, institusi masjid sudah mempunyai kepentingan terhadap sebuah bangunan komersial yang tertakluk kepada sistem taksiran kerajaan. Apabila permohonan pengecualian daripada assessment dibuat, urusan harta masjid tersebut sampai ke meja pentadbiran kerajaan negeri.
Perkara ini penting kerana ia menunjukkan bahawa kehidupan sebuah masjid pada zaman dahulu tidak semestinya bergantung sepenuhnya kepada kutipan derma jemaah. Masjid boleh mempunyai tanah atau harta yang menghasilkan manfaat ekonomi, termasuk rumah kedai. Rekod ini membuka satu sisi yang jarang dilihat dalam sejarah masjid di Jeram — bahawa institusi masjid bukan sahaja berfungsi sebagai pusat ibadah dan kemasyarakatan, tetapi turut mempunyai harta yang mempunyai nilai ekonomi. Rumah kedai tersebut menjadi petunjuk bahawa pengurusan Masjid Jeram pada tahun 1926 sudah melibatkan persoalan pemilikan, pentadbiran dan kewangan harta, seiring dengan perkembangan Pekan Jeram sebagai sebuah pusat perdagangan.
Setahun kemudian, pada 26 April 1927, muncul satu lagi fail penting, iaitu fail Arkib Negara Malaysia bernombor 1957/0247990W. Fail ini berkaitan dengan petisyen supaya Haji Mohd Salleh bin Haji Abdullah, yang ketika itu merupakan seorang khatib, dilantik sebagai Imam Jeram. Rekod ini memberikan gambaran tentang perkembangan kepimpinan agama di Masjid Jeram. Kewujudan jawatan khatib dan usaha untuk melantik beliau sebagai imam menunjukkan bahawa institusi masjid mempunyai struktur kepimpinan yang tersusun.
Fail ini juga penting kerana urusan pelantikan imam sampai kepada peringkat pentadbiran kerajaan negeri. Ia menunjukkan bahawa Masjid Jeram bukan sekadar sebuah tempat ibadah yang beroperasi secara tidak rasmi, tetapi merupakan sebuah institusi yang mempunyai hubungan dengan sistem pentadbiran agama negeri. Dalam garis masa sejarah Masjid Jeram, fail 1927 mengisi ruang antara urusan tanah pada 1925–1926 dengan rekod kehidupan masyarakat di sekitar masjid pada tahun 1929.
Pada 7 September 1933, satu rekod penting berkaitan pengurusan Masjid Simpang Ampat muncul dalam fail Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor, bernombor 1957/0280373W. Tajuk fail tersebut ialah “Complains Against Haji Azhari Bin Haji Mahmud for the Mismanagement of Collections and Funds of the Simpang Ampat Mosque.” Rekod ini membawa kita kepada satu sisi sejarah masjid yang berbeza daripada soal bangunan dan tanah, iaitu bagaimana kutipan dan wang masjid diuruskan.
Fail tersebut berkaitan dengan aduan terhadap Haji Azhari bin Haji Mahmud atas dakwaan salah pengurusan kutipan dan dana Masjid Simpang Ampat. Perkara ini menunjukkan bahawa pada tahun 1933, masjid telah mempunyai kutipan dan dana yang perlu ditadbir. Pengurusan kewangan masjid bukan lagi urusan peribadi beberapa orang kampung semata-mata, tetapi sudah menjadi perkara yang boleh dipersoalkan dan dibawa melalui saluran pentadbiran kerajaan.
Istilah “collections and funds” yang digunakan dalam tajuk fail juga menarik. Ia menunjukkan bahawa terdapat wang yang dikumpulkan untuk kegunaan masjid dan dana yang berada di bawah pengurusan pihak tertentu. Walaupun kita belum mengetahui jumlah kutipan, sumber wang tersebut atau cara wang itu dibelanjakan, kewujudan fail ini membuktikan bahawa aspek kewangan merupakan sebahagian daripada pentadbiran Masjid Simpang Ampat pada ketika itu.
Nama Haji Azhari bin Haji Mahmud pula menjadi penting dalam rekod ini kerana beliau merupakan individu yang menjadi subjek aduan. Namun, kita perlu berhati-hati dalam membaca rekod tersebut. Tajuk fail hanya menunjukkan bahawa terdapat complaint, iaitu aduan mengenai mismanagement. Ia tidak dengan sendirinya membuktikan bahawa Haji Azhari telah melakukan penyelewengan atau telah didapati bersalah. Keputusan sebenar hanya boleh diketahui selepas kandungan penuh fail diperiksa.
Fail ini juga memperlihatkan bahawa apabila berlaku pertikaian mengenai pengurusan wang masjid, perkara tersebut boleh sampai kepada Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. Ini menunjukkan adanya hubungan antara pentadbiran masjid di peringkat tempatan dengan struktur pentadbiran kerajaan negeri. Masjid mempunyai urusan dalaman sendiri, tetapi apabila timbul persoalan mengenai pengurusan atau amanah, kerajaan boleh menjadi pihak yang menerima dan meneliti aduan tersebut.
2.6.5 Majid Jamiur Ridhuan
Satu perubahan besar berlaku pada tahun 2012. Bangunan lama yang masih dapat dilihat dalam foto tahun 2010 akhirnya digantikan dengan bangunan baharu. Rekod JAIS menyatakan tarikh pembinaan bangunan baharu sebagai 30 Januari 2012. Pembangunan ini menandakan berakhirnya satu fasa penting dalam sejarah fizikal Masjid Jeram. Bangunan lama yang menggabungkan kayu, sisip angin, kubah dan menara memberi laluan kepada sebuah bangunan yang dibina untuk memenuhi keperluan masyarakat Jeram yang semakin berkembang.
Pada 5 November 2014, bangunan baharu Masjid Jamiur Ridhuan dirasmikan oleh DYMM Sultan Sharafuddin Idris Shah. Masjid ini direkodkan mempunyai kapasiti sekitar 2,000 orang dan berada di atas kawasan seluas kira-kira tiga ekar. Dengan pembangunan baharu ini, rupa fizikal masjid berubah sekali lagi, tetapi institusi yang diwarisinya jauh lebih tua daripada bangunan tersebut.
Dalam rekod rasmi hari ini, masjid ini dikenali dengan nama Masjid Jamiur Ridhuan dan juga Masjid Jamek Ar-Ridhuan. Terdapat juga rekod yang menyenaraikan tarikh binaan berbeza, termasuk 1 Januari 1970 dalam satu pangkalan data. Tarikh tersebut perlu digunakan dengan berhati-hati kerana rekod JAIS secara khusus mencatatkan pembinaan bangunan baharu pada 30 Januari 2012 dan perasmiannya pada 5 November 2014. Ada kemungkinan tarikh 1970 merujuk kepada rekod bangunan atau institusi terdahulu, atau sekadar tarikh data dalam sistem yang memerlukan semakan lanjut.
Masjid Jamek Ar-Ridhuan yang berdiri di Simpang 4 hari ini mungkin bukan bangunan yang sama seperti Masjid Jeram pada tahun 1877 atau 1908. Namun, ia mewarisi perjalanan sebuah institusi yang telah hidup bersama masyarakat Jeram selama lebih satu abad. Di sebalik kubah, menara dan dinding bangunan moden yang kita lihat hari ini, masih tersimpan cerita tentang imam, khatib, nazir, penghulu, pemegang amanah, tanah, sumbangan kerajaan dan sebuah kolah yang pernah menjadi sumber air kepada penduduk. Itulah yang menjadikan sejarah Masjid Jeram lebih daripada sekadar sejarah sebuah bangunan. Ia ialah sejarah sebuah masyarakat yang membina, mengurus, menggunakan dan terus mempertahankan institusi masjidnya sepanjang perubahan zaman.
 |
| Gambaran pelukis Masjid Jamek Jeram di Simpang Ampat dalam tahun 1920-an |
 |
| Masjid Jamiur Ridhuan atau nama asalnya Masjid Jamek Jeram dalam tahun 2010 |
 |
| Masjid Jamiur Ridhuan atau nama asalnya Masjid Jamek Jeram yang baru dalam tahun 2023 |
2.7 Masjid-masjid lain dalam Mukim Jeram
Sejarah masjid di Mukim Jeram bukan cerita pasal satu masjid jer. Ianya sejarah macam mana masyarakat berkembang. Ada masjid yang akarnya dapat dikesan sejak zaman kolonial, ada yang lahir selepas kemerdekaan, dan ada pula yang muncul apabila kampung-kampung baharu berkembang. Jika disusun mengikut masa, kita dapat melihat satu pola yang menarik: pada awalnya kerajaan mengurus soal tanah dan bantuan, kemudian masyarakat kampung semakin aktif membangunkan institusi sendiri, sehingga akhirnya muncul jaringan masjid kariah yang lengkap dengan sekolah agama, surau, kemudahan jenazah dan pelbagai fungsi kemasyarakatan.
Dari situlah ia berkembang menjadi rangkaian masjid kariah yang tersebar di seluruh mukim—Bukit Kapar, Bukit Cheraka, Bukit Hijau, Sungai Buloh, Bukit Kuching, Bukit Kuching Tengah, Bukit Kerayong, Tambak Jawa, Simpang 3 Jeram, kawasan FELDA Bukit Cherakah dan Parit Mahang.
Perjalanan ini bukan sekadar perubahan fizikal—dari masjid kampung sederhana ke bangunan berkubah, bermenara dan berkapasiti besar. Kesinambungannya boleh dilihat bukan saja melalui bangunan, tapi melalui tanah rizab, bantuan kerajaan, surat qariah, sekolah agama, surau, pengurusan kewangan, kolam, kemudahan jenazah dan aktiviti kemasyarakatan. Ia juga mencerminkan bagaimana institusi masjid terus menjadi pusat ibadah, pendidikan dan kehidupan masyarakat Islam Jeram, dari zaman kolonial hingga ke hari ini.
2.7.1 Masjid Bukit Kapar, Jeram
Antara bukti paling jelas mengenai kewujudan institusi masjid di kawasan Jeram pada zaman kolonial datang daripada rekod bertarikh 9 Mei 1925. Fail Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor bernombor 1957/0236107W mempunyai tajuk “Mosque at Bukit Kapar, Jeram – Government Grant of $650”. Tajuk ini sendiri cukup penting kerana menunjukkan bahawa sebuah masjid di Bukit Kapar, Jeram telah mempunyai hubungan rasmi dengan pentadbiran kerajaan negeri.
Kerajaan memberikan atau meluluskan bantuan sebanyak $650 kepada masjid tersebut. Pada zaman itu, jumlah tersebut bukanlah sesuatu yang boleh dianggap kecil. Ia menunjukkan bahawa keperluan sebuah masjid di kawasan Bukit Kapar telah mendapat perhatian pentadbiran negeri. Walau bagaimanapun, kita perlu berhati-hati. Berdasarkan maklumat katalog sahaja, kita belum tahu dengan tepat sama ada wang tersebut digunakan untuk pembinaan, pembaikan, penyelenggaraan atau keperluan tertentu yang lain. Tujuan sebenar hanya dapat dipastikan selepas kandungan penuh fail diperiksa.
Yang penting, rekod ini membuktikan bahawa perkembangan institusi masjid di Mukim Jeram pada 1920-an tidak hanya tertumpu kepada masjid utama di Pekan Jeram. Kawasan kampung seperti Bukit Kapar juga sudah mempunyai masjid yang cukup tersusun untuk menerima perhatian dan bantuan kerajaan.
Dengan itu, 9 Mei 1925 boleh dianggap sebagai salah satu tarikh penting dalam sejarah Masjid Bukit Kapar. Fail 1957/0236107W menjadi bukti bahawa pada ketika itu masjid tersebut telah menjadi sebahagian daripada jaringan institusi agama masyarakat Jeram dan mempunyai hubungan rasmi dengan kerajaan negeri melalui pemberian $650.
2.7.2 Masjid Bukit Cheraka
Tidak sampai setahun kemudian, pada 30 Julai 1926, muncul pula satu lagi rekod yang memperlihatkan perkembangan institusi masjid di kawasan kampung Jeram. Fail 1957/0243185W bertajuk “Reservation of Part of Portion 3114, Jeram, Within the ...”.
Rekod ini berkaitan dengan sebahagian Portion 3114 di Jeram yang melalui proses perizaban. Berdasarkan konteks kajian masjid Bukit Cheraka, rekod ini penting kerana ia berkaitan dengan Masjid Kampung Bukit Cheraka. Sistem pentadbiran kolonial pada ketika itu menggunakan nombor lot atau portion untuk mengenal pasti tanah. Apabila sebahagian tanah tersebut dirizabkan, ia menunjukkan bahawa kerajaan telah mengambil tindakan rasmi untuk mengkhususkan tanah berkenaan bagi kegunaan yang ditetapkan.
Namun begitu, tajuk katalog yang tersedia tidak lengkap kerana berakhir dengan perkataan “within the...”. Oleh itu, keluasan sebenar tanah yang dirizabkan dan keseluruhan tujuan perizaban belum boleh dipastikan hanya daripada rekod katalog. Apa yang selamat untuk dikatakan ialah pada 1926 sudah wujud urusan rasmi kerajaan berkaitan perizaban tanah yang berhubung dengan Masjid Kampung Bukit Cheraka.
Perkara ini penting kerana ia menunjukkan bahawa perkembangan masjid di Jeram bukan semata-mata soal mendirikan bangunan. Tanahnya sendiri perlu dikenal pasti, diukur dan disusun dalam sistem pentadbiran kerajaan. Nombor Portion 3114 menjadi petunjuk yang sangat berguna untuk kajian lanjut kerana ia boleh dibandingkan dengan peta ukur lama dan rekod tanah bagi mencari kesinambungan tapak tersebut.
Masjid Bukit Cheraka yang kita kenali hari ini sebagai Masjid Nurul Iman mempunyai sejarah moden yang jauh lebih kemudian, tetapi rekod 1926 ini membuka kemungkinan bahawa sejarah penggunaan tanah keagamaan di kawasan tersebut mempunyai akar yang lebih lama daripada bangunan masjid sekarang.
2.7.3 Masjid Nurul Iman, Bukit Cherakah
Di Kampung Bukit Cherakah, perkembangan masjid memasuki fasa baharu pada awal 1980-an. Profil JAIS mencatatkan 1 Januari 1982 sebagai tarikh pembinaan Masjid Nurul Iman, dengan Mohd Som bin Hj Sirat, Ketua Kampung, sebagai pengasas. Tanahnya sekitar setengah ekar dan kapasiti masjid sekitar 350 jemaah.
SISMIM menggambarkan bangunan ini sebagai bangunan segi empat dengan kubah dan menara, serta seni khat. Yang lebih menarik ialah masjid ini turut mempunyai kemudahan berkaitan Sekolah Agama Rakyat Al-Hidayah. Maka, fungsinya tidak terbatas kepada solat berjemaah. Ia turut menjadi pusat pendidikan agama masyarakat Bukit Cherakah.
Pada 2017, Masjid Nurul Iman dipilih sebagai lokasi program Karnival Kampungku Kesayanganku bagi daerah Kuala Selangor. Dalam satu konteks yang lebih luas, ini menunjukkan bagaimana masjid kampung boleh berkembang menjadi pusat kegiatan masyarakat.
Dan apabila kita kembali kepada rekod 1957/0243185W bertarikh 30 Julai 1926, kita mendapat satu lapisan sejarah yang lebih lama: sudah ada urusan perizaban sebahagian Portion 3114, Jeram yang berkaitan dengan Masjid Kampung Bukit Cheraka. Maka sejarah kawasan Bukit Cherakah tidak bermula pada tahun 1982; sebaliknya, rekod tanah 1926 menunjukkan bahawa hubungan kawasan tersebut dengan institusi masjid mempunyai latar yang lebih panjang.
2.7.4 Masjid Darul Falah, Bukit Hijau
Selepas zaman kolonial, perkembangan masjid di kawasan luar Pekan Jeram berterusan. Salah satu yang penting ialah Masjid Darul Falah di Kampung Bukit Hijau. Profil JAIS mencatatkan tarikh pembinaan 1 Januari 1952, dengan Tuan Haji Abdul Hamid sebagai pengasas. Masjid ini mempunyai keluasan tanah sekitar 1.5 ekar dan mampu menampung kira-kira 600 jemaah.
Tarikh 1952 menjadikannya salah satu masjid yang paling awal dapat dikenal pasti dengan jelas dalam generasi selepas perang dan menjelang era kemerdekaan. Ia berada dalam satu fasa sejarah yang berbeza daripada Masjid Bukit Kapar dan Bukit Cheraka pada 1920-an. Jika kedua-dua rekod lama tadi memperlihatkan campur tangan kerajaan kolonial dalam soal bantuan dan tanah, Masjid Darul Falah pula menggambarkan pembentukan institusi masjid kampung yang terus berkembang selepas zaman tersebut.
Dari segi seni bina, SISMIM merekodkan bangunan berbentuk segi empat, dengan dua kubah dan sebuah menara bertingkat. Pada bahagian dinding terdapat binaan yang direkodkan sebagai “sisip angsa”. Kemudahan yang ada termasuk ruang solat lelaki dan wanita, tempat wuduk, stor, rumah imam dan bilal, tempat letak kereta, bilik jenazah serta lampu sorot di bahagian luar masjid.
Alamatnya hari ini ialah Kampung Bukit Hijau, 45800 Jeram, dan SISMIM mengenalinya sebagai Masjid Darul Falah dengan kod 1004014. Dalam sejarah masjid-masjid Jeram, Darul Falah mempunyai kedudukan istimewa kerana ia menjadi salah satu jambatan antara era lama dengan perkembangan masjid kampung yang lebih moden.
2.7.5 Masjid Jamek Pekan Sungai Buloh
Memasuki awal 1970-an, perkembangan masyarakat Sungai Buloh melahirkan sebuah institusi yang jauh lebih besar, iaitu Masjid Jamek Pekan Sungai Buloh di Jalan Besar Sungai Buloh, 45800 Jeram. SISMIM mencatatkan tarikh pembinaan 1 Januari 1970, manakala sejarahnya menyebut bahawa masjid ini dibina pada awal tahun 1970-an bagi menampung keperluan jemaah Kampung Sungai Buloh dan kawasan berhampiran.
Skalanya menunjukkan perubahan besar dalam masyarakat. Masjid ini mampu menampung sehingga sekitar 4,000 jemaah dan turut menjadi tempat persinggahan jemaah yang melakukan perjalanan dari utara ke selatan. Bangunannya berbentuk segi empat dengan kubah dan menara, manakala dinding dihiasi seni khat. Kemudahannya merangkumi ruang solat lelaki dan wanita, tempat wuduk, tempat letak kereta, stor, taman, pondok, van jenazah, bilik jenazah dan pejabat.
Kewujudan masjid besar ini menunjukkan bahawa Sungai Buloh dalam lingkungan Jeram sudah berkembang sehingga memerlukan sebuah pusat ibadah yang mampu menerima jumlah jemaah yang jauh lebih besar. Ia bukan lagi sekadar masjid kampung kecil, tetapi sebuah masjid yang turut melayani pergerakan masyarakat di laluan antara kawasan utara dan selatan.
Kemudian, pada 1973, muncul satu lagi bukti penting daripada suara masyarakat sendiri. Arkib Persendirian Tan Sri Sheikh Mohsein bin Haji Salleh menyimpan rekod bernombor 2002/0012319W, bertajuk “Surat daripada Ahli Qariah Sungai Buloh, Jeram, Sela...”. Rekod ini berkaitan dengan Masjid Sungai Buloh pada tahun tersebut.
Berbeza dengan fail kerajaan kolonial yang membicarakan tanah dan bantuan, surat ini datang daripada ahli qariah. Ini menunjukkan bahawa masyarakat Sungai Buloh sendiri sudah memainkan peranan aktif dalam hal ehwal masjid. Walaupun kandungan penuh surat belum diketahui, kewujudannya menunjukkan bahawa qariah mempunyai sesuatu perkara berkaitan masjid yang dianggap penting untuk dikemukakan secara rasmi.
2.7.6 Masjid Darussalam, Bukit Kuching
Tidak jauh daripada perkembangan Sungai Buloh, Kampung Bukit Kuching pula mempunyai Masjid Darussalam. SISMIM merekodkan bahawa masjid ini dirasmikan pada 2 Jun 1972.
Profil JAIS yang lebih lama memberikan beberapa butiran tambahan: tarikh pembinaan dicatat sebagai 1 Januari 1970, pengasasnya ialah Haji Mustaffa @ Kachong Bersaudara, manakala perasmian dilakukan oleh Tengku Idris Shah, Raja Muda Selangor. Kapasitinya sekitar 350 orang dan keluasan tanahnya 2.5 ekar.
Bangunan Masjid Darussalam berbentuk segi empat, mempunyai dua kubah dan sebuah menara, dengan seni khat pada dinding. Satu ciri yang menarik ialah kewujudan sisip angin pada bahagian dinding. Kemudahannya pula termasuk ruang solat lelaki dan wanita, tempat wuduk, tempat letak kereta, stor, van jenazah, bilik jenazah, bilik mesyuarat dan dapur.
Kampung Bukit Kuching sendiri mempunyai sejarah yang lebih tua, termasuk tinggalan bangunan warisan akhir abad ke-19 yang masih diberi perhatian dalam kajian warisan negeri. Tetapi setakat bukti yang ada, kita belum boleh mengatakan bahawa Masjid Darussalam merupakan kesinambungan fizikal daripada sebuah masjid kolonial yang lebih lama. Yang dapat dipastikan ialah masjid yang ada sekarang muncul dalam fasa pembangunan sekitar 1970–1972.
2.7.7 Masjid Nurul Hidayah, Simpang 3 Jeram
Di Simpang 3 Jeram, sebuah lagi masjid muncul dalam gelombang pembangunan awal 1980-an, iaitu Masjid Nurul Hidayah. Di sinilah terdapat satu perbezaan sumber yang tidak wajar dipadamkan. SISMIM menyatakan masjid ini siap dibina pada tahun 1985, manakala profil JAIS yang lebih lama mencatatkan tarikh pembinaan 1 April 1988. Kedua-dua maklumat ini perlu dikekalkan sebagai rekod yang berbeza sehingga dokumen asal dapat menentukan sama ada satu tarikh merujuk kepada siap bangunan dan satu lagi kepada pembinaan atau penggunaan rasmi.
Dari segi reka bentuk, SISMIM mencatatkan bangunan berbentuk segi empat, dengan dua kubah dan sebuah menara. Dindingnya dihiasi seni khat. Tetapi ada satu ayat yang sangat menarik dalam rekod SISMIM:
“Sesetengah bahagian masjid masih mengekalkan bentuk lama masjid ini.”
Ayat pendek ini penting untuk sejarah seni bina Jeram. Ia menunjukkan bahawa bangunan yang berdiri pada zaman moden mungkin bukanlah sebuah binaan yang sepenuhnya memutuskan hubungan dengan bangunan sebelumnya. Sebahagian bentuk lama masih dikekalkan, walaupun masjid telah melalui pembangunan semula.
Profil JAIS mencatatkan kapasiti sekitar 300–400 jemaah dan keluasan 1.68 ekar. Ia dikategorikan sebagai masjid kariah di Jalan Simpang Tiga Jeram. Justeru, Masjid Nurul Hidayah menjadi contoh menarik bagaimana masjid di Jeram berkembang secara berlapis: bangunan boleh berubah, tetapi sebahagian identiti fizikalnya masih diteruskan.
2.7.8 Masjid Nurul Amin, Bukit Kuching Tengah
Tidak jauh dari Bukit Kuching, Masjid Nurul Amin muncul di Kampung Bukit Kuching Tengah, 45800 Jeram. Profil JAIS yang telah direkodkan sebelum ini memberikan tarikh pembinaan 1 Januari 1983, dengan Encik Baharom sebagai pengasas. Kapasitinya sekitar 300 jemaah, manakala keluasan tanahnya 20,400 kaki persegi.
SISMIM merekodkan bangunan berbentuk segi empat dengan dua kubah dan sebuah menara, serta seni khat pada dinding. Kemudahan yang tersedia termasuk ruang solat lelaki dan wanita, tempat wuduk, tempat letak kereta, stor dan van jenazah.
Masjid ini juga mempunyai hubungan dengan beberapa surau kampung, antaranya Surau Dato' Dahlan dan Surau Haji Subali. Hubungan tersebut memperlihatkan satu pola penting dalam perkembangan masyarakat Islam Jeram: masjid bukan berdiri sendirian, tetapi menjadi pusat kepada rangkaian surau yang melayani komuniti yang lebih kecil.
Dengan demikian, perkembangan Masjid Nurul Amin mencerminkan proses pemantapan organisasi keagamaan di Bukit Kuching Tengah apabila kampung berkembang dan keperluan masyarakat meningkat.
2.7.9 Masjid At-Tohiroh, Bukit Kerayong
Di Bukit Kerayong, 45800 Jeram, pula terdapat Masjid At-Tohiroh, yang dalam SISMIM mempunyai kod 1004016. Bangunan masjid ini berbentuk segi empat dengan dua kubah dan sebuah menara, manakala dindingnya dihiasi seni khat. Kemudahan yang direkodkan termasuk ruang solat, tempat wuduk, dapur, pejabat, bilik imam dan van jenazah.
Yang menarik dalam sejarah pentadbirannya ialah jaringan surau yang berada dalam lingkungan masjid ini. Antaranya ialah Surau Haji Dahlan, Surau Al-Anwar dan Surau Kilang Kelapa Sawit. Ini memperlihatkan bahawa Masjid At-Tohiroh berfungsi sebagai pusat kariah yang mempunyai hubungan dengan beberapa komuniti dan lokasi ibadah yang lebih kecil.
Dalam rekod kegiatan masyarakat negeri, Masjid At-Tohiroh turut muncul dalam aktiviti kemasyarakatan sekitar Jeram, termasuk bantuan kepada sekolah dan komuniti. Oleh itu, sejarah masjid ini tidak hanya berkaitan dengan bangunan dan ibadah, tetapi juga memperlihatkan fungsi sosial masjid dalam kehidupan masyarakat Jeram moden.
2.7.10 Masjid An-Naim, Tambak Jawa
Di Kampung Tambak Jawa, Sungai Sembilang, 45800 Jeram, terdapat Masjid An-Naim, yang mempunyai kod SISMIM 1004017. Bangunan semasa berbentuk segi empat dengan tiga kubah dan sebuah menara, manakala dindingnya dihiasi seni khat. Kemudahannya agak lengkap: ruang solat lelaki dan wanita, tempat wuduk, tempat letak kereta, stor, pejabat, dapur, van jenazah, bilik jenazah, kolam ikan dan taman permainan. Kehadiran kolam ikan dan taman permainan memberikan gambaran bahawa masjid ini tidak hanya direka sebagai ruang solat. Ia mempunyai unsur rekreasi dan kemasyarakatan yang menjadikannya sebahagian daripada kehidupan harian penduduk.
Tambak Jawa juga mempunyai sejarah masyarakat yang lebih lama. Dalam rekod pendidikan, kita telah menemui nama Omar bin Tahar dan Mohamed Ali bin Jawa, yang berkaitan dengan sekolah Melayu Tambak Jawa pada awal abad ke-20. Namun begitu, setakat bukti yang ada sekarang, kita belum boleh menyamakan Masjid An-Naim hari ini dengan mana-mana masjid tertentu yang mungkin telah wujud di Tambak Jawa pada zaman kolonial. Hubungan itu memerlukan fail tanah atau fail masjid yang khusus.
Dalam rekod pentadbiran moden, Masjid An-Naim jelas disenaraikan sebagai masjid kariah di Kampung Tambak Jawa, Sungai Sembilang, Jeram.
2.7.11 Masjid FELDA Bukit Cherakah
Satu lagi perkembangan penting datang melalui Masjid FELDA Bukit Cherakah, yang hari ini disenaraikan dalam sistem JAIS sebagai masjid kariah di 45800 Jeram. Masjid ini perlu dibezakan daripada Masjid Nurul Iman di Kampung Bukit Cherakah. Nama yang hampir sama boleh menyebabkan kedua-duanya dianggap satu institusi, sedangkan rekod pentadbiran moden menyenaraikannya sebagai masjid yang berasingan.
Kewujudannya mencerminkan satu lagi lapisan sejarah Jeram: perkembangan penempatan FELDA dan pembentukan komuniti baharu memerlukan institusi agama tersendiri. Dalam konteks sejarah masjid Jeram, ia memperlihatkan bahawa pembinaan masjid bukan hanya mengikuti kampung tradisional, tetapi turut berkembang bersama pola pembangunan tanah dan penempatan moden.
2.7.12 Masjid Nurul Huda, Parit Mahang
Perkembangan paling baharu dalam senarai ini ialah Masjid Nurul Huda di Kampung Parit Mahang. Profil JAIS mencatatkan bahawa masjid ini diasaskan oleh JKKK Kampung Parit Mahang, dibina pada 28 Februari 2008, dan kemudiannya dirasmikan oleh DYMM Sultan Selangor pada 29 Julai 2013.
Skalanya menunjukkan pertumbuhan penduduk yang semakin besar. Masjid ini mempunyai keluasan sekitar 6 ekar dan kapasiti kira-kira 1,000 jemaah. Ia terletak di Jalan Besar Kampung Parit Mahang, Jeram. Berbanding masjid-masjid lama yang berkembang secara beransur-ansur, Nurul Huda lahir sebagai sebuah masjid generasi baharu dengan skala yang lebih besar. Peranan JKKK sebagai pengasas juga menunjukkan penglibatan langsung organisasi kampung dalam pembangunan institusi agama.Masjid ini turut tersenarai dalam direktori rasmi JAIS sebagai Masjid Nurul Huda Parit Mahang.
2.8 Pengurusan Tanah Perkuburan Orang Islam di Mukim Jeram
Sejarah pengurusan tanah perkuburan orang Islam di kawasan ini sebenarnya sudah dapat dikesan sejak lebih satu abad lalu. Rekod-rekod pentadbiran lama menunjukkan bahawa soal menyediakan tanah untuk pengebumian masyarakat Islam bukanlah perkara baharu. Seawal zaman pentadbiran British lagi, tanah di Mukim Jeram telah dikenal pasti, diserahkan, dicadangkan dan akhirnya dirizabkan secara rasmi untuk tujuan perkuburan dan, dalam satu kes, bersama dengan kegunaan masjid.
Kisah yang dapat dikesan bermula pada 22 September 1915. Pada ketika itu, pentadbiran Selangor di bawah kerajaan British menggunakan peruntukan Enakmen Tanah 1911 untuk merizabkan tanah di Mukim Jeram bagi tujuan yang dinyatakan sebagai “Burial Ground and Mosque”. Rekod ini penting kerana ia menunjukkan bahawa keperluan masyarakat Islam terhadap masjid dan tanah perkuburan telah diberi perhatian dalam urusan tanah kerajaan. Kedua-dua institusi itu, sekurang-kurangnya dalam rekod pewartaan tersebut, dilihat sebagai kemudahan yang berkait rapat dengan kehidupan masyarakat setempat.
Dua tahun kemudian, pada 2 Januari 1917, satu lagi urusan perizaban tanah berlaku di dalam Mukim Jeram, kali ini melibatkan kawasan Bukit Panjang. Perizaban tersebut kemudiannya berkait dengan Notis Warta Kerajaan Negeri Selangor No. 1671 bertarikh 8 Jun 1917, yang dibuat di bawah Seksyen 10 Enakmen Tanah 1911 bagi tujuan tanah perkuburan Muhammadan. Kewujudan lebih daripada satu urusan tanah perkuburan dalam Mukim Jeram menunjukkan bahawa penyediaan kawasan pengebumian telah menjadi sebahagian daripada keperluan pentadbiran dan masyarakat di kawasan tersebut.
Pada 13 Julai 1921, rekod tanah membawa kita kepada Portion 131. Dalam kes ini berlaku proses yang disebut sebagai surrender atau penyerahan tanah. Berdasarkan rekod ringkas yang ada, kita tahu bahawa tanah tersebut terlibat dalam proses penyerahan bagi tujuan yang berkaitan dengan tanah perkuburan. Namun, tanpa kandungan penuh fail, kita masih belum boleh memastikan siapakah pemegang tanah asal atau sama ada tanah tersebut benar-benar diserahkan secara sukarela oleh penduduk untuk kegunaan masyarakat. Perkara itu memerlukan pemeriksaan terhadap keseluruhan dokumen arkib dan rekod hak milik tanah.
Pada 9 Mei 1925 pula, muncul cadangan berkaitan Portion 2951 di Mukim Jeram. Pada peringkat tersebut, urusan tanah itu masih berada dalam bentuk cadangan atau “proposed”, dan belum boleh dianggap sebagai perizaban rasmi. Namun, rekod ini menunjukkan bahawa keperluan untuk menyediakan atau memperluaskan tanah perkuburan terus diberi perhatian oleh pihak pentadbiran.
Perkembangan itu akhirnya sampai kepada satu tindakan rasmi pada 10 Mei 1928. Pada tarikh tersebut, dua ekar tanah kerajaan di Mukim Jeram telah dirizabkan secara rasmi sebagai tanah perkuburan. Dengan pewartaan ini, tanah tersebut memperoleh kedudukan yang lebih jelas dari sudut pentadbiran. Ia bukan lagi sekadar tanah yang dicadangkan atau sedang dalam proses, tetapi telah diperuntukkan secara rasmi bagi memenuhi keperluan pengebumian masyarakat.
Apabila rekod dari tahun 1915 hingga 1928 disusun mengikut garis masa, kita dapat melihat bahawa penyediaan tanah perkuburan Islam di Mukim Jeram berlaku secara berperingkat. Tahun 1915 menunjukkan perizaban tanah untuk kegunaan tanah perkuburan dan masjid. Tahun 1917 pula memperlihatkan satu lagi perizaban di kawasan Bukit Panjang dalam Mukim Jeram. Pada tahun 1921 terdapat proses penyerahan melibatkan Portion 131. Tahun 1925 membawa kepada cadangan bagi Portion 2951, dan pada tahun 1928 dua ekar tanah kerajaan akhirnya dirizabkan secara rasmi sebagai tanah perkuburan.
Semua tindakan ini berlaku dalam kerangka Enakmen Tanah 1911 ketika Selangor masih berada di bawah pentadbiran British. Melalui undang-undang tanah ketika itu, kerajaan mempunyai kuasa untuk memperuntukkan tanah kerajaan bagi kegunaan tertentu, termasuk kegunaan awam dan keperluan masyarakat. Dalam konteks Mukim Jeram, rekod-rekod ini menunjukkan bahawa tanah perkuburan masyarakat Islam telah mendapat pengiktirafan rasmi melalui proses pentadbiran tanah.
Namun, sejarah tanah perkuburan di Mukim Jeram tidak seharusnya difahami sebagai satu kawasan perkuburan tunggal. Rekod yang ada menunjukkan beberapa urusan tanah yang berbeza, melibatkan kawasan dan nombor portion yang berlainan. Tanah tahun 1915, perizaban Bukit Panjang pada tahun 1917, Portion 131 pada tahun 1921, Portion 2951 pada tahun 1925 dan tanah dua ekar pada tahun 1928 perlu dikaji satu persatu sebelum kita dapat menentukan sama ada semuanya merujuk kepada kawasan perkuburan yang sama, kawasan yang berlainan, atau sebahagian daripada proses perubahan dan penyusunan semula tanah.
Di sinilah kajian peta dan rekod tanah menjadi sangat penting. Nombor seperti Portion 131 dan Portion 2951 mungkin dapat dipadankan dengan lot tanah moden melalui rekod Pejabat Tanah dan peta kadaster lama. Jika kedudukan sebenar tanah-tanah tersebut dapat dikenal pasti, barulah kita boleh menyusun dengan lebih tepat sejarah geografi tanah perkuburan orang Islam di Mukim Jeram.
Yang jelas daripada rekod yang ada ialah masyarakat Islam Jeram sudah mempunyai keperluan yang tersusun terhadap tanah perkuburan sejak awal abad ke-20. Tanah tidak hanya digunakan secara tidak rasmi, tetapi terdapat proses pentadbiran yang melibatkan perizaban, penyerahan dan pewartaan. Dalam rekod tahun 1915, hubungan antara tanah perkuburan dan masjid juga menunjukkan bagaimana kehidupan agama masyarakat Jeram diurus melalui penyediaan ruang untuk dua keperluan utama: tempat beribadah dan tempat mengebumikan jenazah.
Selepas zaman kolonial dan kemerdekaan, sistem undang-undang tanah berubah. Namun, prinsip asas bahawa tanah perkuburan memerlukan status dan tujuan penggunaan yang jelas terus kekal dalam pentadbiran tanah moden. Bagi tanah kerajaan yang telah dirizabkan, status pemilikan kekal di bawah Kerajaan Negeri Selangor, manakala penggunaan dan pengurusan tertakluk kepada tujuan pewartaan serta struktur pentadbiran agama dan tanah yang berkaitan.
Oleh sebab itu, kita perlu berhati-hati untuk tidak menyamakan semua tanah perkuburan Islam di Mukim Jeram sebagai tanah wakaf. Tanah yang diwartakan daripada tanah kerajaan dan tanah yang berstatus wakaf mempunyai asas undang-undang dan sistem pentadbiran yang berbeza. Status sebenar setiap tanah hanya boleh dipastikan melalui rekod pewartaan, pelan tanah dan dokumen hak milik.
Kerja seterusnya ialah membuka semula fail-fail asal, meneliti kandungannya satu persatu dan memadankan setiap rekod dengan peta lama dan lot tanah moden. Daripada situlah nanti kita mungkin dapat mengetahui dengan lebih tepat tanah perkuburan mana yang masih kekal, tanah mana yang telah berubah, dan di manakah sebenarnya lokasi-lokasi yang telah dirizabkan untuk masyarakat Islam Jeram lebih satu abad dahulu.
2.9 Tanah Perkuburan Bukan Islam di Jeram
Bila kita bercakap tentang sejarah Jeram, kita selalu teringat masjid, kampung Melayu, nelayan dan kemudian perkembangan ladang getah. Jeram pada masa itu bukan hanya sebuah kampung Melayu di tepi laut. Ia sedang berubah menjadi sebuah kawasan yang dihuni dan dikunjungi oleh masyarakat daripada pelbagai latar belakang. Ada orang Melayu, ada pekerja estet, ada masyarakat Cina dan ada komuniti lain yang datang bersama perkembangan ekonomi kolonial. Dan apabila mereka hidup di Jeram, mereka juga memerlukan tempat untuk mengakhiri kehidupan mereka.
Tetapi di sebalik semua itu, ada satu lagi cerita yang jarang disentuh — tentang tanah perkuburan masyarakat bukan Islam. Rekod lama kerajaan Selangor menunjukkan bahawa menjelang awal abad ke-20, soal tempat untuk mengebumikan orang yang meninggal dunia sudah menjadi sebahagian daripada kehidupan masyarakat di Jeram. Tanah perkuburan akhirnya menjadi salah satu bukti paling senyap tentang sejarah sesuatu masyarakat. Tiada suara, tiada pasar, tiada kapal dan tiada orang bekerja di situ. Tetapi melalui rekod tanah perkuburan, kita boleh mengetahui siapa yang tinggal di sesuatu tempat, bagaimana komuniti mereka berkembang dan bagaimana kerajaan pada masa itu mengurus keperluan mereka.
Petunjuk paling awal yang Atok jumpa ialah pada 27 Mei 1911. Dalam fail Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor, terdapat satu rekod bertajuk “Burial Ground on Jeram Estate”, dengan nombor rujukan 1957/0157963W. Tajuknya pendek sahaja, tetapi cukup untuk membuka satu cerita. Pada tahun 1911, sudah ada tanah perkuburan yang dikaitkan dengan sebuah estet di Jeram. Sebelum ini, semua jenazah dikebumikan atau dibakar di Kapar. Ini memberi gambaran bahawa perkembangan kawasan ladang bukan sekadar membawa masuk pekerja dan membuka tanah pertanian, tetapi turut mewujudkan keperluan kemudahan sosial, termasuk tempat untuk mengebumikan mereka yang meninggal dunia.
Dua tahun kemudian, pada 7 Oktober 1913, muncul pula satu permohonan yang lebih jelas tujuannya. Fail bernombor 1957/0172261W bertajuk “Application for a Burial Ground for Estate Coolies”. Perkataan “estate coolies” merujuk kepada pekerja estet, dan rekod ini menunjukkan bahawa keperluan tanah perkuburan mempunyai hubungan rapat dengan kehidupan tenaga kerja di kawasan perladangan. Permohonan itu adalah untuk menyediakan sebuah tanah perkuburan bagi pekerja estet. Yang menarik ialah keluasan tanah yang dinyatakan dengan terperinci, iaitu 5 ekar, 3 rood dan 37 pole. Ukuran ini menunjukkan bahawa tanah yang dipohon bukan sekadar sebidang kecil tanah untuk kegunaan sementara, tetapi sebuah kawasan yang agak luas dan dirancang secara khusus sebagai tanah perkuburan.
Jika ditukarkan kepada ukuran moden, keluasan tersebut kira-kira 5.93 ekar, bergantung kepada pembundaran ukuran tradisional yang digunakan. Satu ekar bersamaan empat rood, manakala satu rood bersamaan 40 pole. Jadi 3 rood bersamaan 0.75 ekar dan tambahan 37 pole bersamaan kira-kira 0.925 ekar.
Lebih penting daripada keluasan itu ialah siapa yang akan menggunakan tanah tersebut. Fail menyebut “estate coolies”, iaitu pekerja estet. Ini memberi kita gambaran yang cukup jelas tentang masyarakat yang hidup di sekitar kawasan perladangan Jeram pada zaman tersebut. Estet bukan hanya memerlukan tanah untuk menanam tanaman dan tempat tinggal pekerja. Apabila tenaga kerja tinggal dan bekerja dalam sesuatu kawasan untuk tempoh yang panjang, kemudahan sosial seperti tanah perkuburan juga menjadi satu keperluan.
Dengan adanya permohonan khusus untuk tanah perkuburan di Portion 1019, kita dapat melihat bahawa kehidupan pekerja estet di Mukim Jeram telah sampai ke tahap yang memerlukan penyelesaian pentadbiran terhadap urusan pengebumian. Mereka bukan sekadar tenaga buruh yang datang bekerja di ladang; mereka membentuk komuniti yang tinggal di kawasan tersebut dan mempunyai keperluan sosial serta kemanusiaan sendiri.
Rekod ini juga penting kerana ia membantu kita memahami kepelbagaian masyarakat Jeram pada awal abad ke-20. Pada masa yang sama masyarakat Islam mempunyai tanah perkuburan mereka sendiri, kerajaan juga menerima permohonan untuk menyediakan tanah perkuburan bagi komuniti pekerja estet. Ini menunjukkan bahawa ruang pengebumian di Jeram berkembang mengikut struktur masyarakat yang tinggal di kawasan tersebut.
Namun, satu perkara perlu kita bezakan. Tajuk fail menyebut “estate coolies”, tetapi tidak menyatakan dalam maklumat katalog yang diberikan ini agama atau etnik pekerja tersebut. Oleh itu, lebih tepat kita menyebutnya sebagai tanah perkuburan pekerja estet atau tanah perkuburan bukan Islam yang berkaitan dengan pekerja estet, Bagi masyarakat pekerja yang tinggal jauh daripada kampung asal mereka, tanah perkuburan bukan sekadar sebidang tanah kosong. Ia menjadi tempat terakhir untuk anggota keluarga atau rakan sekerja yang meninggal dunia.
Kemudian, pada 16 Januari 1923, kita menemukan satu lagi rekod yang lebih khusus. Kali ini tajuknya ialah “Burial Ground for Chinese at Jeram”, dengan nombor rujukan 1957/0224305W. Nama masyarakat Cina disebut dengan jelas. Ini memberikan gambaran bahawa menjelang tahun 1923, komuniti Cina di Jeram sudah cukup tersusun sehingga keperluan mereka terhadap tanah perkuburan menjadi satu perkara yang direkodkan secara rasmi oleh kerajaan negeri.
Kalau kita berhenti sekejap dan lihat ketiga-tiga rekod ini bersama-sama, kita dapat melihat perubahan kecil tetapi menarik dalam sejarah Jeram. Tahun 1911 membawa kita kepada tanah perkuburan di Jeram Estate. Tahun 1913 menunjukkan permohonan tanah perkuburan untuk pekerja estet. Tahun 1923 pula memperlihatkan tanah perkuburan khusus untuk masyarakat Cina di Jeram. Dalam tempoh hanya dua belas tahun, kita sudah dapat melihat bahawa landskap masyarakat Jeram bukanlah terdiri daripada satu komuniti sahaja.
Perkembangan ini sebenarnya selari dengan perubahan Jeram pada zaman tersebut. Jeram sedang berkembang sebagai kawasan pertanian, perdagangan dan penempatan. Estet-estet memerlukan tenaga kerja, sementara kegiatan ekonomi menarik penduduk daripada latar belakang yang berbeza. Apabila masyarakat bertambah dan semakin pelbagai, keperluan mereka terhadap tempat ibadat dan tempat pengebumian turut berkembang.
Tetapi ada satu perkara yang Atok kena jaga. Jangan terus anggap setiap rekod yang mempunyai perkataan “Jeram” sebagai bukti bahawa tanah tersebut berada dalam Mukim Jeram. Pada zaman dahulu, nama Jeram boleh digunakan untuk merujuk kepada pekan, kawasan, estet atau tempat yang lebih luas. Sempadan mukim pula mempunyai makna pentadbiran yang tersendiri.
Sebab itu, rekod tahun 1911, 1913 dan 1923 perlu kita anggap sebagai petunjuk sejarah yang sangat penting, tetapi lokasi tepatnya masih perlu disahkan daripada kandungan fail asal. Kita perlu mencari nombor lot, portion, nama mukim, nama estet, pelan ukur atau keterangan sempadan tanah. Kalau maklumat itu ditemui, barulah kita boleh meletakkan tanah perkuburan tersebut dengan tepat di atas peta Mukim Jeram.
3.1 Getah Masih Menjadi Tulang Belakang
Pada 1960-an, getah masih menjadi salah satu asas penting ekonomi Jeram. Nama Jeram Rubber Estates dan beberapa estet lain di sekitarnya menunjukkan betapa kuatnya hubungan kawasan ini dengan ekonomi perladangan. Estet seperti Bukit Panjong, Merbau, Bukit Cloh dan Bukit Ijok menjadi sebahagian daripada landskap ekonomi Jeram dan kawasan sekitarnya. Pekerjaan di estet bukan sekadar soal ekonomi. Ia membentuk komuniti. Pekerja tinggal di kawasan ladang, anak-anak mereka bersekolah, dan hubungan sosial terbentuk antara estet dengan kampung-kampung berhampiran.
Pada tahun 1960, Jurnal Getah merekodkan pengeluaran getah di Jeram sebanyak 335 dan 343 tan. Data ini menunjukkan bahawa kegiatan perladangan getah di kawasan Jeram masih aktif dan menyumbang secara konsisten kepada ekonomi negara. Dua tahun kemudian, pada tahun 1962, Investors Chronicle and Money Market Review melaporkan data kewangan untuk Jeram: 3,686 dan 814. Walaupun angka tepat sukar ditafsirkan tanpa konteks penuh, yang jelas ialah Jeram disenaraikan sebagai entiti ekonomi yang berasingan, bersama-sama dengan syarikat getah lain seperti Selangor River Rubber dan Killinghall Rubber. Ini menunjukkan bahawa getah dari Jeram adalah sebahagian daripada pasaran komoditi global.
Syarikat seperti Jeram Rubber Estates, Ltd., yang ditubuhkan pada tahun 1909, dan Bukit Panjong, Ltd. yang beribu pejabat di London, terus beroperasi. Estet-estet getah di sekitar Jeram—Merbau Estate, Bukit Cloh Rubber Co., dan Bukit Ijok (Selangor) Rubber Co.—mengukuhkan lagi kedudukan Jeram sebagai hab perladangan getah di daerah Kuala Selangor.
Pada 1970-an, industri getah mula menghadapi cabaran. Harga getah yang tidak stabil, persaingan daripada getah sintetik, dan tuntutan buruh untuk gaji dan keadaan kerja yang lebih baik memberi tekanan kepada estet-estet getah. Pada masa yang sama, Dasar Ekonomi Baru (DEB) yang dilancarkan pada tahun 1971 memberi tumpuan kepada pembangunan industri dan pengurangan kemiskinan, yang menarik ramai penduduk luar bandar untuk berhijrah ke bandar.
Walaupun menghadapi cabaran, sektor perladangan masih mempunyai peranan penting dalam kehidupan ekonomi Jeram pada 1980-an. Rekod daripada National Union of Plantation Workers (NUPW) menunjukkan bahawa pekerja estet di sekitar Jeram masih aktif. Antara rekod yang ditemui termasuk Renganathan s/o Narayanan dari Estate Jeram Bukit Panjang, Cheety s/o Arason dari Bukit Chereka Estate, Muniamah a/p Arumugam dari Lamborne Estate, dan Balasingam a/l Murugan dari Estate Jeram Bukit Panjong. Ini menunjukkan bahawa walaupun selepas merdeka lebih dua dekad, kawasan estet di sekitar Jeram masih menjadi tempat pekerjaan utama bagi sebahagian masyarakat, khususnya pekerja ladang India.
3.2 Nelayan dan Laut Jeram
Kalau getah menjadi tulang belakang ekonomi daratan, laut pula menjadi nadi kehidupan masyarakat pesisir. . Setiap kali perahu keluar ke laut, ada risiko yang perlu ditanggung.Walaupun getah mendominasi ekonomi daratan, perikanan kekal sebagai kegiatan penting bagi masyarakat pesisir Jeram. Pada 25 Jun 1960, Berita Harian melaporkan kehilangan seorang nelayan bernama Abdullah bin Jantan, berumur 38 tahun, yang hilang ketika berada di laut berhampiran Kuala Selangor. Beliau dikatakan hilang selepas perahunya karam akibat ribut pada awal pagi Ahad. Kejadian ini menunjukkan bahawa kegiatan menangkap ikan masih menjadi sebahagian penting kehidupan masyarakat pesisir Jeram. Pekerjaan nelayan bukanlah pekerjaan yang mudah
Pada 30 Januari 1975, Berita Harian melaporkan kehilangan lima buah kapal nelayan yang membawa 15 orang dari Kuala Selangor dan Jeram ketika menangkap ikan di perairan Iran. Laporan ini menunjukkan bahawa sehingga pertengahan 1970-an, masyarakat Jeram masih mempunyai hubungan kuat dengan pekerjaan nelayan.Kalau benar kelima-lima bot itu membawa 15 orang, puratanya kira-kira tiga orang bagi setiap bot. Ini memberi gambaran tentang operasi bot nelayan yang masih relatif kecil dan berasaskan keluarga/komuniti, bukannya armada pukat tunda moden berskala besar.
3.3 Pertanian dan Kebun Kecil
Ekonomi Jeram tidak hanya bergantung kepada getah dan laut. Zaman Darurat (1948-1960) juga merekodkan kewujudan ladang kopi di Bukit Kerayong. Walaupun Darurat berakhir pada 1960, kegiatan pertanian di kawasan ini mungkin berterusan, walaupun pada skala yang lebih kecil.
Pada tahun 1962, lima orang guru perempuan sekolah kebangsaan dan guru pelajaran dewasa dari daerah Kuala Selangor mengikuti kursus pertanian di Pusat Pertanian Cheras, Kajang. Pada 8, 9 dan 14 Ogos 1962, Berita Harian melaporkan tentang kursus pertanian yang diikuti oleh guru-guru dan ahli Perkumpulan Perempuan dari Jeram di Pusat Pertanian Cheras, Kajang.
Seramai 26 orang ahli Perkumpulan Perempuan daerah Jeram mengikuti kursus yang sama. Ini menunjukkan bahawa guru dan wanita menjadi penggerak pembangunan masyarakat kampung. Wanita Jeram yang mengikuti kursus pertanian di Cheras pada 1962 turut memperlihatkan kecenderungan yang sama. Pertanian semakin dipandang sebagai satu bidang yang boleh dipelajari, diperbaiki dan diusahakan secara lebih terancang.
Di Jeram dalam tahun 1963 dahulu, pernah berlaku satu kejadian yang menarik perhatian orang ramai. Seorang lelaki bernama Ya'acob bin Ganti, berumur 37 tahun dan bekerja sebagai buruh di Jabatan Saliran dan Pengairan, sedang memotong rumput di kebunnya. Tiba-tiba sebiji kelapa jatuh berhampiran tempat dia bekerja. Yang menariknya, kelapa itu dikatakan sangat besar, kira-kira tiga kali ganda saiz kelapa biasa. Kelapa tersebut pula datang daripada pokok yang sudah berusia 26 tahun dan dikatakan baru pertama kali berbuah.
Berita tentang kelapa besar itu cepat tersebar. Dalam beberapa jam sahaja, beratus-ratus orang datang ke ladang Ya'acob untuk melihatnya sendiri. Kawan-kawan dan keluarganya pula menasihatkan supaya kelapa itu jangan dijual. Mereka menganggapnya sebagai petanda baik dan mungkin membawa tuah serta rezeki kepada keluarganya.
Bagi Atok, yang menarik bukan sahaja saiz kelapa itu, tetapi bagaimana satu kejadian kecil boleh menarik perhatian seluruh kampung. Itulah suasana Jeram pada zaman dahulu — kalau ada sesuatu yang luar biasa, orang kampung akan datang melihat dan cerita itu pula menjadi kenangan yang kekal sampai hari ini.
 |
| Buah kelapa yang dijumpai oleh En. Yaakob bin Ganti dari Jeram membandingkan saiz buah kelapa yang dijumpainya dengan kelapa biasa. |
4.1 Sukan dan Permainan
Sukan juga menjadi sebahagian daripada kehidupan belia. Pada Mei 1962, pasukan sepak raga jaring Ikatan Suara Muda, Jeram menerima 20 helai baju. Perkara seperti ini menunjukkan bahawa organisasi belia bukan hanya tempat bersukan. Ia menjadi tempat generasi muda belajar berpersatuan, bekerjasama dan mengambil peranan dalam masyarakat.
Pada 3 September 1966, Eastern Sun melaporkan bahawa satu acara "big walk" sempena sambutan Hari Malaysia akan diadakan di Kuala Selangor. Acara untuk lelaki akan bermula pada jam 8 pagi dari Tambak Jawa, Jeram dan berakhir di Padang Bandar Kuala Selangor. Ini penting kerana ia menunjukkan hubungan fizikal dan sosial yang kuat antara Jeram dengan Kuala Selangor. Jeram dijadikan titik permulaan sebuah acara yang menghubungkan kawasan kampung dengan pusat daerah. Perjalanan dari Jeram menuju Kuala Selangor sebagai sebahagian daripada sambutan sebuah negara baharu bernama Malaysia.
Permainan tradisional Wau Kapal telah menjadi sebahagian daripada identiti komuniti setempat sejak tahun 1930-an lagi. Pada 27 April 1967 seorang penggiat warisan, Tarmiji Salihin, berkongsi bagaimana beliau mula bermain wau sejak tahun 1950. Walaupun permainan ini pernah 'sunyi' selama 15 tahun, ia kemudiannya dipelopori semula oleh generasi ketiga, sekali gus mengukuhkan lagi kaitan Jeram dengan warisan Wau Kapal Selangor.
Pada 27 April 1969, Berita Harian melaporkan usaha menghidupkan kembali permainan gasing di daerah Kuala Selangor. Permainan tradisional ini dikatakan semakin kurang dimainkan sejak kira-kira empat puluh tahun sebelumnya, tetapi mendapat perhatian semula dalam kalangan penduduk luar bandar termasuk di Jeram.
 |
| Pertandingan gasing di Jeram dalam tahun 1968 |
 |
| Muzium gasing di Kuala Selangor kini |
4.2 Kegiatan Belia
Belia pula menjadi tenaga penting dalam perubahan sosial. Pada Januari 1965, Sekolah Kebangsaan Jeram menjadi tempat "Khemah Kerja" Pemuda UMNO Selangor. Sekitar 150 pemuda daripada 14 bahagian menyertainya. Pada tahun yang sama, 38 badan belia di kawasan Klang, Kuala Langat dan Jeram diberikan galakan untuk menjalankan kegiatan pertanian dan syarikat kerjasama. Sebelum itu, Menteri Penerangan dan Penyiaran, Inche' Senu bin Abdul Rahman, dijadualkan membuka khemah kerja tersebut. Ini menunjukkan bahawa Jeram telah dipilih sebagai lokasi kegiatan belia peringkat negeri.
Pada 26 Oktober 1965, Pegawai Belia Selangor Pantai melaporkan bahawa sebanyak 38 badan belia di kawasan Klang, Kuala Langat dan Jeram telah diberi galakan untuk menjalankan kegiatan pertanian dan syarikat kerjasama. Ini menunjukkan bahawa belia Jeram mula dilihat sebagai tenaga ekonomi.
Kehidupan sosial masyarakat Jeram masih berpusat pada hubungan kekeluargaan dan adat tempatan. Pada 2 April 1966, Berita Harian melaporkan bahawa Che'gu Mariam binti Toha, seorang guru lepasan Maktab Perguruan Bahasa, melangsungkan perkahwinan dengan Inche Shamsuddin Ja'afar di Bukit Kuching, Jeram. Perkara seperti ini mungkin tidak kelihatan besar dalam sejarah nasional, tetapi bagi sejarah tempatan ia berharga. Ia menunjukkan bahawa kampung-kampung Jeram mempunyai hubungan dengan golongan guru, pegawai kerajaan dan kelompok terpelajar yang bergerak antara kampung dan bandar
Pada 10 Mac 1967, Berita Harian melaporkan majlis perkahwinan Meor Hassan bin Meor Mat Salleh dan Che Maimun binti Che Bee berlangsung di Kampung Jeram, Kuala Selangor.
BAHAGIAN V: JERAM DI PERSADA NEGARA
5.1 Tuan Guru Haji Mad Amin bin Ismail (1882-1972)
Antara ulama yang banyak berjasa dalam perkembangan ilmu agama di Jeram, Kuala Selangor. Beliau dikenali sebagai seorang guru agama yang tekun dan dihormati masyarakat, khususnya kerana peranannya menyebarkan ilmu Islam dalam kalangan penduduk setempat.
Pada usia mudanya, beliau telah pergi ke Mekah untuk mendalami ilmu agama. Beliau dikatakan menetap dan belajar di sana selama kira-kira 12 tahun. Sepanjang berada di Mekah, beliau mempelajari pelbagai cabang ilmu Islam termasuk tafsir, hadis, fiqh dan tasawuf daripada para ulama yang berpengalaman. Pengalaman menuntut ilmu di Tanah Suci itu kemudiannya menjadi asas kepada khidmat beliau apabila kembali ke tanah air.
Sekembalinya ke Jeram, Haji Mad Amin mengabdikan dirinya kepada masyarakat. Beliau berkhidmat sebagai imam di Masjid Lama Jeram, di samping mengajar ilmu agama kepada penduduk. Pengajaran beliau bukan hanya berlangsung di masjid, tetapi turut menjangkau surau-surau di sekitar Jeram. Dari situlah beliau menjadi tempat masyarakat mendapatkan ilmu, nasihat dan bimbingan agama.
Kedudukannya sebagai imam dan guru menjadikan beliau antara tokoh agama yang penting dalam masyarakat Jeram pada separuh pertama abad ke-20. Ramai penduduk datang berguru dengannya, dan peranannya sebagai pendidik membantu membentuk kefahaman agama masyarakat setempat pada zaman ketika masjid dan surau merupakan pusat utama pembelajaran Islam.
Berdasarkan catatan yang ada, Haji Mad Amin dipercayai dilahirkan sekitar 1882–1884, berdasarkan keterangan bahawa beliau meninggal dunia pada tahun 1972 dalam usia hampir 90 tahun. Alamat terakhir yang dikaitkan dengan beliau ialah Batu 18½, Jeram, Kuala Selangor.
Hubungan keluarga beliau dengan perkembangan dakwah Jeram juga menarik untuk dicatat. Salah seorang menantunya ialah Tuan Guru Haji Mohd. Shahar bin Sulaiman, yang kemudiannya turut dikenali sebagai tokoh agama dan pendakwah di Jeram. Haji Mad Amin dengan demikian bukan sahaja meninggalkan sumbangan melalui pengajarannya sendiri, tetapi turut berada dalam lingkungan keluarga yang meneruskan kegiatan pendidikan dan dakwah Islam di Jeram.
Kalau dilihat dalam konteks sejarah Jeram, Haji Mad Amin mewakili generasi ulama tradisional yang menghubungkan tradisi pengajian Islam di Mekah dengan kehidupan keagamaan masyarakat kampung di Selangor. Dari Mekah beliau membawa pulang ilmu, kemudian disebarkan melalui masjid, surau dan pengajian kepada masyarakat Jeram. Di situlah letaknya jasa besar beliau—menjadikan masjid bukan sekadar tempat solat, tetapi juga pusat ilmu dan pembentukan masyarakat Islam.
5.2 Tuan Guru Haji Mohd Shahar bin Sulaiman (1930–2005)
Dalam sejarah perkembangan ilmu agama di Jeram, nama Tuan Guru Haji Mohd Shahar bin Sulaiman tidak boleh dipisahkan daripada tradisi pengajian Islam yang berkembang melalui masjid, surau dan Sekolah Agama Jeram. Beliau merupakan antara tokoh agama yang bukan sahaja mendidik generasi di Jeram, tetapi turut membawa ilmu dan dakwahnya ke seluruh Selangor dan beberapa kawasan lain di Tanah Melayu.
Tuan Guru Haji Mohammad Shahar bin Sulaiman bin Habib dilahirkan pada 20 Jun 1930 di Kuarters Kastam Pelabuhan Klang, Selangor. Ayahnya merupakan seorang pegawai kastam, manakala ibunya bernama Sofiah binti Abdul Majid. Walaupun dibesarkan dalam keluarga yang mempunyai latar kehidupan biasa, sejak usia muda beliau telah menunjukkan kecenderungan yang kuat terhadap ilmu agama.
Pendidikan agama beliau bermula dengan pengajian al-Quran dan ilmu agama bersama Syeikh Mahmud al-Bukhari di Masjid Kampung Kuantan, Klang. Dalam masa yang sama, beliau turut menerima pendidikan Inggeris di Sekolah Tinggi Inggeris di Klang. Gabungan pendidikan umum dan agama ini memberikan beliau asas yang luas sebelum beliau mendalami pengajian Islam secara lebih serius.
Apabila meningkat dewasa, beliau tidak bergantung kepada satu pusat pengajian sahaja. Beliau sering berulang-alik ke rumah beberapa orang ulama tempatan untuk menadah kitab dan mendalami ilmu agama secara langsung daripada guru-guru tersebut. Antara tokoh yang menjadi gurunya ialah Syeikh Mahmud al-Bukhari, Tuan Guru Haji Shabudin dari Kampung Jawa dan Sohibul Samahah Tuan Guru Haji Yusuf bin Shahabuddin, yang kemudiannya dikenali sebagai Mufti Pertama Selangor. Beliau turut berguru dengan Tuan Guru Haji Mohammad Amin dari Jeram, seorang ulama yang lebih tua dan mempunyai hubungan rapat dengan tradisi pengajian agama di Jeram.
Hubungan beliau dengan Jeram kemudiannya menjadi semakin erat apabila beliau memulakan kerjaya sebagai Pengetua Sekolah Agama Jeram. Di sinilah sumbangan beliau kepada pendidikan Islam Jeram dapat dilihat dengan jelas. Pada waktu siang beliau menguruskan pendidikan di sekolah agama, manakala pada sebelah malam beliau meneruskan pengajaran di masjid dan surau di sekitar Selangor.
Kegiatan dakwahnya tidak pula terhenti di Jeram. Ketika cuti sekolah, beliau sering memenuhi undangan untuk mengajar dan menyampaikan ceramah di luar Selangor. Pada dekad 1960-an dan 1970-an, namanya turut dikenali di luar negeri apabila beliau kerap dijemput ke Pondok Penanti, Seberang Perai, untuk menyampaikan ceramah dalam majlis-majlis ijtimak.
Di Jeram sendiri, beliau bukan sekadar seorang pengetua sekolah agama. Beliau merupakan sebahagian daripada rangkaian ulama yang menghidupkan masjid dan surau sebagai pusat ilmu. Tradisi inilah yang menjadikan pendidikan agama di Jeram berkembang bukan hanya melalui sekolah, tetapi juga melalui pengajian kitab, kuliah dan ceramah yang dihadiri masyarakat setempat.
Hubungan beliau dengan keluarga ulama Jeram juga menarik. Beliau merupakan menantu kepada Tuan Guru Haji Mad Amin bin Ismail, ulama yang pernah menuntut ilmu di Mekah selama kira-kira 12 tahun sebelum kembali berkhidmat sebagai imam Masjid Lama Jeram dan mengajar masyarakat setempat. Dengan itu, berlaku kesinambungan yang menarik antara generasi ulama lama Jeram dengan generasi berikutnya melalui hubungan guru, keluarga dan institusi pendidikan agama.
Jasa Tuan Guru Haji Mohd Shahar akhirnya mendapat pengiktirafan apabila beliau dianugerahkan Tokoh Maal Hijrah peringkat Negeri Selangor bagi tahun 1413 Hijrah. Pengiktirafan ini memperlihatkan kedudukan beliau sebagai salah seorang tokoh agama yang mempunyai sumbangan besar dalam perkembangan dakwah dan pendidikan Islam di Selangor.
Setelah puluhan tahun mengabdikan hidupnya kepada ilmu dan dakwah, Tuan Guru Haji Mohd Shahar meninggal dunia pada 28 April 2005 kira-kira jam 1.45 petang. Jenazah beliau disemadikan di Tanah Perkuburan Islam Kampung Tambak Jawa, di hadapan mihrab masjid.
Kalau kita melihat kembali sejarah pendidikan Islam Jeram, perjalanan Tuan Guru Haji Mohd Shahar memperlihatkan bagaimana ilmu agama diwariskan dari satu generasi kepada generasi berikutnya. Daripada ulama seperti Haji Mad Amin, ilmu itu diteruskan melalui Sekolah Agama Jeram, masjid dan surau, sebelum dibawa pula oleh Haji Mohd Shahar ke masyarakat yang lebih luas.
Jeram bukan sekadar menjadi tempat beliau mengajar. Jeram menjadi salah satu medan utama beliau mengabdikan ilmu. Dari sebuah sekolah agama di kampung, dakwahnya berkembang ke masjid, surau, pondok dan majlis ilmu di seluruh Selangor, malah sampai ke Seberang Perai. Di situlah letaknya kedudukan Tuan Guru Haji Mohd Shahar dalam sejarah pendidikan dan dakwah Jeram pada abad ke-20.
5.3 Ahmad Kamal Abdullah (Kemala)- Saterawan Negara Malaysia
Pada tahun 1956, Sekolah Melayu Jeram pernah menerima seorang guru pelatih muda yang kemudiannya akan dikenali seluruh negara sebagai Kemala, iaitu Ahmad Kamal Abdullah. Ketika datang ke Jeram, beliau masih belum menjadi tokoh sastera yang terkenal. Beliau baru memulakan langkah dalam dunia perguruan, dan pengalaman di sekolah Melayu inilah antara episod awal dalam perjalanan panjang hidupnya sebagai pendidik, penulis dan akhirnya Sasterawan Negara Malaysia.
Ahmad Kamal Abdullah dilahirkan pada tahun 1941 di Gombak, Selangor. Minatnya terhadap bahasa dan kesusasteraan telah tumbuh sejak usia muda dan beliau mula menghasilkan karya ketika masih bersekolah. Pada tahun 1956, beliau dipilih sebagai guru pelatih dan ditempatkan di Sekolah Melayu Jeram, Kuala Selangor. Pada masa yang sama, beliau perlu mengikuti latihan perguruan secara berkala. Kelas guru pelatih pada setiap hari Sabtu pada ketika itu diadakan di Sekolah Melayu Kampung Baru sebelum kemudiannya berpindah ke Tanjong Karang.
Kehadiran beliau di Jeram memberi satu gambaran menarik tentang keadaan pendidikan Melayu pada pertengahan tahun 1950-an. Sekolah Melayu Jeram bukan lagi sebuah institusi pendidikan yang baru tumbuh. Rekod kerajaan menunjukkan sekolah tersebut telah wujud sejak abad ke-19 dan melalui pelbagai perkembangan bangunan, tenaga pengajar dan sistem pentadbiran. Pada tahun 1956 pula, sekolah ini menjadi tempat seorang anak muda menjalani pengalaman awal sebagai guru sebelum meneruskan latihan perguruan secara lebih formal.
Bagi Ahmad Kamal sendiri, pengalaman sebagai guru pelatih tentu merupakan satu peringkat penting dalam pembentukan dirinya. Di Jeram, beliau bukan lagi sekadar seorang pelajar yang membaca dan belajar tentang ilmu pendidikan, tetapi mula berhadapan dengan murid dan masyarakat sebenar. Dunia sekolah kampung memberikan pengalaman tentang kehidupan masyarakat Melayu luar bandar yang kemudiannya menjadi sebahagian daripada latar pengalaman hidupnya sebagai seorang pendidik dan sasterawan.
Selepas pengalaman awal di Jeram, Ahmad Kamal melanjutkan latihan ke Maktab Perguruan Sultan Idris di Tanjong Malim pada tahun 1958. Dari situlah perjalanan perguruannya berkembang. Beliau kemudiannya menjadi guru, sebelum menyertai Dewan Bahasa dan Pustaka pada tahun 1968. Di DBP, bakat dan penglibatannya dalam dunia kesusasteraan semakin menyerlah. Beliau terlibat dalam penerbitan, kegiatan sastera dan penulisan, selain menghasilkan pelbagai karya puisi dan esei.
Nama “Kemala” akhirnya menjadi begitu sinonim dengan perkembangan kesusasteraan Melayu moden. Karya-karyanya banyak menyentuh persoalan kehidupan, kemanusiaan, budaya, alam, falsafah dan kerohanian Islam. Beliau bukan sahaja dikenali sebagai penyair, malah sebagai sarjana dan pendidik yang banyak menyumbang kepada perkembangan kesusasteraan Melayu.
Kemuncak pengiktirafan terhadap sumbangannya datang apabila Ahmad Kamal Abdullah dianugerahkan Anugerah Sastera Negara pada tahun 2011 dan secara rasmi bergelar Sasterawan Negara Malaysia ke-11. Namun, jauh sebelum nama “Kemala” dikenali di pentas kesusasteraan negara, beliau pernah menjadi seorang guru pelatih muda di sebuah sekolah kampung di Jeram.
Sebab itu, apabila kita menyusun sejarah Sekolah Melayu Jeram, nama Ahmad Kamal Abdullah mempunyai tempat yang istimewa. Pada tahun 1956, Jeram bukan sekadar tempat beliau bekerja sebagai guru pelatih. Ia merupakan salah satu persinggahan awal dalam perjalanan hidup seorang anak muda yang kemudiannya meninggalkan nama besar dalam pendidikan dan kesusasteraan Melayu. Dari sebuah sekolah kampung di Jeram, perjalanan itu akhirnya membawa beliau ke pentas kesusasteraan negara.
5.4 Tuan Guru Haji Mohd. Amin bin Haji Abdul Aziz (1937–2009)
Beliau merupakan antara tokoh agama yang penting dalam sejarah moden Jeram. Sumbangan beliau tidak terbatas kepada mengajar agama di sekolah, tetapi berkembang kepada pembinaan institusi dakwah, pendidikan masyarakat, koperasi, media Islam dan kebajikan. Beliau dilahirkan pada 6 Ogos 1937 di Kampung Padang Jawa, Klang, tetapi keluarganya berpindah ke Jeram ketika beliau masih kecil. Hubungan beliau dengan Jeram kemudian menjadi sangat erat sehingga sebahagian besar kehidupan dan khidmat dakwahnya tertumpu di kawasan ini.
Dalam bidang pendidikan, beliau mendapat pendidikan awal di Sekolah Melayu Jeram, sebelum meneruskan pengajian di Sekolah Agama Jeram, Madrasah Hubbul Watan, sehingga 1955. Selepas itu beliau melanjutkan pengajian agama di Sekolah Agama Sarawak di Kuching pada 1956. Pengalaman pendidikan inilah yang kemudiannya membentuk beliau sebagai seorang guru agama dan pendakwah.
Sekembalinya ke Jeram, beliau berkhidmat sebagai guru agama di Sekolah Agama Jeram selama lebih 36 tahun. Jasa ini amat besar kerana sekolah agama merupakan antara saluran utama pendidikan Islam masyarakat Melayu pada zaman tersebut. Melalui pengajaran agama, beliau bukan sahaja menyampaikan ilmu kepada murid, tetapi turut membentuk generasi masyarakat Jeram yang mempunyai asas pengetahuan al-Quran, akidah, ibadah dan akhlak.
Sumbangannya tidak terhenti di bilik darjah. Beliau turut terlibat dalam pentadbiran pendidikan dan pernah menjadi Ahli Jawatankuasa Pelajaran Selangor. Pada peringkat organisasi guru pula, beliau menjadi Setiausaha Agung Persatuan Guru-Guru Agama Selangor pada 1958 dan terlibat dalam Koperasi Guru-Guru Agama Selangor. Penglibatan ini menunjukkan bahawa beliau bukan hanya seorang guru, tetapi turut mengambil bahagian dalam memperkukuhkan kedudukan guru agama dan sistem pendidikan Islam di Selangor.
Salah satu sumbangan paling penting beliau kepada Jeram ialah dalam pembangunan institusi dakwah. Beliau dikenali sebagai pengasas Pusat atau Balai Dakwah Islamiah Jeram pada 1976. Penubuhan pusat ini merupakan perkembangan penting kerana dakwah tidak lagi bergantung semata-mata kepada masjid, surau atau sekolah, tetapi mempunyai sebuah pusat yang boleh menjadi tempat penyampaian ilmu dan aktiviti dakwah masyarakat.
Pada tahun 1968, beliau bersama Tuan Guru Haji Mohd. Shahar bin Sulaiman turut menubuhkan Taman Darussalam Jeram. Usaha ini memperlihatkan bahawa kegiatan beliau tidak hanya berpusat kepada pengajaran agama, tetapi turut mempunyai dimensi pembangunan masyarakat dan pembinaan persekitaran yang berteraskan nilai Islam.
Dalam bidang dakwah awam, beliau aktif menyampaikan ceramah dan kuliah agama di pelbagai tempat. Dengan pengalaman ilmu agama yang diperoleh daripada beberapa orang guru, beliau menjadi antara pendakwah yang membawa ilmu agama keluar daripada lingkungan sekolah dan masjid kepada masyarakat yang lebih luas.
Satu lagi sumbangan yang menarik ialah penglibatan beliau dalam media Islam. Beliau terlibat dalam penerbitan rancangan agama di RTM, antaranya Nurul Islam pada 1973 dan Bicara Agama pada 1977. Ini merupakan perkembangan penting dalam sejarah dakwah kerana televisyen dan radio membolehkan ilmu agama disampaikan kepada masyarakat yang jauh melampaui Jeram. Dengan kata lain, suara seorang guru agama dari Jeram dapat sampai kepada masyarakat di seluruh negara melalui media massa.
Beliau juga terlibat dalam penerbitan kumpulan nasyid Nurul Islam. Ini menunjukkan pendekatan dakwah beliau tidak terbatas kepada ceramah dan pengajian, tetapi turut menggunakan medium seni Islam untuk menyampaikan mesej agama kepada masyarakat.
Lebih menarik lagi, Haji Mohd. Amin pernah menjadi wartawan Utusan Melayu pada sekitar 1960-an. Pengalaman dalam kewartawanan tentunya memberikan beliau kemahiran menyampaikan maklumat dan gagasan kepada masyarakat melalui tulisan. Jadi, perjalanan dakwah beliau sebenarnya merangkumi beberapa medium sekali gus — sekolah, ceramah, penulisan, radio, televisyen dan penerbitan.
Beliau juga mempunyai pengalaman antarabangsa. Beliau pernah berkunjung ke beberapa negara Islam dan negara lain termasuk Arab Saudi, Mesir, Jordan, Lubnan, Uzbekistan, Turki, Dubai, Maldives, Singapura, Brunei dan China, termasuk untuk menimba pengalaman dan menjalankan kajian berkaitan dakwah. Pengalaman tersebut memperluas pandangan beliau terhadap perkembangan Islam di luar Malaysia dan berpotensi dibawa kembali ke dalam kegiatan dakwah di tanah air.
Dalam bidang penulisan pula, beliau menghasilkan beberapa karya, antaranya Nurul Islam (1973), Tazkirah (1990), 45 Kisah Benar (1994), Panduan Membaca Muqaddam (1995) dan Kisah Kelakar Orang Dahulu Kala (1996). Karya-karya ini memperlihatkan usaha beliau mendokumentasikan dan menyampaikan ilmu serta pengalaman agama kepada masyarakat dalam bentuk yang lebih mudah dibaca.
Sumbangan beliau kepada masyarakat turut mempunyai dimensi kebajikan. Beliau mengasaskan Desa Taqwa, yang antara lain menempatkan warga lama dan golongan yang memerlukan. Ini memperlihatkan satu sisi penting pemikiran dakwah beliau: dakwah bukan hanya menyampaikan ilmu, tetapi juga membantu membina kehidupan masyarakat.
Atas sumbangan beliau yang panjang dalam pendidikan Islam dan dakwah, jasa Haji Mohd. Amin akhirnya mendapat pengiktirafan di peringkat negeri. Beliau menerima Anugerah Tokoh Maal Hijrah Negeri Selangor pada 1998 dan Anugerah Tokoh Guru Agama Selangor pada 1999. Dua pengiktirafan ini penting kerana ia menunjukkan sumbangan beliau telah diiktiraf bukan sahaja oleh masyarakat Jeram tetapi pada peringkat negeri Selangor.
Kalau dilihat keseluruhannya, jasa Haji Mohd. Amin kepada Jeram terletak pada usaha membina ekosistem dakwah. Beliau bermula sebagai murid di Sekolah Agama Jeram, kemudian kembali sebagai guru, membina institusi dakwah, terlibat dalam pembangunan masyarakat, menyebarkan ilmu melalui ceramah dan penulisan serta menggunakan radio dan televisyen sebagai medan dakwah.
Manakala kepada negara, sumbangan beliau lebih luas kerana dakwahnya telah keluar daripada lingkungan Jeram. Melalui RTM, penulisan, kewartawanan, organisasi guru agama dan perjalanan dakwahnya, pengalaman seorang guru agama dari Jeram itu berkembang menjadi sebahagian daripada sejarah perkembangan dakwah Islam di Malaysia pada separuh kedua abad ke-20.
Kesimpulannya, Haji Mohd. Amin bukan sekadar guru agama di Jeram. Beliau adalah sebahagian daripada generasi yang membawa pendidikan Islam Jeram keluar daripada lingkungan sekolah dan masjid, lalu berkembang ke medan dakwah yang lebih luas. Dari Sekolah Agama Jeram, beliau masuk ke dunia perguruan, organisasi guru, pusat dakwah, penulisan, kewartawanan, radio dan televisyen. Jeram menjadi tempat beliau menabur ilmu, manakala negara pula menjadi medan yang lebih luas untuk beliau menyampaikan dakwah. Sebab itu apabila kita bercakap tentang sejarah dakwah Islam di Jeram pada abad ke-20, nama Haji Mohd. Amin memang wajar diberikan tempat yang istimewa.
Pada 3 Februari 1960, Berita Harian menyiarkan nama Hamzah bin Abdullah dari Jeram, Kuala Selangor sebagai pemenang pertandingan karangan di ruangan "Halaman Kanak2". Seorang anak dari Jeram sudah muncul dalam sebuah pertandingan penulisan yang menggunakan Bahasa Melayu sebagai medium. Ini memberi sedikit gambaran tentang kehidupan pendidikan anak-anak Jeram pada awal dekad 1960-an, ketika masyarakat Tanah Melayu sedang membina identiti kebangsaan selepas merdeka.
Sumber ini menarik untuk sejarah pendidikan dan kehidupan keagamaan Jeram kerana ia memberikan satu nama yang boleh dikenal pasti, iaitu Puan Hasmah, sebagai wakil perempuan Kuala Selangor dalam pertandingan membaca al-Quran peringkat negeri pada tahun 1961. Pada 13 Februari 1961, Berita Harian melaporkan dari Kuala Selangor bahawa wakil daerah Kuala Selangor yang dipilih untuk menyertai peraduan membaca al-Quran peringkat negeri ialah Ustaz Muhid dari Kampong Kuantan bagi bahagian lelaki dan Puan Hasnah dari Jeram bagi bahagian perempuan untuk peraduan membaca al-Quran peringkat negeri pada tahun 1961.Che' Hasnah binti Ismail dari Jeram menjadi johan bahagian perempuan dalam peraduan akhir membaca al-Quran peringkat Negeri Selangor. Pertandingan tersebut berlangsung di pekarangan Istana Alam Shah, Klang dan disaksikan oleh lebih daripada 10,000 orang. Selepas pertandingan, Che' Hasnah menerima piala kejohanan daripada DYMM Tengku Ampuan Selangor.
5.5 Hussain Abdullah — ADUN Jeram, 1959–1974
Hussain bin Abdullah, bukan sekadar “Hussain Abdullah”. Rekod pilihan raya bagi tiga pilihan raya berturut-turut—1959, 1964 dan 1969—secara konsisten mengenal pasti beliau sebagai calon UMNO dalam Perikatan bagi kawasan Jeram.
Pada pilihan raya negeri pertama selepas Merdeka, 20 Mei 1959, kerusi N.05 Jeram merupakan sebuah kawasan baharu. Hussain bin Abdullah bertanding atas tiket Perikatan dan menang dengan 3,943 undi, manakala lawannya Kassim Sirat daripada PMIP memperoleh 1,680 undi. Majoriti beliau ialah 2,263 undi atau 40.2%. Jadi kenyataan bahawa beliau merupakan wakil rakyat pertama Jeram selepas kawasan itu diwujudkan dalam sistem pilihan raya negeri pasca-Merdeka adalah betul.
Pada 1964, Hussain sekali lagi mempertahankan N.05 Jeram dan menang. Rekod pilihan raya menunjukkan beliau memperoleh 4,863 undi dengan majoriti 41.1%. Ini mengesahkan bahawa beliau menjadi wakil Jeram untuk penggal kedua, iaitu 1964 hingga 1969.
Dalam pilihan raya 1969, rekod menunjukkan bahawa Lee Beng Cheang daripada DAP memenangi kerusi Jeram dengan 8,424 undi. Hussain Abdullah memperoleh 5,153 undi, manakala Jarmani Mohamed Umar daripada PMIP mendapat 3,367 undi. Oleh sebab itu, Hussain tidak memenangi pilihan raya Jeram pada 1969.
Namun, keadaan politik selepas pilihan raya 1969 memang luar biasa. Dewan Undangan Negeri dibubarkan dalam suasana pasca-13 Mei, dan rekod sejarah perwakilan Jeram menunjukkan bahawa Hussain Abdullah kembali disenaraikan sebagai wakil Jeram bagi tempoh 1971–1973 di bawah Perikatan (UMNO), kemudian 1973–1974 di bawah Barisan Nasional (UMNO).
Tempoh 15 tahun perkhidmatannya juga cukup penting untuk kajian sejarah Jeram. Beliau mewakili kawasan tersebut ketika Selangor sedang mengalami perkembangan infrastruktur, pendidikan, pertanian dan pentadbiran luar bandar. Justeru, jika fail Dewan Undangan Negeri Selangor, Selangor Government Gazette, Hansard atau fail pentadbiran daerah dapat ditemui, nama Hussain Abdullah berpotensi memberikan gambaran tentang isu-isu yang dibawa dari Jeram ke peringkat negeri pada dekad 1960-an dan awal 1970-an.
5.6 Lee Boon Bak: Tokoh Masyarakat Cina dan Pemimpin Komuniti Jeram
Nama Lee Boon Bak muncul dalam sejarah Jeram, Kuala Selangor, sebagai seorang tokoh masyarakat Cina yang bukan sahaja aktif dalam kegiatan ekonomi, tetapi turut memainkan peranan dalam kehidupan kemasyarakatan dan pentadbiran tempatan. Walaupun setakat ini belum ditemui bukti yang cukup untuk mengesahkan bahawa beliau merupakan anak kelahiran Jeram, hubungan beliau dengan Jeram begitu rapat sehingga pada dekad 1960-an namanya sudah dikenali sebagai salah seorang tokoh masyarakat yang mempunyai pengaruh di kawasan tersebut.
Dari sudut ekonomi, Lee Boon Bak mempunyai kedudukan yang agak kukuh. Rekod Arkib Negara menunjukkan namanya terlibat dalam pengurusan beberapa estet. Pada Mac 1956 beliau direkodkan sebagai pengurus bagi Kamasan Estate, manakala pada Oktober 1958 namanya muncul sebagai managing partner bagi Oxted Estate dan Sungei Dua Estate. Rekod-rekod berikutnya pula menunjukkan penglibatannya dengan Teluk Piah Estate dan Bukit Rimau Estate pada pertengahan 1960-an. Jejak ini memperlihatkan bahawa beliau bukan sekadar seorang peniaga tempatan, tetapi mempunyai kepentingan dalam kegiatan perladangan yang merentasi beberapa daerah.
Kedudukan ekonominya itu nampaknya turut memberi ruang kepada beliau untuk memainkan peranan dalam masyarakat. Di Jeram, beliau dikenali dengan gelaran J.P. (Justice of the Peace) dan P.J.K. (Pingat Jasa Kebaktian). Kedua-dua gelaran ini menunjukkan bahawa peranannya tidak terbatas kepada urusan perniagaan. Beliau telah diberikan pengiktirafan rasmi dan dilihat sebagai seseorang yang mempunyai jasa kepada masyarakat.
Pada 11 April 1962, nama Lee Boon Bak muncul dalam satu majlis yang penting bagi masyarakat Cina Kuala Selangor dan Sabak Bernam. Beliau bersama Dato' Tan Kay Swee dari Sabak Bernam diraikan oleh Chinese Chamber of Commerce Kuala Selangor dan Sabak Bernam sempena pelantikan mereka sebagai Justice of the Peace. Peristiwa ini menunjukkan bahawa Lee Boon Bak telah mencapai kedudukan tertentu dalam masyarakat Cina tempatan dan pada masa yang sama diterima dalam struktur khidmat awam negeri.
Menariknya, peranan beliau tidak berhenti pada kegiatan ekonomi atau jawatan rasmi. Pada 16 Mei 1962, pasukan sepak raga jaring Ikatan Suara Muda, Jeram menerima sumbangan sebanyak 20 helai baju daripada Inche' Lee Boon Bak, P.J.K. dan J.P. Jeram. Sumbangan yang kelihatan kecil ini sebenarnya memberikan gambaran yang lebih dekat tentang cara tokoh masyarakat pada zaman tersebut membantu golongan muda. Beliau menggunakan kedudukan dan sumber yang dimilikinya untuk menyokong kegiatan sukan dan persatuan anak-anak muda Jeram.
Di sinilah jasa Lee Boon Bak kepada Jeram menjadi lebih menarik untuk kita lihat. Beliau bukan hanya tokoh yang muncul dalam rekod rasmi kerajaan, tetapi juga kelihatan dalam kehidupan harian masyarakat. Sokongan kepada pasukan sepak raga menunjukkan bahawa beliau mengambil berat tentang kegiatan belia dan kehidupan sosial masyarakat tempatan. Dalam konteks sebuah pekan kecil seperti Jeram pada awal 1960-an, sumbangan sebegini mempunyai nilai yang besar kerana kegiatan sukan dan persatuan merupakan antara ruang utama yang menghimpunkan masyarakat.
Hubungan beliau dengan masyarakat Cina pula dapat dilihat melalui penglibatannya dalam kegiatan yang melibatkan Chinese Chamber of Commerce Kuala Selangor dan Sabak Bernam. Ini memberikan petunjuk bahawa pengaruh Lee Boon Bak tidak terbatas kepada komuniti Cina di Jeram sahaja. Beliau mempunyai jaringan yang lebih luas dalam kalangan masyarakat Cina di daerah Kuala Selangor dan kawasan sekitarnya.
Pada masa yang sama, Lee Boon Bak turut muncul dalam suasana politik tempatan. Pada 15 Jun 1962, Jeram merupakan antara majlis tempatan di Selangor yang menyaksikan calon Perikatan menang tanpa bertanding. Walaupun kita perlu berhati-hati untuk tidak mengaitkan kemenangan tersebut secara langsung kepada Lee Boon Bak tanpa bukti tambahan, kemunculan beliau sebagai J.P. dan tokoh masyarakat pada tempoh yang sama menunjukkan bahawa beliau hidup dalam lingkungan kepimpinan tempatan yang sedang membentuk wajah politik dan pentadbiran Jeram selepas merdeka.
Satu lagi perkara yang menarik ialah rekod tahun 1971 yang menyenaraikan Encik Lee Boon Bak dalam senarai penerima anugerah rasmi negara. Ini memberikan petunjuk bahawa khidmat beliau akhirnya mendapat pengiktirafan pada peringkat yang lebih tinggi. (Istiadat)
Jejak pemilikan hartanah juga menunjukkan bahawa hubungan beliau dengan Selangor berlanjutan lama. Dalam Warta Kerajaan Selangor, nama Lee Boon Bak masih muncul sebagai salah seorang pemilik berdaftar tanah di daerah Kuala Selangor pada tahun 2001. Rekod tersebut tidak membuktikan tarikh hidup atau tempat lahir beliau, tetapi menunjukkan bahawa nama dan kepentingan hartanah yang dikaitkan dengannya masih wujud dalam rekod rasmi negeri selepas beliau tidak lagi aktif dalam kehidupan awam. (Malaysian Government Document Archives)
Kalau kita melihat keseluruhan perjalanan beliau, Lee Boon Bak boleh dianggap sebagai salah seorang contoh tokoh Cina tempatan yang menghubungkan dunia perniagaan, masyarakat, sukan, pentadbiran dan kehidupan komuniti di Jeram. Beliau bukan tokoh politik besar di peringkat negeri, tetapi sumbangannya lebih bersifat akar umbi — membantu kegiatan masyarakat, menyokong golongan muda, terlibat dalam organisasi masyarakat Cina dan pada masa yang sama menjalankan tanggungjawab sebagai Justice of the Peace.
Dan di sinilah letaknya nilai sejarah Lee Boon Bak kepada Jeram. Nama beliau mungkin tidak sebesar nama tokoh politik nasional, tetapi dalam sejarah sebuah pekan kecil, tokoh seperti inilah yang sebenarnya membantu menghidupkan masyarakat. Beliau berada di antara golongan peniaga, pemilik estet, pemimpin komuniti dan orang awam. Melalui kedudukan itu, beliau menjadi sebahagian daripada kelompok pemimpin tempatan yang membantu membentuk kehidupan Jeram pada zaman awal selepas merdeka.
Namun ada satu perkara yang masih menjadi tanda tanya: kita masih belum mempunyai bukti yang cukup untuk menyebut Lee Boon Bak sebagai “anak kelahiran Jeram”. Buat masa ini, rumusan yang paling selamat ialah beliau merupakan tokoh masyarakat Cina yang mempunyai hubungan sangat rapat dengan Jeram dan Kuala Selangor, dan penglibatannya di Jeram dapat dibuktikan sekurang-kurangnya pada awal 1960-an. Rekod perladangan dan anugerah pula menunjukkan bahawa pengaruh serta kegiatan beliau jauh lebih luas daripada sebuah pekan kecil sahaja.
Kehidupan keagamaan di Jeram pada awal dekad 1960-an bukan sahaja berlangsung di surau dan masjid kampung, malah turut melahirkan tokoh yang membawa nama daerah ini ke pentas negeri. Antara nama yang muncul dalam rekod akhbar ialah Che' Hasnah binti Ismail, seorang qariah dari Jeram.
Jejak beliau dapat dikesan sekurang-kurangnya sejak 13 Februari 1961. Pada tarikh itu, Berita Harian melaporkan bahawa Puan Hasnah dari Jeram telah dipilih sebagai wakil kawasan Kuala Selangor untuk menyertai pertandingan membaca al-Quran peringkat negeri Selangor bagi kategori perempuan. Catatan ini menunjukkan bahawa Jeram ketika itu sudah mempunyai wakil wanita yang mampu melepasi peringkat pemilihan daerah dan membawa nama kawasan Kuala Selangor ke pertandingan yang lebih tinggi.
Tiga tahun kemudian, nama beliau muncul dengan lebih jelas dan membanggakan. Pada Januari 1964, Che' Hasnah binti Ismail dari Jeram dilaporkan muncul sebagai johan pertandingan membaca al-Quran peringkat negeri Selangor bagi bahagian perempuan. Pertandingan tersebut berlangsung dalam suasana yang cukup besar apabila dianggarkan lebih 10,000 orang hadir di pekarangan Istana Alam Shah, Klang, untuk menyaksikan pertandingan tersebut.
Kemenangan itu memberikan gambaran yang menarik tentang Jeram pada zaman tersebut. Di tengah-tengah kehidupan sebuah kawasan yang masih kuat dengan watak kampung, pertanian, perikanan dan masyarakat luar bandar, muncul seorang wanita dari Jeram yang berjaya mencapai kedudukan tertinggi dalam pertandingan tilawah al-Quran peringkat negeri. Che' Hasnah bukan sekadar mewakili kampung atau daerahnya, tetapi berjaya menempatkan nama Jeram dalam sebuah acara keagamaan besar yang menghimpunkan peserta dari seluruh Selangor.
Namun, satu perkara perlu diberi perhatian dari sudut penyelidikan sejarah. Rekod tahun 1961 hanya menyebut “Puan Hasnah dari Jeram”, manakala laporan tahun 1964 menyebut nama penuh Che' Hasnah binti Ismail. Berdasarkan persamaan nama, tempat asal dan bidang kegiatan, terdapat kemungkinan besar kedua-dua laporan itu merujuk kepada individu yang sama. Walau bagaimanapun, pengesahan muktamad masih memerlukan semakan terhadap laporan asal, rekod pertandingan atau sumber lain yang dapat menghubungkan Puan Hasnah tahun 1961 dengan Che' Hasnah binti Ismail tahun 1964.
Setakat bukti yang telah dikenal pasti, nama Che' Hasnah binti Ismail wajar ditempatkan sebagai salah seorang tokoh dalam sejarah sosial dan keagamaan Jeram pada era awal selepas Merdeka. Kisah beliau juga menunjukkan bahawa sejarah Jeram bukan hanya dibentuk oleh penghulu, wakil rakyat dan tokoh pentadbiran, tetapi turut oleh anak-anak kampung yang membawa nama Jeram ke pentas lebih besar melalui ilmu, kebolehan dan penguasaan dalam pembacaan al-Quran.
5.8 Norsiah binti Abdul Rahim — ADUN Jeram, 1974–1982
Norsiah binti Abdul Rahim merupakan salah seorang tokoh penting dalam sejarah politik Jeram kerana beliau antara perintis wanita yang berjaya menembusi Dewan Undangan Negeri Selangor pada dekad 1970-an. Beliau mula mewakili Jeram selepas pilihan raya negeri 1974 sebagai calon UMNO dalam Barisan Nasional. Pada pilihan raya tersebut, beliau memperoleh 4,641 undi atau 74.67 peratus daripada undi sah dan menewaskan calon Bebas, Samat bin Tambi, dengan majoriti 3,067 undi. (ElectionData.MY)
Kemenangan itu bukan sekadar satu penggal sementara. Norsiah mempertahankan kerusi Jeram dalam pilihan raya 1978 dan sekali lagi memperoleh kemenangan besar. Beliau mendapat 5,552 undi atau 75.61 peratus undi sah, menewaskan Haji Abdul Rahman bin Haji Abdul Manan daripada PAS dengan majoriti 3,761 undi. Kemenangan kedua ini mengesahkan kedudukan beliau sebagai wakil rakyat Jeram selama dua penggal berturut-turut, dari 1974 hingga 1982. (ElectionData.MY)
Kemunculan Norsiah juga mempunyai makna yang tersendiri dalam sejarah politik Selangor. Kajian mengenai calon wanita Muslim dalam pilihan raya menunjukkan bahawa beliau merupakan antara hanya dua calon wanita Muslim Barisan Nasional yang memenangi kerusi DUN Selangor pada pilihan raya 1974. Di Jeram, beliau mewakili satu generasi baharu dalam politik negeri apabila seorang wanita tampil sebagai wakil rakyat kawasan luar bandar dan berjaya mengekalkan kepercayaan pengundi untuk penggal kedua. (Students Repository)
Era beliau juga bermula dalam keadaan kawasan Jeram mengalami perubahan pentadbiran kerana persempadanan semula tahun 1974 telah mengubah sempadan kawasan pilihan raya dengan ketara, walaupun nama Jeram dikekalkan. Justeru, tempoh Norsiah tidak hanya menandakan pertukaran daripada generasi Hussain bin Abdullah kepada generasi baharu, tetapi juga bermulanya satu fasa baharu dalam sejarah politik kawasan pilihan raya Jeram itu sendiri. (ElectionData.MY)
Selepas dua penggal, Norsiah tidak lagi menjadi wakil Jeram apabila pilihan raya negeri 1982 menyaksikan Miskon @ Miskam bin Setera @ Sutero mengambil alih kerusi tersebut untuk Barisan Nasional. Setakat rekod yang dapat disahkan sekarang, inilah penghujung tempoh perwakilan Norsiah di Jeram. (ElectionData.MY)
5.9 Miskon (Miskam) bin Setera @ Sutero — ADUN Jeram, 1982–1995
Selepas Norsiah Abdul Rahim mewakili Jeram dari 1974 hingga 1982, pentas politik kawasan ini berubah apabila Miskon (Miskam) bin Setera @ Sutero muncul sebagai calon UMNO dalam pilihan raya negeri 1982. Rekod keputusan pilihan raya menunjukkan nama beliau dalam bentuk “MISKAM @ MISKON BIN SETERA @ SUTERO”, manakala sumber lain menggunakan bentuk Miskon Sutero. Ini penting kerana perbezaan ejaan tersebut sebenarnya muncul dalam rekod pilihan raya yang sama dan bukan bukti bahawa terdapat dua orang yang berlainan. (MyPoliticians)
Dalam pilihan raya negeri 1982, Miskon menang dengan 6,587 undi, iaitu 78.14 peratus daripada undi sah. Beliau mengalahkan calon PAS, Jarmani Mohd. Umar, yang memperoleh 935 undi, serta calon DAP, Idrus Idris, yang memperoleh 908 undi. Kemenangan tersebut dengan majoriti 5,652 undi menandakan bermulanya tempoh panjang Miskon sebagai wakil rakyat Jeram. (MyPoliticians)
Beliau kemudian mempertahankan kerusi itu dalam pilihan raya negeri 1986. Pada kali ini Miskon memperoleh 7,045 undi atau 80.52 peratus, mengalahkan calon MIC, Masilamane @ Mahalingam @ Dato' M. Mahalingam a/l Muthukrishnen, serta calon-calon NASMA, PAS dan DAP. Majoritinya meningkat kepada 5,341 undi. (MyPoliticians)
Dalam pilihan raya negeri 1990, Miskon sekali lagi mempertahankan Jeram. Beliau memperoleh 7,587 undi atau 73.19 peratus, berbanding calon MIC K. Sivalingam yang memperoleh 5,405 undi. Rekod keputusan turut menunjukkan calon-calon daripada S46 dan seorang calon bebas. Walaupun peratus undinya menurun berbanding 1986, beliau masih menang dengan selesa. (MyPoliticians)
Dengan itu, tempoh yang paling tepat untuk menyatakan kedudukan beliau sebagai wakil rakyat Jeram ialah 1982 hingga 1995. Beliau menang dalam tiga pilihan raya berturut-turut — 1982, 1986 dan 1990 — sebelum tidak lagi memegang kerusi tersebut selepas pilihan raya 1995. Dalam pilihan raya 1995, kerusi Jeram dimenangi Mesrah binti Selamat daripada UMNO/BN. (ElectionData.MY)
Tempoh Miskon ini sebenarnya sangat menarik untuk sejarah pembangunan Jeram kerana ia merangkumi sebahagian besar dekad 1980-an dan awal 1990-an, ketika kawasan luar bandar Selangor mengalami perubahan yang semakin pesat. Kita tidak wajar menganggap semua pembangunan Jeram dalam tempoh tersebut sebagai hasil peribadi Miskon tanpa bukti khusus. Tetapi terdapat bukti yang lebih konkrit bahawa beliau terlibat dalam usaha mendapatkan kemudahan untuk masyarakat kawasan yang diwakilinya.
Satu contoh yang sangat jelas datang daripada sejarah Sekolah Kebangsaan Parit Mahang. Menurut sejarah sekolah tersebut, usaha masyarakat untuk mendapatkan sebuah sekolah bermula sekitar awal 1980-an kerana anak-anak kampung terpaksa berulang-alik antara 4 hingga 14 kilometer ke Sekolah Kebangsaan Dato’ Maharaja Lela di Kampung Bukit Cherakah. Dalam usaha mendapatkan sekolah baharu itu, masyarakat mendapat sokongan Yang Berhormat Dato’ Haji Miskon bin Sutero, SSA, AMN, JP, ADUN kawasan Jeram, dan hasilnya pembinaan sekolah baharu diluluskan serta dimulakan pada September 1984 di atas tapak kira-kira dua ekar. (SKPM Web)
Ia menunjukkan satu contoh khusus: masyarakat Parit Mahang memperjuangkan sekolah, Miskon sebagai ADUN Jeram memberikan sokongan, kelulusan pembinaan diperoleh, dan kerja pembinaan bermula pada 1984. Maka, untuk naratif sejarah Jeram, sumbangan beliau dalam kes Sekolah Kebangsaan Parit Mahang boleh disebut dengan lebih yakin kerana terdapat sumber yang menghubungkan beliau secara langsung dengan projek tersebut. (SKPM Web)
Menjelang penghujung 1980-an, kedudukan Miskon dalam pentadbiran politik Selangor juga semakin menonjol. Warta rasmi Darjah dan Bintang Kebesaran Negeri Selangor bertarikh 20 Julai 1989 menyenaraikan Y.B. Tuan Miskon bin Sutero, S.S.A., A.M.N., J.P. sebagai Ahli Majlis Mesyuarat Kerajaan Negeri (EXCO) dan penerima D.P.M.S.. Ini menunjukkan bahawa pada 1989 beliau bukan sekadar ADUN Jeram, tetapi telah berada dalam lingkungan pentadbiran eksekutif kerajaan negeri Selangor. (Selangor Awards)
Penglibatan beliau dalam isu masyarakat juga dapat dikesan dalam laporan akhbar pada 1993. Sebagai ADUN Jeram, Datuk Miskon Sutero dilaporkan mendesak kerajaan Selangor supaya menyediakan rumah untuk disewa bagi menangani masalah setinggan. Beliau mencadangkan agar kerajaan negeri mengarahkan badan kerajaan dan pemaju swasta membina rumah yang boleh disewakan. Ini menunjukkan bahawa menjelang awal 1990-an, isu yang dibawa oleh wakil Jeram tidak lagi terbatas kepada kemudahan asas kampung, tetapi turut melibatkan perumahan dan masalah setinggan yang semakin menjadi isu pembangunan bandar dan pinggir bandar Selangor. (HBA)
Kedudukan politik Miskon juga cukup kukuh sehingga 1995. Sebuah laporan mengenai Abdul Khalid Ibrahim kemudian menyebut bahawa apabila Abdul Khalid mula berkecimpung dalam politik sekitar 1995 melalui UMNO, beliau bertanding untuk jawatan Timbalan Ketua Bahagian Kuala Selangor tetapi tewas kepada Ahli Dewan Undangan Negeri Jeram, Miskon Sutero, yang ketika itu masih merupakan tokoh politik UMNO yang berpengaruh. (Malaysiakini)
Dengan bukti yang ada sekarang, Miskon boleh dianggap sebagai salah seorang tokoh politik paling berpengaruh dalam sejarah moden Jeram pada dekad 1980-an hingga pertengahan 1990-an, tetapi untuk membina biodata lengkap beliau — tempat lahir, tarikh lahir, pendidikan, pekerjaan sebelum politik, jawatan dalam UMNO, kawasan kediaman dan projek-projek pembangunan lain — kita masih perlu pergi kepada sumber primer seperti Hansard Dewan Negeri Selangor, Warta Kerajaan Selangor, rekod pilihan raya, fail Setiausaha Kerajaan Negeri dan akhbar sezaman. Itu akan membezakan antara apa yang benar-benar terbukti dengan apa yang sekadar diceritakan kemudian.
5.10 Abdul Khalid Ibrahim (1946–2022)
Beliau ialah tokoh korporat dan politik yang berasal dari Jeram, Kuala Selangor. Beliau mendapat pendidikan awal di Sekolah Melayu Jeram pada 1956 sebelum melanjutkan pelajaran ke Sekolah Inggeris Kampung Kuantan, Universiti Malaya dan Universiti Queensland.
Dalam bidang korporat, beliau mencapai kedudukan penting sebagai Ketua Pegawai Eksekutif Permodalan Nasional Berhad (PNB) dan kemudiannya Kumpulan Guthrie. Namanya terkenal melalui kejayaan “Dawn Raid” 1981 yang membawa penguasaan majoriti saham Guthrie oleh Malaysia.
Beliau kemudian menceburi politik dan menyertai PKR. Pada Pilihan Raya Umum 2008, beliau memenangi kerusi Parlimen Bandar Tun Razak dan DUN Ijok sebelum dilantik sebagai Menteri Besar Selangor pada 13 Mac 2008. Beliau merupakan Menteri Besar Selangor pertama yang bukan daripada parti komponen Barisan Nasional.
Hubungannya dengan Jeram penting dari sudut sejarah tempatan kerana beliau merupakan anak kelahiran Kampung Jalan Raja Abdullah, Jeram, dan pernah bersekolah di Sekolah Melayu Jeram. Dengan itu, sejarah pendidikan Jeram juga menjadi sebahagian daripada perjalanan awal seorang tokoh yang kemudiannya mencapai kedudukan penting dalam dunia korporat dan pentadbiran negeri.
6.1 Bancian Penduduk
Angka banci penduduk memberikan gambaran yang lebih jelas tentang perubahan saiz masyarakat. Pada 1970, Mukim Jeram mempunyai 10,654 orang penduduk. Angka ini menunjukkan bahawa Jeram sudah berkembang jauh daripada gambaran kampung nelayan kecil pada awal abad ke-20.
Rekod penduduk daripada beberapa banci terdahulu menunjukkan pertambahan yang beransur-ansur:
- 1921 — sekitar 2,500 orang.
- 1931 — sekitar 3,800 orang.
- 1947 — sekitar 4,200 orang.
- 1957 — sekitar 5,500 orang.
- 1970 — 10,654 orang.
- 1990 — 25,670 orang.
Kalau kita hendak memahami perubahan Jeram sepanjang abad ke-20, jumlah penduduk merupakan antara petunjuk yang paling menarik. Pada zaman kolonial, Jeram masih merupakan sebuah kawasan penempatan yang kecil dan bersifat luar bandar. Kehidupan masyarakat banyak berkait dengan kampung, perikanan, pertanian dan kegiatan perdagangan tempatan. Namun begitu, Jeram bukanlah sebuah kawasan yang terasing. Kedudukannya sebagai penempatan pesisir dan kemudiannya sebagai kawasan yang mempunyai hubungan jalan raya, pelabuhan kecil, ladang serta kemudahan kerajaan menyebabkan penduduknya berkembang sedikit demi sedikit.
Dalam banci 1921, jumlah penduduk Mukim Jeram masih berada pada skala beberapa ribu orang, sekitar 2,500 orang berdasarkan angka yang telah dikenal pasti. Angka ini memberikan gambaran tentang saiz masyarakat Jeram pada zaman awal pentadbiran British. Pada ketika itu, penduduk tidak hanya tertumpu di Pekan Jeram. Mereka tersebar di kampung-kampung dan penempatan kecil seperti kawasan Tambak Jawa, Sungai Buloh, Bukit Panjang, Bukit Cheraka, Parit Mahang dan kawasan sekitarnya. Struktur masyarakat juga semakin pelbagai akibat perkembangan ladang dan kegiatan ekonomi kolonial yang membawa masuk tenaga kerja daripada pelbagai kelompok masyarakat.
Menjelang 1931, penduduk Mukim Jeram meningkat kepada sekitar 3,800 orang. Pertambahan ini berlaku ketika Jeram sedang mengalami beberapa perubahan penting. Perkembangan ladang getah, kegiatan perikanan, perdagangan pekan dan pembukaan kawasan penempatan baharu memberikan lebih banyak peluang ekonomi. Dalam tempoh ini juga, institusi masyarakat semakin berkembang. Sekolah Melayu, sekolah vernakular, masjid, rumah ibadat dan kemudahan kerajaan mula membentuk rangka sosial yang lebih tersusun. Maka pertumbuhan penduduk Jeram bukan sekadar pertambahan bilangan manusia, tetapi turut mencerminkan pembentukan sebuah masyarakat mukim yang semakin kompleks.
Banci 1947 pula menunjukkan jumlah penduduk sekitar 4,200 orang. Angka ini perlu dilihat dalam suasana selepas Perang Dunia Kedua. Tahun-tahun pendudukan Jepun, peperangan dan keadaan ekonomi yang tidak stabil telah memberi kesan kepada pergerakan penduduk dan kegiatan ekonomi. Namun Jeram terus menjadi tempat tinggal masyarakat yang bergantung kepada pertanian, perikanan, pekerjaan ladang dan kegiatan perdagangan tempatan. Pertumbuhan daripada sekitar 3,800 kepada 4,200 orang menunjukkan bahawa penduduk Jeram terus berkembang walaupun melalui tempoh sejarah yang bergolak.
Pada 1957, tahun Tanah Melayu mencapai kemerdekaan, jumlah penduduk Mukim Jeram telah meningkat kepada sekitar 5,500 orang. Ini merupakan satu perkembangan yang penting kerana ia menunjukkan bahawa masyarakat Jeram telah berkembang dengan ketara berbanding zaman awal kolonial. Pada ketika itu, Jeram bukan lagi sekadar kampung pesisir. Jaringan kampung, sekolah, masjid, kedai, ladang, jalan raya dan kegiatan ekonomi telah membentuk sebuah masyarakat luar bandar yang lebih mantap. Tahun kemerdekaan itu juga menjadi titik peralihan apabila pentadbiran dan pembangunan kawasan semakin banyak digerakkan oleh kerajaan Tanah Melayu sendiri.
Perubahan menjadi lebih ketara selepas kemerdekaan. Dalam banci 1970, Mukim Jeram direkodkan mempunyai 10,654 orang penduduk. Berbanding sekitar 5,500 orang pada 1957, angka ini menunjukkan pertambahan yang sangat besar dalam tempoh kira-kira tiga belas tahun. Jeram pada ketika itu sudah jauh berbeza daripada Jeram pada awal abad ke-20. Penduduknya semakin ramai, kampung-kampung semakin berkembang dan hubungan dengan pusat ekonomi Selangor menjadi semakin penting. Peningkatan ini juga berlaku dalam tempoh pembangunan luar bandar yang pesat selepas kemerdekaan, apabila kerajaan memperluaskan kemudahan asas, pendidikan, jalan raya, kesihatan dan perkhidmatan awam.
Menariknya, perkembangan penduduk Jeram tidak semestinya terus meningkat selepas 1970. Kajian terhadap perubahan demografi mukim menunjukkan bahawa terdapat sedikit penurunan penduduk antara 1970 dan 1980. Perkara ini tidak semestinya menunjukkan bahawa Jeram mengalami kemerosotan. Sebaliknya, ia perlu dilihat dalam konteks perubahan ekonomi Selangor yang sedang berkembang dengan pantas. Kawasan seperti Klang, Petaling Jaya dan Kuala Lumpur menyediakan semakin banyak peluang pekerjaan dalam sektor perindustrian, pembinaan, perkhidmatan dan perdagangan. Sebahagian penduduk, khususnya golongan muda, mungkin berpindah atau bekerja di kawasan bandar sementara masih mengekalkan hubungan dengan kampung asal.
Dalam erti kata lain, penurunan penduduk dalam satu tempoh tidak bermaksud Jeram kehilangan masyarakatnya. Ia memperlihatkan bahawa penduduk Jeram sudah mula bergerak dalam ruang ekonomi yang lebih luas. Anak-anak Jeram boleh bekerja di Klang, Kuala Lumpur atau Petaling Jaya tetapi masih mempunyai rumah, keluarga dan hubungan sosial di Jeram. Mobiliti seperti inilah yang menjadi salah satu ciri penting masyarakat luar bandar Selangor pada penghujung abad ke-20.
Memasuki dekad 1980-an, perubahan fizikal dan sosial Jeram semakin jelas. Kampung-kampung berkembang, sekolah dan masjid bertambah, jalan raya menghubungkan penempatan yang sebelumnya lebih terpencil, manakala kegiatan ekonomi tidak lagi bergantung sepenuhnya kepada pertanian dan perikanan. Kemunculan kawasan perumahan, pertumbuhan pekerjaan di luar mukim dan hubungan yang semakin rapat dengan Klang serta Kuala Selangor menyebabkan kehidupan penduduk Jeram semakin bercampur antara tradisi kampung dengan ekonomi moden.
Pada 1991, banci penduduk memberikan satu lagi gambaran tentang perubahan tersebut. Jeram pada ketika itu sudah berada dalam lingkungan perubahan besar Selangor yang sedang mengalami proses urbanisasi. Walaupun sebahagian besar kawasan Mukim Jeram masih mempunyai kampung, kebun, ladang dan kawasan pertanian, masyarakatnya semakin mempunyai hubungan dengan bandar-bandar di sekeliling. Perubahan ini turut mempengaruhi struktur keluarga, pekerjaan, pendidikan dan cara penduduk menggunakan kemudahan awam.
Menjelang 2000, perubahan itu menjadi semakin ketara. Jeram memasuki abad ke-21 dengan masyarakat yang jauh lebih besar dan lebih pelbagai berbanding zaman kolonial. Pekan Jeram terus menjadi pusat perkhidmatan setempat, sementara kampung-kampung seperti Sungai Buloh, Tambak Jawa, Bukit Cheraka, Bukit Kuching, Bukit Hijau, Bukit Kerayong dan Parit Mahang berkembang dalam bentuk masing-masing. Pada masa yang sama, hubungan dengan kawasan bandar dan pusat pekerjaan di luar Jeram semakin kuat. Penduduk tidak lagi bergantung kepada satu bentuk ekonomi sahaja.
6.2 Masalah Kad Pengenalan
Pada 12 September 1960, satu masalah pentadbiran yang melibatkan ratusan penduduk di daerah Kuala Selangor (termasuk mukim Jeram) mendapat perhatian apabila mereka menghadapi kesulitan berkaitan gambar untuk mendapatkan kad pengenalan baharu. Peristiwa ini berlaku hanya beberapa minggu selepas Darurat di Tanah Melayu berakhir pada 31 Julai 1960, dan pada ketika negara sedang mengukuhkan sistem pentadbiran sebagai sebuah negara yang baru merdeka.
Pada pandangan pertama, masalah tersebut mungkin kelihatan kecil kerana hanya berkaitan gambar kad pengenalan. Tetapi bagi masyarakat Kuala Selangor pada masa itu, urusan mendapatkan gambar rasmi bukanlah perkara yang mudah seperti sekarang. Kamera dan perkhidmatan fotografi belum menjadi kemudahan biasa di setiap kampung. Penduduk mungkin perlu pergi ke pekan atau mendapatkan perkhidmatan jurugambar tertentu sebelum dapat menyediakan gambar yang diperlukan untuk urusan kerajaan.
Kad pengenalan pula bukanlah sekadar dokumen pengenalan biasa. Sistem pendaftaran dan pengenalan penduduk telah diperkukuhkan semasa zaman Darurat, ketika kerajaan memerlukan kaedah yang lebih berkesan untuk mengenal pasti penduduk dan mengawal pergerakan. Selepas kemerdekaan, sistem tersebut terus digunakan dan menjadi sebahagian daripada pentadbiran negara baharu. Oleh itu, penduduk Kuala Selangor pada tahun 1960 sedang mengalami perubahan daripada sistem pentadbiran kolonial kepada sistem pentadbiran negara merdeka yang semakin bergantung kepada rekod dan dokumen rasmi.
Masalah yang berlaku itu memperlihatkan satu perkara penting tentang kehidupan masyarakat luar bandar. Kerajaan boleh menetapkan bahawa penduduk perlu mempunyai kad pengenalan dengan gambar yang memenuhi keperluan tertentu, tetapi pelaksanaannya bergantung kepada kemudahan yang terdapat di lapangan. Apabila masalah tersebut melibatkan ratusan penduduk, ia menunjukkan bahawa proses mendapatkan kad pengenalan baharu masih belum berjalan dengan lancar di daerah Kuala Selangor.
Perkara ini juga memberikan gambaran tentang keadaan Kuala Selangor pada awal 1960-an. Daerah tersebut masih mempunyai masyarakat kampung yang bergantung kepada pertanian, perikanan, perdagangan kecil dan pekerjaan luar bandar, tetapi pada masa yang sama semakin terikat dengan sistem pentadbiran moden. Penduduk kini bukan sahaja berurusan dengan penghulu, ketua kampung atau pejabat daerah, tetapi semakin banyak berurusan dengan dokumen rasmi kerajaan yang menentukan identiti mereka.
Namun, kita perlu berhati-hati dalam menafsirkan laporan tersebut. Rekod yang ada hanya menunjukkan bahawa ratusan penduduk daerah Kuala Selangor menghadapi masalah berkaitan gambar kad pengenalan baharu pada 12 September 1960. Ia belum memberikan bukti yang cukup untuk menentukan secara tepat apakah punca masalah itu — sama ada kekurangan kemudahan fotografi, masalah teknikal gambar, kelewatan pemprosesan atau sebab lain. Jadi bahagian tersebut tidak wajar kita reka atau andaikan tanpa membaca laporan asal.
Yang pasti, peristiwa kecil ini sebenarnya mencerminkan satu perubahan besar. Pada tahun 1960, pembentukan negara moden bukan hanya berlaku melalui undang-undang dan institusi kerajaan. Ia turut dirasai oleh orang biasa di kampung-kampung Kuala Selangor ketika mereka perlu mendapatkan dokumen pengenalan diri yang baharu. Masalah gambar kad pengenalan itu menjadi satu gambaran kecil tentang bagaimana sistem negara moden mula memasuki kehidupan harian masyarakat Kuala Selangor selepas kemerdekaan.
6.3 Masalah Penyelenggaraan Parit
Pada 30 Mac 1962, penduduk Kampung Bukit Kerayong, Jeram dan Bukit Cherakah mengadu bahawa parit di kampung mereka tidak dibersihkan selama kira-kira setahun. Aduan ini menarik kerana ia memperlihatkan kesinambungan masalah saliran yang sebenarnya sudah wujud sejak zaman kolonial.
Perubahan sistem pengurusan saliran selepas zaman skim Kapar–Jeram merupakan satu titik penting dalam memahami sejarah pembangunan Mukim Jeram. Pada awal abad ke-20, Jeram bukan sekadar sebuah kawasan kampung yang mempunyai masalah parit biasa. Kawasan ini pernah menjadi sebahagian daripada perhatian khusus kerajaan melalui perancangan dan pelaksanaan skim saliran Kapar–Jeram. Masalah tanah rendah, aliran air, saliran pertanian, banjir dan keadaan persekitaran menyebabkan kerajaan perlu melihat kawasan Kapar dan Jeram sebagai satu kawasan saliran yang mempunyai keperluan tersendiri.
Dalam tempoh tersebut, pendekatan kerajaan lebih bersifat “skim”. Sesuatu kawasan yang mempunyai masalah saliran besar dikaji sebagai satu sistem, kemudian dirancang kerja-kerja pembaikan yang melibatkan sungai, parit, bund, pintu air dan saliran pertanian. Rekod yang kita temui menunjukkan bahawa Kapar–Jeram pernah mendapat perhatian sedemikian. Ini bermakna masalah air di Jeram pada ketika itu dilihat dalam skala kawasan, bukan sekadar masalah sebuah kampung atau sebuah parit.
Keadaan berubah apabila Jabatan Parit dan Tali Air berkembang sebagai sebuah jabatan teknikal yang mempunyai tanggungjawab lebih luas. Sejak penubuhannya pada 1932, jabatan ini mengambil peranan dalam pengairan, saliran pertanian, pemeliharaan sungai dan kemudian pelbagai aspek kawalan banjir. Dengan perkembangan tersebut, pengurusan saliran tidak lagi bergantung kepada satu-satu skim kolonial yang berdiri sendiri. Kawasan seperti Jeram menjadi sebahagian daripada jaringan saliran yang lebih luas dan perlu diurus bersama dengan banyak kawasan lain.
Perubahan ini sebenarnya penting. Pada zaman skim Kapar–Jeram, perhatian kerajaan tertumpu kepada persoalan bagaimana hendak memperbaiki satu sistem saliran tertentu. Selepas pengurusan disusun di bawah DID, persoalannya menjadi lebih luas: kawasan mana yang memerlukan kerja, berapa peruntukan yang tersedia, apakah keutamaan pertanian, sungai mana yang perlu disenggara, di mana banjir perlu ditangani dan kerja penyelenggaraan mana yang perlu didahulukan. Dengan kata lain, Jeram tidak keluar daripada tanggungjawab kerajaan, tetapi kedudukannya berubah daripada sebuah kawasan yang mempunyai keperluan skim khusus kepada salah satu daripada banyak kawasan yang perlu dilayani oleh sebuah jabatan yang lebih besar.
Perubahan itu menjadi semakin jelas selepas kemerdekaan. Jabatan Parit dan Tali Air terus bertanggungjawab terhadap sistem saliran, tetapi tugasnya kini berada dalam kerangka pembangunan negara yang jauh lebih luas. Peruntukan kerajaan perlu meliputi pelbagai negeri, daerah dan jenis kerja. Saliran pertanian, pengairan, pemeliharaan sungai dan kawalan banjir semuanya bersaing untuk mendapatkan perhatian dan sumber. Dalam keadaan seperti ini, sebuah mukim seperti Jeram tidak semestinya menerima tahap perhatian yang sama seperti ketika ia menjadi sebahagian daripada skim saliran yang mempunyai sasaran khusus.
Perkara tersebut dapat dilihat dengan jelas pada 30 Mac 1962. Penduduk Bukit Kerayong, Jeram dan Bukit Cherakah mengadu bahawa parit di kampung mereka telah tidak dibersihkan selama kira-kira setahun. Aduan ini amat penting kerana ia berlaku dalam tempoh ketika JPT sudah mempunyai tanggungjawab rasmi terhadap saliran. Dengan itu, masalah yang dibangkitkan bukan lagi persoalan ketiadaan institusi kerajaan yang bertanggungjawab. Sebaliknya, ia menunjukkan kemungkinan wujudnya jurang antara tanggungjawab jabatan, peruntukan yang tersedia dan kerja penyelenggaraan yang benar-benar sampai ke kampung.
Kita perlu berhati-hati di sini. Aduan tersebut tidak membuktikan bahawa Jeram langsung tidak menerima peruntukan daripada JPT. Ia juga tidak membuktikan bahawa wang penyelenggaraan telah dipotong atau dialihkan ke kawasan lain. Tetapi ia menunjukkan sesuatu yang lebih konkrit: pada peringkat kampung, penduduk merasakan kerja penyelenggaraan tidak dilakukan dalam tempoh yang mereka anggap terlalu lama. Dalam sejarah pentadbiran saliran, suara seperti ini sangat berharga kerana ia memperlihatkan keadaan sebenar di lapangan yang tidak semestinya dapat dilihat daripada angka peruntukan kerajaan.
Jika dibandingkan dengan rekod kolonial yang lebih awal, kesinambungan masalah itu menjadi semakin jelas. Pada 1894 sudah terdapat anggaran untuk kerja memperlebar Sungai Bukit Jeram. Kemudian pada 1930-an muncul pula cadangan berkaitan kawasan saliran Kampong Jeram, bund dan water-gate. Beberapa dekad kemudian, pada 1962, penduduk masih bercakap tentang parit yang tidak dibersihkan. Teknologi, jabatan dan struktur pemerintahan sudah berubah, tetapi keperluan asas masyarakat Jeram terhadap saliran yang diselenggara masih sama.
Oleh itu, sejarah saliran Jeram tidak wajar diceritakan sebagai kisah bahawa kerajaan kolonial membina skim, kemudian selepas merdeka semuanya terhenti. Gambaran yang lebih tepat ialah berlaku perubahan daripada pendekatan skim kepada pendekatan pengurusan sistem yang lebih luas. Pada zaman Kapar–Jeram, perhatian diberikan kepada kawasan sebagai satu masalah saliran khusus. Selepas kemunculan DID, Jeram menjadi sebahagian daripada sistem saliran yang lebih besar, dengan peruntukan dan tenaga kerja yang perlu diagihkan mengikut keutamaan seluruh jabatan.
Dalam perspektif sejarah Jeram, perubahan ini mungkin menjelaskan mengapa masalah penyelenggaraan kecil di kampung boleh menjadi begitu penting. Sebuah parit yang dahulu mungkin dilihat sebagai sebahagian daripada satu skim saliran besar kini menjadi salah satu daripada banyak saliran yang perlu diselenggara oleh sebuah jabatan yang mempunyai tanggungjawab jauh lebih luas. Apabila keutamaan berubah, kerja pembersihan parit kampung boleh tertangguh walaupun sistem jabatan secara keseluruhannya masih berjalan.
Maka, aduan penduduk pada tahun 1962 boleh dianggap sebagai satu petunjuk perubahan zaman dalam sejarah Jeram. Ia memperlihatkan bahawa Jeram masih berada dalam lingkungan tanggungjawab kerajaan, tetapi tidak lagi berada dalam kedudukan istimewa sebagai pusat kepada satu skim saliran khusus seperti pada era Kapar–Jeram. Masalah saliran Jeram selepas itu perlu difahami dalam konteks yang lebih besar: bagaimana sebuah mukim luar bandar bersaing mendapatkan perhatian, peruntukan dan kerja penyelenggaraan daripada sebuah jabatan teknikal yang kini mengurus sistem saliran pada skala negeri dan negara.
Dengan kata lain, yang berubah bukan tanggungjawab kerajaan terhadap Jeram, tetapi kedudukan Jeram dalam keutamaan sistem saliran kerajaan. Dan aduan tahun 1962 merupakan salah satu bukti paling menarik bahawa perubahan pentadbiran tersebut mempunyai kesan yang dapat dirasakan terus oleh penduduk di kampung-kampung Mukim Jeram.
6.4 Kepercayaan Mandi Safar
Pada 23 Jun 1965, Berita Harian melaporkan bahawa kerajaan tidak melarang orang ramai meneruskan tradisi mandi safar di pantai-pantai negeri Selangor, termasuk di kawasan pesisir Jeram.
Berita Harian, 23 Jun 1965, memberikan gambaran bahawa pantai-pantai Selangor masih berfungsi sebagai ruang sosial dan budaya masyarakat, bukan semata-mata sebagai kawasan ekonomi. Jika dikaitkan dengan sejarah Jeram sebagai sebuah masyarakat pesisir, laporan ini membantu menunjukkan bahawa hubungan penduduk dengan laut tidak terbatas kepada kegiatan menangkap ikan dan perdagangan. Pantai turut menjadi ruang pertemuan, rekreasi dan berlangsungnya tradisi masyarakat. Namun, kaitan khusus dengan Jeram perlu dibuat dengan berhati-hati sekiranya laporan asal tidak menyebut Jeram secara langsung.
Walaupun Tanah Melayu telah merdeka pada 1957 dan masyarakat Islam semakin mengalami proses pembaharuan pendidikan serta pentadbiran agama, tradisi Mandi Safar masih mempunyai tempat dalam kehidupan masyarakat pada pertengahan 1960-an. Kewujudannya menunjukkan bahawa sebahagian kepercayaan dan adat lama yang dikaitkan dengan bulan Safar belum hilang daripada masyarakat Melayu-Islam. Dalam sesetengah bentuknya, tradisi tersebut mengandungi unsur kepercayaan terhadap bala dan usaha untuk mendapatkan perlindungan daripadanya, yang kemudiannya dikritik oleh golongan ulama dan pembaharuan Islam sebagai khurafat.
Ini juga membuka satu persoalan sejarah yang lebih besar tentang Jeram. Masyarakat Jeram pada zaman itu bukan hidup dalam dunia yang terpisah daripada perubahan pemikiran Islam. Pada satu sisi, terdapat masjid, imam, pendidikan agama dan perkembangan institusi Islam. Pada sisi yang lain, terdapat adat dan kepercayaan masyarakat yang diwarisi turun-temurun.
6.5 Tahap Pendidikan Jeram
Data pendidikan 1980 pula menunjukkan masyarakat yang semakin berlapis. Masih terdapat jumlah besar penduduk dalam kategori tiada pendidikan atau pendidikan tidak lengkap. Ini mencerminkan latar luar bandar dan generasi yang membesar sebelum peluang pendidikan berkembang luas. Namun terdapat juga penduduk yang memiliki SRP/LCE, SPM/MCE, STPM/HSC dan pendidikan universiti. Ini penting. Jeram pada 1980 bukan lagi masyarakat yang seluruhnya bergantung kepada pekerjaan tradisional.Sudah muncul kelompok berpendidikan yang mampu memasuki pekerjaan kerajaan, profesional dan sektor moden.
Data pendidikan tahun 1980 memperlihatkan Jeram sebagai masyarakat yang sedang berubah daripada sebuah komuniti luar bandar yang relatif tradisional kepada masyarakat yang semakin berlapis dari segi pendidikan dan pekerjaan. Sebahagian penduduk masih datang daripada generasi yang mempunyai pendidikan formal yang terhad, tetapi pada masa yang sama telah muncul kelompok yang memiliki kelayakan menengah atas dan universiti.
Perubahan ini menunjukkan berlakunya mobiliti sosial dalam masyarakat Jeram. Anak-anak generasi baharu semakin mempunyai pilihan untuk meninggalkan pekerjaan tradisional dan memasuki perkhidmatan kerajaan, pekerjaan profesional serta sektor ekonomi moden. Dengan itu, Jeram pada tahun 1980 bukan lagi sebuah masyarakat yang boleh difahami hanya melalui nelayan, petani dan pekerjaan kampung; ia sudah mempunyai kelompok berpendidikan yang membawa bentuk kehidupan, aspirasi dan hubungan sosial yang baharu.
Yang paling menarik, pada Atok, ialah 1980 boleh dijadikan titik penting dalam naratif perubahan sosial Jeram: daripada "Jeram masyarakat pesisir" kepada "Jeram masyarakat pesisir yang sedang mengalami pendidikan moden dan mobiliti sosial.
6.6 Kepelbagaian Sumber Pendapatan
Menjelang 1980-an, dunia pekerjaan Jeram semakin pelbagai. Sebahagian penduduk masih bekerja di estet. Sebahagian masih menjadi nelayan. Sebahagian mengusahakan kebun. Namun, pekerjaan Jeram sudah pelbagai. Sumber sejarah tempatan yang memetik tulisan mengenai Jeram menyebut pekerjaan penduduk meliputi "berkebun kelapa, nelayan dan sedikit berkebun getah", di samping penduduk yang "makan gaji" sebagai guru sekolah, guru agama, kakitangan Jabatan Kerja Raya dan Jabatan Parit dan Tali Air. Sumber yang sama menggambarkan Jeram sebagai kampung besar dengan lebih 5,000 penduduk serta mempunyai sekolah, balai polis, pejabat pos, pusat kesihatan dan pejabat penghulu.
Jadi ayat "sebahagian penduduk masih bekerja di estet, sebahagian masih menjadi nelayan, sebahagian mengusahakan kebun" memang selari dengan gambaran ekonomi Jeram. Cuma untuk "estet" pada 1980-an, Atok belum menemukan dalam carian ini bukti yang cukup spesifik untuk mengatakan berapa ramai penduduk Jeram bekerja di estet atau estet mana yang menjadi sumber pekerjaan utama. Jadi jangan jadikan "sebahagian penduduk masih bekerja di estet" sebagai fakta kuantitatif tanpa rekod khusus.
Bahagian pendidikan dan pekerjaan kerajaan pula mempunyai asas yang lebih kuat. Sumber Jeram sendiri menyebut guru, guru agama, JKR dan Jabatan Parit dan Tali Air sebagai pekerjaan penduduk. Tambahan pula, pada 1983 kerajaan membina bangunan gantian Sekolah Kebangsaan Jeram dengan 12 bilik darjah. Rekod Parlimen 1985 mengesahkan perkara ini.
Yang sangat menarik ialah data makro negara memang menyokong latar perubahan yang sedang berlaku. Rancangan Malaysia Keempat mencatat bahawa sepanjang 1970–1980 pekerjaan Malaysia bergerak daripada pertanian ke sektor sekunder dan tertier. Pekerjaan pembuatan meningkat 7.6% setahun, perkhidmatan kerajaan sekitar 6% setahun, manakala bahagian pekerjaan pertanian jatuh daripada 50.5% pada 1970 kepada 40.6% pada 1980.
Menjelang tahun 1980-an, kehidupan masyarakat Jeram mula berubah dengan cara yang tidak begitu kelihatan pada pandangan mata. Jeram masih kelihatan seperti sebuah kampung pesisir. Nelayan masih turun ke laut, kebun masih diusahakan dan kegiatan tradisional masih menjadi sebahagian daripada kehidupan harian. Tetapi di sebalik wajah kampung itu, dunia pekerjaan penduduknya sudah semakin luas.
Perubahan itu tidak semestinya bermaksud orang Jeram meninggalkan kampung. Sebaliknya, seseorang boleh terus tinggal di Jeram, bersama keluarga dan masyarakatnya, tetapi bekerja di tempat lain. Kedudukan Jeram yang berada di antara Klang di sebelah selatan dan Kuala Selangor di sebelah utara memberikan penduduknya akses kepada dunia pekerjaan yang lebih luas. Perjalanan ke tempat kerja menjadi sebahagian daripada kehidupan baharu masyarakat kampung.
Di sebelah selatan, Klang sedang berkembang sebagai kawasan perdagangan dan perindustrian. Di sebelah utara pula terdapat Kuala Selangor dan jaringan pekan serta kampung di Selangor utara. Jeram berada di tengah-tengah aliran ini. Jalan yang menghubungkan Klang dengan Kuala Selangor bukan sekadar jalan untuk membawa hasil kampung atau perjalanan ke pekan. Ia juga menjadi jalan yang menghubungkan penduduk Jeram dengan peluang pekerjaan.
Maka seorang anak Jeram tidak lagi semestinya perlu memilih antara menjadi nelayan atau meninggalkan kampung. Dengan pendidikan yang semakin berkembang, pilihan pekerjaan bertambah. Ada yang menjadi guru, kakitangan kerajaan, pekerja perkhidmatan atau memasuki pekerjaan moden di kawasan sekitar. Mereka mungkin keluar dari Jeram setiap pagi untuk bekerja, tetapi pulang semula pada petang hari. Rumah, keluarga, masjid, saudara-mara dan kehidupan sosial mereka tetap berada di Jeram.
Di sinilah perubahan sosial Jeram menjadi menarik. "Keluar bekerja" tidak semestinya bermaksud "keluar dari kampung". Jeram mula menjadi tempat tinggal kepada masyarakat yang pekerjaannya semakin pelbagai. Laut masih menjadi sumber rezeki bagi sebahagian penduduk. Kebun dan kegiatan tradisional masih diteruskan. Tetapi pada masa yang sama, semakin ramai mempunyai hubungan dengan dunia pekerjaan di luar kampung. Kampung dan tempat kerja tidak lagi semestinya berada di tempat yang sama.
Perubahan ini juga berkait rapat dengan pendidikan. Data pendidikan tahun 1980 menunjukkan bahawa masyarakat Jeram sudah mempunyai lapisan penduduk dengan kelayakan SRP/LCE, SPM/MCE, STPM/HSC dan pendidikan universiti, di samping mereka yang mempunyai pendidikan formal yang terhad. Ini menunjukkan munculnya generasi yang mempunyai pilihan pekerjaan lebih luas daripada generasi sebelumnya. Pendidikan menjadi salah satu jambatan yang menghubungkan anak-anak Jeram dengan dunia pekerjaan di luar kampung.
Namun, hubungan itu tidak semestinya memutuskan mereka daripada Jeram. Sebaliknya, Jeram terus menjadi tempat mereka membina keluarga dan kehidupan. Mereka membawa pendapatan daripada pekerjaan luar kembali ke kampung. Anak-anak mereka membesar di sini. Mereka masih pergi ke masjid yang sama, mengenali jiran yang sama dan kembali kepada kehidupan kampung selepas tamat bekerja.
Dengan itu, Jeram pada 1980-an tidak lagi boleh digambarkan sebagai sebuah masyarakat yang ekonominya tertutup. Tetapi ia juga belum berubah menjadi bandar. Jeram berada di tengah-tengah kedua-duanya: sebuah kampung pesisir yang masih mempertahankan kegiatan tradisional, tetapi penduduknya semakin terhubung dengan ekonomi moden di luar.
Mungkin inilah bentuk pemodenan Jeram yang paling menarik. Jeram tidak perlu berubah menjadi Klang untuk menerima kesan perindustrian Klang. Penduduknya sendiri menjadi penghubung antara kedua-dua dunia. Mereka boleh tinggal di Jeram tetapi bekerja dalam ekonomi yang lebih luas. Pada waktu pagi, jalan keluar dari Jeram membawa mereka menuju tempat kerja. Pada petang hari, jalan yang sama membawa mereka pulang. Laut, kebun, rumah dan kampung masih menunggu di situ. Jeram berubah, tetapi tidak semestinya dengan meninggalkan dirinya.
6.7 Penemuan Arkeologi Menarik
Pada tahun 1970, sebahagian daripada sesuatu yang dilaporkan sebagai "gerbang batu hiasan" ditemui di Pantai Jeram. Walaupun penemuan seperti ini memerlukan penelitian arkeologi yang lebih lanjut, ia memberikan satu peringatan bahawa sejarah Jeram mungkin jauh lebih panjang daripada sejarah kampung dan pentadbiran kolonial.
Jeram mempunyai satu lagi lapisan sejarah yang jauh lebih tua daripada sejarah manusia. Bukit Jeram, yang sejak abad ke-19 telah dikenali sebagai Bukit Jerom atau False Parcelar Hill, merupakan sebahagian daripada landskap batuan yang membentuk kawasan pesisir Jeram.
Kajian geologi di Jeram, Kuala Selangor, menunjukkan bahawa kawasan tersebut ditunjangi oleh batuan seperti schist, phyllite, slate, metasandstone dan chert, bersama sedikit batu kapur dan marmar. Ini bermakna apabila kita melihat bukit, pantai dan tanah Jeram hari ini, kita sebenarnya sedang melihat permukaan sebuah landskap yang terbentuk melalui proses geologi yang jauh mendahului kewujudan kampung, pentadbiran kolonial dan masyarakat moden. Sejarah Jeram, dengan itu, tidak bermula apabila manusia membuka kampung. Sebelum manusia datang, tanah dan batu di Jeram sudah mempunyai sejarahnya sendiri.
6.8 Kajian Badak Sumbu Jeram
Pada April 1984, seekor badak Sumatera betina dilaporkan ditemui di sebuah ladang kelapa sawit di Jeram dan diberi nama "Jeram". Rhino Resource Center yang memuatkan laporan mengenai taburan badak Sumatera di Semenanjung Malaysia. Rekod itu menyatakan dengan jelas:
Pada April 1984, seekor badak Sumatera betina muda ditangkap oleh pekerja estet di sebuah ladang kelapa sawit berhampiran Jeram, Selangor.
Sumber itu juga menjelaskan bahawa Jabatan Hidupan Liar telah mengetahui pergerakan badak tersebut selama lebih tujuh bulan. Badak itu dipercayai berasal daripada kumpulan badak di Sungai Dusun dan ketika itu sudah sampai ke peringkat umur untuk mencari kawasan wilayahnya sendiri. Masalahnya, kawasan hutan di sekitar Sungai Dusun semakin terhad akibat pembukaan tanah dan pembangunan. Akhirnya ia mengembara ke kawasan ladang kelapa sawit dan ternyata sudah biasa berada dalam habitat tersebut.
Ini merupakan bukti yang sangat bernilai untuk naratif Jeram kerana ia bukan sekadar "badak tersesat masuk kampung". Ia menunjukkan hubungan antara hutan Sungai Dusun dengan landskap pertanian dan perladangan di sekitar Jeram.
Malah, sumber studbook badak Sumatera memberikan tarikh yang lebih tepat, iaitu 30 April 1984. Haiwan itu direkodkan sebagai badak betina bernama "Jeram", dan lokasi tangkapannya dikaitkan dengan kawasan ladang kelapa sawit berhampiran Sungai Dusun. Rekod tersebut kemudian menjadi sebahagian daripada sejarah program pembiakan kurungan badak Sumatera di Malaysia.
Ada satu sumber yang sangat menarik daripada Francesco Nardelli pada 1985. Laporan itu memaparkan gambar "Sumatran rhino female Jeram at Malacca zoo" dan menyatakan bahawa badak betina tersebut ditangkap pada 1984 ketika berkeliaran di hutan. Gambar tersebut dikreditkan kepada Nardelli. Ini penting kerana ia merupakan sumber yang jauh lebih dekat dengan peristiwa asal berbanding tulisan moden.
Ada satu lagi sumber yang memberikan gambaran lebih dramatik tentang kejadian tersebut. Kisah yang dikumpulkan daripada Mohammed Khan bin Momin Khan, ketika itu tokoh utama Jabatan Hidupan Liar Malaysia, menyebut bahawa badak itu hampir jatuh ke tangan pemburu atau pedagang haiwan. Pekerja ladang telah menangkap dan mengikatnya, sementara orang ramai berkumpul. Khan bergegas ke lokasi dan akhirnya badak tersebut diselamatkan serta dibawa ke Zoo Melaka.
Kisah ini mungkin kelihatan seperti cerita sampingan, tetapi ia memberikan gambaran tentang landskap Jeram pada waktu itu. Kawasan yang semakin dipenuhi jalan, ladang dan kampung masih mempunyai hubungan dengan alam liar. Jeram pada 1980-an belum terpisah sepenuhnya daripada dunia hutan dan hidupan liar Selangor.
6.9 Kajian Antropologi Mengenai Jeram
Jeram mendapat perhatian akademik yang istimewa melalui kajian antropologi Profesor Ulung Datuk Dr. Shamsul Amri Baharuddin. Beliau menjalankan kajian lapangan di Mukim Jeram dalam dua fasa. Kajian pertama berlangsung sekitar 1980–1981, manakala kajian semula dilakukan antara 1984 hingga 1988.
Bukunya, "From British to Bumiputera Rule: Local Politics and Rural Development in Peninsular Malaysia", diterbitkan pada 1986. Beliau sendiri menerangkan bahawa kajian itu berasaskan kira-kira dua tahun kerja lapangan dalam sebuah komuniti Melayu luar bandar di Selangor, tetapi beliau menggunakan nama samaran untuk melindungi identiti penduduk dan tempat. Lebih penting lagi, komuniti yang dinamakan dalam buku itu ialah Kampung Chempaka, dan Shamsul sendiri menyatakan bahawa nama-nama tempat dalam kajian adalah pseudonim.
Hasil kajian Shamsul Amri Baharuddin menunjukkan bahawa masyarakat luar bandar Melayu pada awal 1980-an bukanlah masyarakat yang seragam. Di dalamnya terdapat perbezaan berdasarkan pekerjaan, pemilikan tanah, kedudukan ekonomi, pendidikan, hubungan keluarga dan pengaruh politik. Pembangunan kerajaan juga tidak sekadar meningkatkan kemudahan atau pendapatan, tetapi turut mengubah struktur sosial dan hubungan kuasa di peringkat kampung.
Beliau mendapati bahawa politik tempatan berkait rapat dengan kepentingan ekonomi dan sosial. Persaingan UMNO dan PAS bukan hanya soal perbezaan ideologi, tetapi turut dipengaruhi hubungan keluarga, kepimpinan tempatan, kedudukan ekonomi dan persaingan mendapatkan manfaat daripada projek pembangunan kerajaan. Golongan seperti ketua kampung, guru, pemimpin agama, peniaga dan tokoh politik pula menjadi penghubung antara masyarakat kampung dengan pentadbiran negara.
Kesimpulan penting daripada kajian Shamsul Amri Baharuddin ialah masyarakat luar bandar Melayu tidak berubah secara mudah daripada masyarakat tradisional kepada masyarakat moden. Perubahan berlaku secara beransur-ansur dan membawa bersama perubahan dalam hubungan sosial, ekonomi dan politik.
Pembangunan negara bukan sekadar membawa jalan, kemudahan, pendidikan dan peluang ekonomi ke kampung. Ia turut mengubah hubungan kuasa dalam masyarakat. Apabila peluang pembangunan semakin terbuka, muncul persaingan untuk mendapatkan manfaat daripada projek, sumber dan jaringan kerajaan. Pada masa yang sama, masyarakat kampung menjadi semakin berlapis dari segi ekonomi, pekerjaan dan kedudukan sosial.
Penutup: Jeram Membesar Bersama Zaman
Kalau orang bertanya, bila sebenarnya Jeram berubah? Atok rasa susah hendak beri satu tarikh. Tidak ada satu hari yang tiba-tiba menjadikan Jeram sebuah pekan moden. Tidak ada satu tahun yang boleh kita gariskan lalu kita kata, “Mulai hari ini, Jeram sudah berubah.” Sebenarnya Jeram berubah perlahan-lahan. Sedikit demi sedikit. Tahun demi tahun. Satu sekolah dibina, satu balai raya dibuka, satu jalan diperbaiki, satu pusat kesihatan didirikan, satu masjid diperbesarkan. Begitulah kampung membesar.
Tahun 1960-an memperlihatkan perubahan itu mula semakin jelas. Balai raya muncul, pusat masyarakat berkembang, sekolah agama mengukuhkan kehidupan keagamaan, pusat kesihatan membawa perkhidmatan kerajaan lebih dekat kepada orang kampung, manakala sekolah menjadi tempat anak-anak Jeram mengenal dunia yang lebih luas daripada kampung mereka sendiri. Belia mula berpersatuan, berkhemah dan bersukan. Orang kampung pula semakin biasa melihat guru, pegawai kerajaan dan pekerja kesihatan datang dan pergi. Jeram masih kampung, tetapi kampung yang sudah mula membuka pintunya kepada dunia luar.
Namun kehidupan lama tidak hilang begitu sahaja. Parit masih perlu dibersihkan. Banjir masih datang. Laut masih menjadi tempat nelayan mencari rezeki. Kebun dan estet masih menjadi sumber pendapatan. Pada hari-hari tertentu, orang kampung masih bergantung kepada tanah, hujan dan air. Sebab itu sejarah Jeram selepas Merdeka bukanlah cerita tentang kampung yang meninggalkan kehidupan lamanya. Sebaliknya, kehidupan lama itu berjalan bersama perubahan baharu.
Tahun 1970-an pula mengingatkan kita bahawa kemajuan tidak semestinya menjadikan hidup lebih mudah. Banjir masih boleh mengganggu kehidupan. Keselamatan juga pernah tergugat apabila siri pembunuhan pada 1974 menggoncang masyarakat. Pada masa yang sama, nelayan Jeram masih turun ke laut dan ada yang belayar jauh mencari hasil tangkapan. Jadi di sebalik jalan raya, sekolah dan bangunan kerajaan yang semakin bertambah, kehidupan masyarakat tetap mempunyai sisi yang keras dan tidak menentu.
Masuk tahun 1980-an, wajah Jeram semakin lengkap. Sekolah menengah memberi peluang kepada anak-anak kampung untuk melanjutkan pendidikan. Balai polis memperluas kehadiran pentadbiran negara. Masjid dan sekolah agama terus menjadi tempat masyarakat membentuk kehidupan bersama. Rumah-rumah semakin bertambah, jalan semakin menghubungkan kampung dengan kawasan lain, dan generasi muda mula melihat masa depan yang tidak semestinya terikat kepada pekerjaan ibu bapa mereka.
Tetapi kalau kita berjalan di Jeram pada zaman itu, mungkin kita masih dapat mengenalinya. Masih ada orang pergi ke laut. Masih ada kebun dan estet. Masih ada kampung yang saling mengenali. Masih ada masjid yang menjadi tempat orang berkumpul. Masih ada anak-anak bermain dan berkejar di jalan kampung. Masih ada gasing, wau dan cerita orang-orang tua yang menjadi ingatan bersama.
Sebab itu apabila kita sampai ke tahun 1990, jangan kita bayangkan Jeram sebagai sebuah bandar yang sudah sempurna terbentuk. Jeram ketika itu lebih tepat dilihat sebagai sebuah mukim yang sedang membesar. Masyarakatnya semakin berpendidikan, hubungannya dengan Klang dan Kuala Selangor semakin rapat, perkhidmatan kerajaan semakin dekat dan sumber ekonomi semakin pelbagai. Tetapi akar kampungnya masih kuat.
Kalau dahulu Jeram dibentuk oleh laut, sungai, parit, getah, kebun dan pentadbiran kolonial, selepas Merdeka ia mula dibentuk pula oleh sekolah, jalan raya, pusat kesihatan, balai raya, masjid, persatuan, pilihan raya dan generasi muda. Negara berubah, maka Jeram pun berubah bersama negara. Tetapi perubahan itu tidak datang untuk menghapuskan Jeram yang lama.
Atok rasa, inilah perkara paling penting yang kita boleh faham daripada sejarah Jeram. Jeram tidak berubah menjadi tempat yang baharu. Jeram membesarkan dirinya sendiri. Anak nelayan menjadi guru. Anak pekerja estet masuk sekolah. Anak petani mencari pekerjaan di bandar. Belia yang dahulu bermain di padang mula menyertai persatuan. Wanita kampung mengikuti kursus dan belajar kemahiran baharu. Orang tua pula terus menjaga masjid, kebun dan cerita-cerita lama kampung. Generasi bertukar, tetapi tempatnya masih sama.
Laut masih di situ. Pantai masih di situ. Bukit masih di situ. Kampung masih di situ. Masjid masih menjadi tempat orang bertemu. Dan nama Jeram masih disebut dengan cara yang sama oleh orang yang lahir dan membesar di situ.
Yang berubah sebenarnya ialah cara orang Jeram menjalani kehidupan. Empat puluh tahun, dari 1960 hingga 1990, mungkin pendek kalau dilihat dalam ukuran sejarah. Tetapi bagi seorang budak yang lahir di Jeram pada awal 1960-an, empat puluh tahun itu ialah seluruh perjalanan hidupnya daripada zaman bermain di kampung, masuk sekolah, melihat jalan dan bangunan baharu muncul, sehinggalah anak-anaknya sendiri membesar dalam Jeram yang sudah jauh berbeza.
Maka kalau Atok hendak menutup cerita Jeram, Atok tidak akan kata bahawa Jeram berubah daripada kampung menjadi bandar. Itu terlalu mudah. Atok lebih suka kata begini:
"Jeram tidak pernah meninggalkan dirinya. Ia membawa lautnya, tanahnya, masjidnya, kampungnya, kenangan orang tuanya dan adat hidupnya masuk ke zaman yang baharu. Ia membesar perlahan-lahan, kadang-kadang tanpa disedari, sehingga suatu hari orang menoleh ke belakang dan baru nampak bahawa kampung yang mereka kenal dahulu sudah menjadi Jeram yang lain."
Begitulah Jeram. Tidak berubah dalam satu hari. Tidak berubah dalam satu tahun. Tetapi berubah sedikit demi sedikit, bersama anak-anaknya, bersama zamannya, dan bersama orang-orang yang terus memanggilnya tanah tumpah darahku. Wallahualam.
 |
| Pekan Bukit Kuching, 1980-an |
 |
| Pekan Sg. Buloh 1980-an |
 |
| Pekan Sungai Buloh 2023 |
 |
| Jeti lama di Pantai Remis,Jeram |
 |
| Pantai Remis, Jeram tahun 1920-an. Kelihatan bangunan Hospital Beri-Beri di sebelah atas kanan gambar foto. |
 |
| Pantai Remis, Jeram kini |
 |
| Batu Penahan Ombak di pesisir pantai Jeram |
A. Sumber Akhbar dan Majalah
Berita Harian
Berita Harian. “Nelayan Hilang di Kuala Selangor.” 25 Jun 1960.
Berita Harian. “Pemenang Pertandingan Karangan: Hamzah bin Abdullah dari Jeram.” 3 Februari 1960.
Berita Harian. “Puan Hasnah dari Jeram Wakil Kuala Selangor dalam Pertandingan Membaca al-Quran.” 13 Februari 1961.
Berita Harian. “Ratusan Penduduk Kuala Selangor Hadapi Masalah Gambar Kad Pengenalan.” 12 September 1960.
Berita Harian. “Pusat Kesihatan Kecil Jeram Dirasmikan.” 16 April 1964.
Berita Harian. “Kerajaan Tidak Melarang Mandi Safar.” 23 Jun 1965.
Berita Harian. “Lima Kapal Nelayan dari Kuala Selangor dan Jeram Hilang di Perairan Iran.” 30 Januari 1975.
Berita Harian. “Tiga Pemuda Bumiputera di Bukit Kuching Usahakan Tanaman Sayur.” Disember 1968.
Berita Harian. “Guru dan Ahli Perkumpulan Perempuan Jeram Ikuti Kursus Pertanian.” 8, 9 & 14 Ogos 1962.
Berita Harian. “Majlis Perkahwinan Che'gu Mariam binti Toha di Bukit Kuching.” 2 April 1966.
Berita Harian. “Majlis Perkahwinan Meor Hassan bin Meor Mat Salleh di Kampung Jeram.” 10 Mac 1967.
Berita Harian. “Usaha Menghidupkan Kembali Permainan Gasing.” 27 April 1969.
Eastern Sun
Eastern Sun. “Big Walk Sempena Hari Malaysia.” 3 September 1966.
Investors Chronicle and Money Market Review
Investors Chronicle and Money Market Review. Data Kewangan Jeram. 1962.
Jurnal Getah
Jurnal Getah. Data Pengeluaran Getah Jeram. 1960.
Pinang Gazette and Straits Chronicle
Pinang Gazette and Straits Chronicle. “Infant Welfare in Kampongs.” 7 Mac 1939.
The Straits Times
The Straits Times. “Malays Keep to Kampong Ways.” 21 Julai 1940.
The Straits Times. “Menteri Besar Selangor Akan Membuka Pusat Kesihatan Kecil di Jeram.” 14 April 1964.
B. Sumber Arkib dan Rekod Kerajaan
Arkib Negara Malaysia
Arkib Negara Malaysia. Fail Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor, “Burial Ground on Jeram Estate,” No. Ruj. 1957/0157963W. 27 Mei 1911.
Arkib Negara Malaysia. Fail Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor, “Application for a Burial Ground for Estate Coolies,” No. Ruj. 1957/0172261W. 7 Oktober 1913.
Arkib Negara Malaysia. Fail Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor, “Burial Ground for Chinese at Jeram,” No. Ruj. 1957/0224305W. 16 Januari 1923.
Arkib Negara Malaysia. Fail Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor, “Mosque at Bukit Kapar, Jeram – Government Grant of $650,” No. Ruj. 1957/0236107W. 9 Mei 1925.
Arkib Negara Malaysia. Fail Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor, “Request for Exemption from Assessment of Shop House...,” No. Ruj. 1957/0239380W. 4 Januari 1926.
Arkib Negara Malaysia. Fail Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor, “Reservation of Part of Portion 3114, Jeram, Within the ...,” No. Ruj. 1957/0243185W. 30 Julai 1926.
Arkib Negara Malaysia. Fail Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor, “Petisyen supaya Haji Mohd Salleh bin Haji Abdullah Dilantik sebagai Imam Jeram,” No. Ruj. 1957/0247990W. 26 April 1927.
Arkib Negara Malaysia. Fail Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor, “Sanction for the Survey of the Mosque Reserve, Jeram...,” No. Ruj. 1957/0242186W. 31 Mei 1926.
Arkib Negara Malaysia. Fail Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor, “Reservation of Lot 4131, Jeram Mukim for the Purpose of a Mosque,” No. Ruj. 1957/0276683W. 19 Julai 1932.
Arkib Negara Malaysia. Fail Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor, “Complains Against Haji Azhari Bin Haji Mahmud for the Mismanagement of Collections and Funds of the Simpang Ampat Mosque,” No. Ruj. 1957/0280373W. 7 September 1933.
Arkib Negara Malaysia. Fail Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. Persaraan Che' Tijah binti Mohamed sebagai Health Visitor. 30 Mac 1949.
Arkib Negara Malaysia. Fail Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. Nama Che' Aminah binti Ahmad sebagai Midwife di Infant Welfare Centre Jeram. 16 September 1953.
Arkib Negara Malaysia. “ACQUISITION SURVEY OF LOT 4718 (A.A) FOR MID WIFE'S QUARTER AND CLINIC, MUKIM OF JERAM.” Jabatan Ukur dan Pemetaan Negeri Selangor. 28 Januari 1964.
Jabatan Agama Islam Selangor (JAIS)
Jabatan Agama Islam Selangor (JAIS). Profil Masjid Darul Falah, Bukit Hijau. Tarikh pembinaan: 1 Januari 1952.
Jabatan Agama Islam Selangor (JAIS). Profil Masjid Darussalam, Bukit Kuching. Tarikh pembinaan: 1 Januari 1970.
Jabatan Agama Islam Selangor (JAIS). Profil Masjid Jamiur Ridhuan, Jeram. Tarikh pembinaan bangunan baharu: 30 Januari 2012.
Jabatan Agama Islam Selangor (JAIS). Profil Masjid Nurul Amin, Bukit Kuching Tengah. Tarikh pembinaan: 1 Januari 1983.
Jabatan Agama Islam Selangor (JAIS). Profil Masjid Nurul Hidayah, Simpang 3 Jeram. Tarikh pembinaan: 1 April 1988.
Jabatan Agama Islam Selangor (JAIS). Profil Masjid Nurul Iman, Bukit Cherakah. Tarikh pembinaan: 1 Januari 1982.
Jabatan Agama Islam Selangor (JAIS). Profil Masjid Nurul Huda, Parit Mahang. Tarikh pembinaan: 28 Februari 2008.
Jabatan Perangkaan Malaysia
Jabatan Perangkaan Malaysia. Banci Penduduk 1970: Mukim Jeram. Kuala Lumpur: Jabatan Perangkaan Malaysia, 1970.
Jabatan Perangkaan Malaysia. Banci Penduduk 1980: Mukim Jeram. Kuala Lumpur: Jabatan Perangkaan Malaysia, 1980.
Jabatan Ukur dan Pemetaan Negeri Selangor
Jabatan Ukur dan Pemetaan Negeri Selangor. “ACQUISITION SURVEY OF LOT 4718 (A.A) FOR MID WIFE'S QUARTER AND CLINIC, MUKIM OF JERAM.” 28 Januari 1964.
Kementerian Kesihatan Malaysia / Institut Penyelidikan Perubatan (IMR)
Institut Penyelidikan Perubatan (IMR). Laporan Tahunan 1961. Kuala Lumpur: Kementerian Kesihatan Malaysia, 1961.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. Surat daripada District Officer Kuala Selangor kepada Secretary to the Resident, Selangor, “Mosque at Jeram.” 31 Disember 1925.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. Surat daripada Mat Sapi bin Inda Pomin dan Osman bin On Soh mengenai masalah kekurangan air dan kolah Masjid Jeram. 25 April 1929.
Warta Kerajaan
Warta Kerajaan Negeri Selangor. Notis No. 1671 di bawah Seksyen 10 Enakmen Tanah 1911: Perizaban Tanah Perkuburan Muhammadan, Bukit Panjang, Mukim Jeram. 8 Jun 1917.
Warta Kerajaan Negeri Selangor. Senarai Penerima Darjah dan Bintang Kebesaran Negeri Selangor. 20 Julai 1989.
C. Buku, Tesis dan Monograf
Shamsul Amri Baharuddin. From British to Bumiputera Rule: Local Politics and Rural Development in Peninsular Malaysia. Singapore: Institute of Southeast Asian Studies, 1986.
D. Artikel Jurnal dan Laporan Saintifik
Nardelli, Francesco. “Captive Breeding Programmes for Endangered Species at Howletts and Port Lympne.” Help Newsletter, Friends of Howletts and Port Lympne, no. 6 (1984).
Nardelli, Francesco. “The Conservation of the Sumatran Rhinoceros (Dicerorhinus sumatrensis).” Rimba Indonesia 21, no. 1 (1987): 75–82.
Shariff, K. M. “Jeram.” Perhilutan 4, no. 2 (1984): 19–22.
E. Sumber Internet dan Pangkalan Data
ElectionData.MY. “Keputusan Pilihan Raya Negeri Selangor: DUN Jeram (1959–1995).” Diakses [tarikh akses]. https://www.electiondata.my.
MyPoliticians. “Profil Miskon bin Setera @ Sutero.” Diakses [tarikh akses]. https://www.mypoliticians.com.
NewspaperSG (Pangkalan Data Akhbar Digitized Perpustakaan Negara Singapura). https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers.
Rhino Resource Center. “Sumatran Rhino Female ‘Jeram’ at Malacca Zoo.” Diakses [tarikh akses]. https://www.rhinoresourcecenter.com.
SISMIM (Sistem Maklumat Masjid Malaysia). Profil Masjid-masjid di Mukim Jeram. Diakses [tarikh akses]. https://www.sismim.gov.my.
SKPM Web (Sekolah Kebangsaan Parit Mahang). “Sejarah Sekolah.” Diakses [tarikh akses].
F. Sumber Lain (Surat, Arkib Persendirian, Rekod Lisan)
Arkib Persendirian Tan Sri Sheikh Mohsein bin Haji Salleh. “Surat daripada Ahli Qariah Sungai Buloh, Jeram, Selangor,” No. Ruj. 2002/0012319W. 1973.
Mohammed Khan bin Momin Khan. Kisah lisan mengenai penangkapan badak Sumatera “Jeram” pada 1984. Dikumpul daripada tokoh Jabatan Hidupan Liar Malaysia.
