Jeram, Selangor 1920-1959: Bukan Sekadar Kampung Nelayan

Salam buat semua. Semoga kita semua dalam peliharaan Allah hendaknya.Dalam entri yang lepas, Atok dah bawa pembaca menyusuri sejarah Jeram dari zaman awalnya sehinggalah tahun 1919. Dari sebuah penempatan di tepi laut, Jeram perlahan-lahan berkembang menjadi sebuah kampung yang mempunyai pelbagai kemudahan dan kegiatan — ada rumah rehat, pejabat kerajaan, urusan perikanan, hospital, jalan, saliran dan macam-macam lagi. Kali ini Atok nak sambung cerita itu, tetapi kita masuk ke satu tempoh yang jauh lebih mencabar dan penuh perubahan, iaitu dari tahun 1920 sampai 1959.

Empat puluh tahun ini menyimpan cerita yang cukup berwarna. Jeram bukan lagi sekadar sebuah kampung nelayan di tepi laut. Pentadbiran semakin tersusun, kemudahan awam bertambah, urusan tanah dan kampung mula direkodkan dengan lebih terperinci, manakala masalah saliran, jalan dan kehidupan penduduk pula terus menjadi perhatian pihak kerajaan. Dalam masa yang sama, dunia di luar Jeram turut berubah dengan begitu cepat. Kemudian datang pula Perang Dunia Kedua dan pendudukan Jepun, diikuti zaman Darurat, sebelum negara akhirnya mencapai kemerdekaan pada tahun 1957.

Yang membuatkan Atok seronok menyelongkar zaman ini ialah cerita Jeram tidak hanya muncul dalam buku sejarah yang besar-besar. Banyak daripadanya terselit dalam fail kerajaan yang mungkin pada pandangan pertama nampak biasa saja — minit mesyuarat, surat permohonan, rekod pejabat pos, urusan saliran, rumah rehat, tanah kampung, masjid, perikanan dan pelbagai urusan harian penduduk. Tetapi apabila dokumen-dokumen kecil ini dikumpulkan dan disusun mengikut masa, gambaran Jeram mula menjadi semakin jelas.

Jadi kali ini Atok ajak pembaca sambung perjalanan kita dari tahun 1920 hingga 1959. Kita akan tengok bagaimana Jeram berubah, apa yang berlaku kepada penduduknya, bagaimana kampung ini berdepan dengan perang dan Darurat, dan bagaimana kehidupan Jeram mula mengambil bentuk baharu selepas merdeka. Kadang-kadang sejarah sebuah tempat bukan tersimpan dalam satu cerita besar. Ia tersimpan dalam ratusan cerita kecil yang ditinggalkan oleh zaman. Dan kali ini, Atok nak kita buka satu demi satu cerita kecil itu sampai kita dapat melihat kembali wajah Jeram yang hampir seratus tahun lalu.

Pendahuluan 

Kalau kita tengok peta Selangor sekarang, Jeram ni nampak macam sebidang tanah kecil tepi laut. Tapi kalau kita balik ke zaman 1920 sampai 1959, tempat ni sebenarnya macam lokasi strategik dalam drama perubahan Tanah Melayu. Bukan main-main. Namanya muncul dalam rekod pentadbiran, laporan getah, isu banjir, sampai cerita politik dan sekolah. Yang bestnya, Jeram ni bukan sekadar kampung nelayan yang tidur nyenyak. Dalam tempoh empat dekad tu, dia perlahan-lahan berubah. Dari tempat yang orang singgah lepas penat berkuda, ke kawasan yang ada kilang, estet getah, sekolah pelbagai kaum, sampai jadi sebahagian daripada sistem politik pra-merdeka. 

Tempoh antara 1920 hingga 1959 merupakan satu fasa penting dalam perkembangan Jeram, Selangor. Dalam tempoh ini, Jeram tidak lagi sekadar sebuah kawasan perkampungan pesisir yang bergantung kepada kegiatan tradisional, tetapi semakin terikat dengan ekonomi komersial negeri Selangor, khususnya melalui perusahaan getah dan jaringan perdagangan. Pada masa yang sama, kehidupan sosial masyarakatnya terus berkembang, sementara hubungan Jeram dengan pusat pentadbiran dan ekonomi yang lebih besar seperti Kuala Selangor dan Kuala Lumpur semakin jelas. 

Antara 1920 hingga 1959, Jeram memperlihatkan perubahan yang perlahan tetapi ketara, dan kedudukannya sebagai pekan pesisir dalam daerah Kuala Selangor menjadikannya penting dalam jaringan pentadbiran, ekonomi, dan sosial di pantai barat Selangor. Jadi, jom ikut Atok jalan-jalan tengok macam mana Jeram berevolusi.

BAHAGIAN 1.  SEJARAH UNIK  JERAM

Atok sedar, cerita sejarah bukan sekadar dengar cakap orang tua atau tengok batu lama. Untuk dokumen ini, Atok  menggunakan kaedah "Triangulasi Sumber":

Sumber Arkib (Primer): Rekod pentadbiran kolonial, minit mesyuarat, dan warta kerajaan yang disimpan di Arkib Negara Malaysia. Ini adalah tulang belakang fakta.

Sumber Akhbar Sezaman: Laporan Straits Times, Malaya Tribune, dan Berita Harian digunakan untuk mengisi ruang kehidupan harian yang tidak tercatat dalam fail kerajaan.

Sumber Lisan (Cerita Atok & Penduduk): Atok akui, cerita lisan ini BUKAN fakta mutlak. Atok gunakan ia sebagai "hipotesis awal" (contohnya cerita markas Jepun). Atok hanya sahkan sebagai fakta apabila terdapat silang padan dengan bukti fizikal (seramik, struktur) atau rekod bertulis (surat khabar perang). Jika tiada silang padan, Atok nyatakan secara jujur sebagai "belum dapat dipastikan" supaya pembaca tidak keliru antara dongeng dan sejarah.

a.  Sungai Jeram sebagai Laluan Perdagangan dan Pelabuhan Pesisir

Sejarah Jeram tidak dapat dipisahkan daripada sungai dan laut. Pada zaman Melayu, kedudukan Jeram di kawasan pesisir menjadikan sungai dan laut sebahagian daripada asas kehidupan masyarakat setempat. Jauh sebelum kewujudan jalan raya dan landasan kereta api, sungai menjadi antara laluan penting bagi penduduk untuk bergerak dan membawa hasil dari satu kawasan ke kawasan yang lain. Kedudukan Jeram di pesisir Selat Melaka pula memberikan kawasan ini hubungan langsung dengan jaringan pergerakan laut. Sungai bukan sekadar laluan air, tetapi menjadi penghubung antara kampung dengan pantai, antara nelayan dengan tempat perdagangan, dan antara Jeram dengan kawasan lain di sepanjang pesisir Selangor. Dalam keadaan seperti ini, Sungai Jeram dan kawasan muaranya menjadi sebahagian daripada ruang kehidupan, perdagangan dan perhubungan masyarakat setempat. Kedudukan Jeram berhampiran laut memberikan kelebihan tersendiri kerana kawasan sungai dan pesisir boleh menjadi tempat keluar masuk manusia, barangan dan hasil dari kawasan pedalaman.

Gambaran tentang kehidupan maritim Jeram masih dapat dikesan pada abad ke-19. Sebuah catatan perjalanan pada tahun 1894 menggambarkan Jeram sebagai sebuah “coast fishing village of Malays and Chinese”, iaitu sebuah kampung nelayan Melayu dan Cina di kawasan pantai. Catatan tersebut turut menceritakan perjalanan menggunakan kapal dan bot di sekitar Jeram serta hubungan kawasan ini dengan kegiatan perikanan di Kuala Selangor. Gambaran ini penting kerana ia menunjukkan bahawa Jeram bukan sebuah penempatan yang terasing di belakang pantai. Sebaliknya, ia berada dalam jaringan pergerakan air yang menghubungkan kampung-kampung pesisir, kawasan perikanan dan pusat perdagangan yang lebih besar.

Kegiatan perikanan juga tidak terhenti di kawasan pantai Jeram sahaja. Hasil laut seperti ikan dan udang dikumpulkan dari kawasan pesisir sebelum dibawa ke pusat perdagangan. Klang memainkan peranan penting dalam jaringan ini kerana hasil perikanan dari kawasan pesisir boleh dibawa ke Klang sebelum diteruskan ke Kuala Lumpur. Dengan demikian, sungai, pantai, perahu dan bot kecil menjadi sebahagian daripada sistem pengangkutan ekonomi yang menghubungkan pengeluar di pesisir dengan pasaran di kawasan bandar.

Apabila pentadbiran British berkembang di Selangor, fungsi maritim Jeram terus bertahan, walaupun dalam skala yang jauh lebih sederhana berbanding Klang. Dalam usaha membentuk jaringan pengangkutan moden, kawasan pesisir seperti Jeram turut mempunyai potensi untuk dihubungkan dengan perdagangan laut dan sistem pengangkutan darat. Namun, keadaan fizikal perairannya menjadi salah satu batas utama. Terdapat catatan bahawa perairan Jeram mempunyai tempat berlabuh yang cetek dan kurang sesuai untuk kapal wap laut dalam. Keadaan ini menjadi salah satu sebab Jeram tidak berkembang sebagai pelabuhan laut dalam seperti Port Swettenham yang dibangunkan di kawasan Klang selepas tahun 1901.

Namun begitu, keadaan perairan yang cetek tidak bermakna Jeram tidak mempunyai fungsi pelabuhan. Sebaliknya, sifat fizikal tersebut lebih menjelaskan mengapa kegiatan maritim Jeram berkembang dalam bentuk yang berbeza. Jeram lebih sesuai berfungsi sebagai sebuah pusat perdagangan pesisir dan tempat pendaratan yang bergantung kepada bot, perahu serta kapal-kapal yang lebih kecil. Hasil perikanan, barangan keperluan dan pergerakan penduduk boleh berlangsung melalui jaringan air tanpa memerlukan sebuah pelabuhan laut dalam dengan kemudahan berskala besar.

Perkembangan Port Swettenham selepas tahun 1901 kemudiannya mengubah corak perdagangan maritim Selangor. Kapal-kapal besar semakin tertumpu kepada pelabuhan moden tersebut, manakala kawasan seperti Jeram mengekalkan fungsi yang lebih bersifat tempatan dan pesisir. Dalam keadaan ini, Sungai Jeram tetap mempunyai kepentingan kepada masyarakat setempat, terutama dalam kegiatan perikanan dan pergerakan hasil laut. Sungai dan pantai terus menjadi sebahagian daripada sistem ekonomi Jeram walaupun pusat perdagangan utama Selangor semakin beralih kepada pelabuhan moden.

Menjelang awal abad ke-20, kedudukan Jeram dalam jaringan perdagangan kerajaan kolonial menjadi semakin jelas. Melalui Selangor Government Gazette bertarikh 19 Jun 1908, kerajaan Selangor mengeluarkan Notification No. 369 of 1908 di bawah Customs Regulations Enactment, 1907. Dalam senarai tempat yang diiktiraf bagi urusan import dan eksport, Jeram disenaraikan bersama Kuala Selangor, Pasir Penambang, Port Swettenham, Pulau Ketam, Jugra, Batu dan Sepang Town. Notification No. 370 of 1908 pula berkaitan dengan tempat yang ditetapkan bagi urusan pendaratan dan pemunggahan barangan.

Pengiktirafan ini memberikan satu gambaran yang lebih jelas tentang kedudukan Jeram. Ia bukan lagi sekadar sebuah kampung nelayan yang menjalankan kegiatan perdagangan secara tempatan, tetapi telah dimasukkan ke dalam rangka perdagangan dan kawalan Kastam kerajaan. Pada masa yang sama, kita perlu berhati-hati dengan istilah “pelabuhan”. Pengiktirafan rasmi sebagai tempat import dan eksport tidak bermaksud Jeram mempunyai kemudahan seperti Port Swettenham. Sebaliknya, bukti yang ada lebih sesuai menggambarkan Jeram sebagai sebuah pelabuhan kecil atau pusat pendaratan pesisir yang mempunyai fungsi perdagangan dan pentadbiran tertentu.

Peranan tersebut menjadi semakin nyata apabila pentadbiran perikanan mula mempunyai kehadiran fizikal di Jeram. Pada tahun 1913, rekod kerajaan menyebut kewujudan seorang pegawai perikanan yang berkaitan dengan Jeram. Dua tahun kemudian, pada tahun 1915, sebuah balai polis lama di Jeram ditukar menjadi “Customs (Fisheries) Office and Quarters”. Perubahan bangunan ini merupakan bukti yang penting kerana ia menunjukkan bahawa kegiatan perikanan di Jeram bukan sekadar aktiviti masyarakat setempat, tetapi telah menjadi sebahagian daripada urusan yang memerlukan pengawasan dan pentadbiran kerajaan.

Kewujudan pejabat dan kuarters tersebut juga membantu kita memahami bentuk sebenar pelabuhan Jeram. Ia tidak semestinya mempunyai dermaga konkrit, gudang besar atau kompleks jeti seperti pelabuhan moden. Setakat bukti yang ada, kita belum mempunyai asas yang cukup untuk menyatakan bahawa terdapat dermaga konkrit atau wharf besar di Jeram pada tempoh tersebut. Apa yang dapat dibuktikan ialah adanya fungsi pendaratan dan pemunggahan, kawalan Kastam serta pentadbiran perikanan yang mempunyai pegawai dan kemudahan pejabat. Dalam konteks sebuah kampung pesisir, kemudahan seperti ini sudah memadai untuk menjadikan Jeram sebahagian daripada jaringan pelabuhan kecil Selangor.

Kedudukan Jeram sebagai pusat pentadbiran perikanan bagaimanapun tidak kekal lama. Pada 2 Mei 1923, satu fail kerajaan bertajuk “Stationing of the Fisheries Office at Port Swettenham, Instead of at Jeram”, No. Akses 1957/0226119W, menunjukkan bahawa pejabat perikanan yang sebelumnya ditempatkan di Jeram telah dipindahkan atau ditempatkan semula di Port Swettenham. Perubahan ini berlaku ketika Port Swettenham semakin kukuh kedudukannya sebagai pusat pelabuhan utama Selangor dan mempunyai kelebihan dari segi hubungan pengangkutan serta pergerakan kapal. 

Pada tahun yang sama, satu lagi rekod bertarikh 17 November 1923, No. Akses 1957/0228813W, merekodkan urusan pelupusan rumah-rumah yang diduduki pegawai perikanan di Port Weld, Sungei Tengah, Jeram dan Batu Laut berikutan pengenalan “motor cruiser system”. Kedua-dua rekod ini apabila dibaca bersama menunjukkan perubahan yang lebih besar dalam pentadbiran perikanan Selangor. Pengawasan yang sebelum itu memerlukan pegawai ditempatkan secara tetap di pusat-pusat seperti Jeram semakin beralih kepada sistem yang lebih bergerak menggunakan kapal ronda bermotor, dengan pusat pentadbiran yang lebih tertumpu di Port Swettenham. 

Perubahan pada tahun 1923 tidak semestinya bermaksud kegiatan perikanan atau penggunaan pesisir Jeram telah berakhir. Yang berubah ialah pusat dan cara pentadbirannya. Jeram kehilangan kedudukan sebagai tempat pejabat perikanan ditempatkan secara tetap, tetapi kawasan pesisirnya tetap mempunyai hubungan dengan kegiatan perikanan dan pendaratan hasil laut. Dengan adanya sistem kapal bermotor, pegawai kerajaan juga tidak lagi perlu bergantung sepenuhnya kepada penempatan tetap di setiap kawasan yang diawasi.

Dalam erti kata yang lebih luas, Sungai Jeram bukan sekadar laluan air. Ia menjadi sebahagian daripada jaringan yang menghubungkan kampung dengan laut, nelayan dengan pasar, hasil perikanan dengan pusat perdagangan, dan akhirnya Jeram dengan ekonomi Selangor yang lebih luas. Perubahan zaman memang mengubah skala, bentuk dan cara jaringan itu diuruskan, tetapi hubungan antara Jeram, sungai dan laut kekal menjadi salah satu asas penting dalam perkembangan sejarah pekan ini.

b.  Bukit Jeram: Mercu Tanda Bersejarah

Kalau hari ini kita berdiri di kaki Bukit Jeram, mungkin sukar untuk membayangkan bahawa bukit setinggi kira-kira 216 kaki, atau lebih kurang 66 meter itu, pernah menjadi salah satu titik penting kepada raja, penghulu, pelaut, nelayan, Melayu, Cina, Inggeris dan Jepun di Tanah Melayu. Bukit ini bukanlah bukit yang tinggi luar biasa, tetapi kedudukannya sangat istimewa. Ia berdiri dekat dengan pantai, terbuka kepada angin laut dan mudah dikenal dari kawasan perairan. Sebab itulah sejak zaman kolonial, mata British bukan sahaja melihat Bukit Jeram sebagai sebahagian daripada landskap daerah Kuala Selangor, tetapi juga sebagai tempat yang sesuai untuk memerhati langit dan laut, bot nelayan dan kapal tentera.

i. Tinggalan Istana Lama di Bukit Jeram

Di antara segala cerita yang dikaitkan dengan Bukit Jeram, kisah tentang tinggalan istana lama merupakan antara yang paling menarik. Bukit ini bukan sahaja disebut dalam cerita masyarakat setempat sebagai tempat yang pernah didiami golongan bangsawan, malah terdapat satu sumber kesusasteraan sejarah Melayu yang jauh lebih awal yang menghubungkan Jeram dengan keturunan Sultan Melaka. Dalam Sulalatus Salatin atau Sejarah Melayu, nama Jeram muncul dalam kisah keluarga Sultan Mansur Shah, pemerintah Melaka pada abad ke-15.

Menurut teks Sejarah Melayu, Sultan Mansur Shah mempunyai seorang putera bernama Paduka Mimat, hasil perkahwinannya dengan Puteri Hang Li Po. Selepas Paduka Mimat meninggal dunia, seorang lagi putera baginda, Paduka Seri China, telah “dirajakan” oleh Sultan Mansur Shah di Jeram, yang disebut sebagai terletak berhampiran Langat. Teks tersebut turut menyatakan bahawa di Jeram masih terdapat “kota” dan penduduknya dikenali mempunyai bahasa yang baik apabila berhadapan dengan orang luar.

Keterangan tentang “kota” ini sangat menarik kerana ia menunjukkan bahawa Jeram bukan sekadar sebuah tempat persinggahan biasa. Dalam konteks bahasa politik Melayu zaman tersebut, perkataan “dirajakan” membawa maksud bahawa Paduka Seri China diberikan kedudukan pemerintahan, manakala kewujudan sebuah “kota” pula menunjukkan terdapat pusat kediaman atau pemerintahan yang bersifat tetap. Namun, Sejarah Melayu tidak menyebut secara khusus bahawa kota tersebut berada di puncak Bukit Jeram. Hubungan antara kota yang disebut dalam teks dengan tinggalan fizikal di Bukit Jeram adalah perkara yang masih perlu diteliti.

Dalam catatan moden mengenai Bukit Jeram, hubungan itu kemudiannya menjadi lebih khusus. Ketika meninjau Bukit Jeram pada 2010, seorang penulis yang merujuk kepada maklumat Muzium Selangor mencatatkan bahawa Bukit Jeram dianggap sebagai salah satu lokasi bersejarah di Selangor. Catatan tersebut menyatakan bahawa Paduka Mimat pernah bersemayam di Jeram dan bahawa terdapat cerita bahawa istana baginda terletak di puncak bukit. Penulis berkenaan turut menyatakan bahawa ketika berada di atas bukit, masih dapat dilihat “peninggalan bangunan” yang dikaitkan dengan sejarah lama tersebut.

Di sinilah cerita Bukit Jeram menjadi lebih menarik. Sejarah Melayu memberikan kita sebuah nama, iaitu Paduka Seri China, sebuah lokasi, iaitu Jeram berhampiran Langat, dan satu petunjuk fizikal, iaitu kewujudan “kota”. Catatan moden mengenai Bukit Jeram pula mengaitkan tradisi tersebut dengan sebuah bukit tertentu dan tinggalan bangunan yang dikatakan masih dapat dilihat di puncaknya. Dua lapisan sumber ini tidak boleh dianggap sama taraf, tetapi apabila diletakkan bersebelahan, kedua-duanya memberikan satu persoalan sejarah yang cukup menarik: adakah tinggalan di Bukit Jeram mempunyai kaitan dengan pusat pemerintahan lama yang disebut dalam Sejarah Melayu?

Persoalan ini menjadi lebih menarik apabila kita melihat kedudukan Jeram dalam sejarah awal Selangor. Jeram bukanlah sebuah penempatan yang baru muncul pada zaman British. Dalam kajian rasmi kerajaan negeri, PADAT menyatakan bahawa penyelidikan sejarah Jeram dan Bukit Melawati sedang dilakukan khusus untuk memahami zaman pra-Kesultanan dan zaman Kesultanan Selangor. Kerajaan Negeri Selangor juga menyatakan bahawa sejarah menunjukkan terdapat penempatan awal di Jeram sebelum terbentuknya Kesultanan Selangor dan bahawa perkara tersebut masih perlu diselidiki dengan lebih terperinci, termasuk melalui ekskavasi arkeologi.

Dengan latar tersebut, tinggalan bangunan di Bukit Jeram tidak wajar dilihat secara terpisah daripada sejarah penempatan lama Jeram. Sekiranya benar terdapat struktur atau tapak binaan lama di puncak bukit, persoalan yang perlu dijawab bukan sekadar siapa yang pernah tinggal di situ, tetapi apakah fungsi sebenar binaan tersebut. Adakah ia sebuah istana? Sebuah kota pertahanan? Kediaman seorang pemerintah tempatan? Atau mungkin sebuah kompleks kediaman yang kemudiannya runtuh dan hilang daripada ingatan sejarah?

Satu perkara yang menarik ialah tradisi tempatan tidak hanya mengaitkan Bukit Jeram dengan seorang tokoh. Catatan mengenai bukit tersebut menyebut bahawa beberapa kerabat diraja pernah menjadikan bukit itu sebagai tempat mereka mendirikan pusat. Ini memberi gambaran bahawa sekiranya tradisi tersebut mempunyai asas sejarah, Bukit Jeram mungkin pernah berfungsi sebagai sebuah pusat kediaman atau pemerintahan dalam tempoh yang agak panjang, bukannya hanya tempat tinggal seorang tokoh untuk sementara waktu.

Bagaimanapun, istilah “istana” perlu difahami dalam konteks zamannya. Kita tidak semestinya membayangkan sebuah bangunan besar seperti istana kesultanan yang masih dapat dilihat di negeri-negeri Melayu pada zaman kemudian. Sebuah pusat pemerintahan abad ke-15 mungkin terdiri daripada binaan kayu yang didirikan di atas struktur tertentu, dikelilingi oleh kawasan kediaman, balai, kota atau pagar pertahanan. Selepas ratusan tahun, bahan binaan seperti kayu hampir pasti lenyap, manakala hanya tinggalan tanah, batu, susunan tapak atau bahagian asas tertentu yang mungkin dapat dikesan oleh kajian arkeologi.

Ini juga menjelaskan mengapa tinggalan seperti “kota” dalam Sejarah Melayu begitu penting. Teks tersebut tidak sekadar menyebut bahawa Paduka Seri China berada di Jeram; ia menambah bahawa “ada lagi kotanya”. Ertinya, pada masa Sejarah Melayu merakamkan cerita tersebut, kewujudan kota di Jeram masih merupakan sebahagian daripada pengetahuan yang dianggap relevan kepada naratif sejarahnya. Terjemahan Shellabear pada 1915 juga mengekalkan maksud yang sama, iaitu Paduka Seri China dirajakan di Jeram berhampiran Langat dan “there is still his kota” di situ

Tahun 2008, ramai orang datang buat bengkel cari seramik. Aku pun tolong mereka cari. Banyak jumpa seramik pecah, duit syiling lama, dan paku besi karat. Ramai cerdik pandai tu cakap seramik dari Belanda dan China.

Lepas tu, dalam tahun 2019, mereka gali lagi. Kali ni jumpa peluru meriam. Atok terkejut betul. Mereka juga jumpa mata wang lama dan pecahan seramik. Atok dengar mereka pergi London ambik manuskrip lama surat Francis Light pasal Selangor.

Jadi bagi Atok, tanah Jeram ni macam buku sejarah yang tertimbus. Ada makam kerabat, telaga Belanda, tangga Jepun, seramik China, dan peluru meriam. Aku bangga duduk sini. Setiap kali panjat Bukit Jeram, aku rasa macam pijak cerita orang dulu. Kajian mereka belum habis. Banyak lagi yang tersembunyi bawah tanah. Aku akan tunggu apa lagi yang mereka jumpa.

Jika tinggalan di puncak Bukit Jeram benar-benar dapat dikenal pasti sebagai tapak binaan lama, maka kajian arkeologi terhadap struktur tersebut boleh menjadi kunci kepada persoalan ini. Susunan tanah, asas bangunan, serpihan tembikar, batu bata, logam, seramik import atau artifak lain mungkin dapat membantu menentukan usia dan fungsi tapak tersebut. Lebih penting lagi, jika lapisan arkeologi dapat bertarikh sekitar zaman Melaka abad ke-15 atau selepasnya, hubungan dengan tradisi Paduka Seri China dan kota Jeram akan menjadi jauh lebih menarik untuk dikaji.

Buat masa ini, cerita tentang “istana lama Bukit Jeram” masih berada di antara dua dunia — antara catatan sejarah lama dan ingatan masyarakat yang diwariskan turun-temurun. Justeru, yang masih belum terjawab bukanlah sama ada cerita itu menarik, tetapi sama ada tinggalan yang masih dapat dilihat di Bukit Jeram hari ini benar-benar merupakan sisa daripada pusat pemerintahan Jeram yang disebut dalam sejarah Melayu.

Cerita pasal Bukit Jeram ni memang panjang. Dalam Sejarah Melayu ada tulis, lebih 400 tahun lepas, ada putera Sultan Melaka bernama Paduka Mimat pernah bersemayam kat sini. Atok bayangkan istana kat puncak bukit tu, mesti cantik. 

Antara kubur-kubur yang berusia ratusan tahun bersemadinya penduduk dan kaum kerabat diraja Jeram di bahagian kaki dan puncak Bukit Jeram.

ii. Telaga Belanda

Kat situ ada telaga tua. Orang kata peninggalan Belanda. Kisah telaga tua di Bukit Jeram bermula pada zaman pemerintahan Belanda di Selangor, iaitu sekitar tahun 1784. Ketika itu, Belanda berjaya menawan Bukit Melawati dan menamakannya semula sebagai Kota Utrecht. Meskipun pusat pentadbiran mereka tertumpu di Bukit Melawati, kehadiran mereka tidak terhad di situ sahaja. Kawasan sekitarnya, termasuk Bukit Jeram yang terletak berhampiran muara Sungai Selangor, turut menjadi sebahagian daripada landskap strategik mereka. Bukit Jeram, yang sudah lama dikenali sebagai False Parcelar atau tanda panduan penting bagi pelayar Eropah, menjadi lokasi persinggahan yang berharga.

Di sinilah peranan telaga itu menjadi penting. Kapal-kapal Belanda yang berlabuh di perairan Jeram memerlukan sumber air tawar yang bersih dan boleh dipercayai—bukan sahaja untuk anak kapal, tetapi juga untuk mengisi semula bekalan di atas kapal. Maka, telaga itu dibina sebagai penyelesaian kepada keperluan asas tersebut. Penemuan telaga ini dalam Bengkel Identifikasi Seramik Dari Lapangan pada 14 dan 15 Oktober 2008 mengesahkan bahawa Bukit Jeram bukan sekadar laluan, tetapi digunakan sebagai pangkalan sementara atau tempat persinggahan yang aktif.

Lebih menarik lagi, penemuan telaga ini tidak berdiri sendiri. Di sekelilingnya, para peserta bengkel turut menjumpai seramik dari Belanda dan China, duit lama, serta paku besi. Ini menunjukkan bahawa kawasan Bukit Jeram dahulunya merupakan pusat pertukaran budaya dan perdagangan, di mana kapal-kapal dari pelbagai kuasa asing singgah dan meninggalkan kesan. Struktur dan tangga di puncak Bukit Jeram yang dipercayai dibina oleh orang Jepun pada era kemudian pula menambahkan lagi lapisan sejarah di tempat ini.

Namun, takdir Belanda di Selangor tidak panjang. Pada 28 Jun 1785, mereka berjaya dihalau keluar dari kubu mereka dan berundur kembali ke Melaka setelah sekian lama bertahan. Meskipun pendudukan mereka hanya berlangsung lebih kurang setahun sahaja, peninggalan seperti telaga di Bukit Jeram ini menjadi bukti fizikal yang kekal. Telaga itu bukan sekadar lubang bekas air; ia adalah saksi senyap kepada strategi ketenteraan, keperluan hidup, dan akhirnya, kekalahan penjajah yang pernah berusaha menguasai tanah ini.

Andaian Atok: Telaga Belanda dan Telaga Istana Jeram

Ada satu kemungkinan yang menarik tentang asal-usul nama “Telaga Belanda” di Bukit Jeram. Mungkin telaga yang dikenali masyarakat dengan nama itu sebenarnya mempunyai hubungan dengan apa yang pernah disebut sebagai “Telaga Istana Jeram”.

Jika benar Telaga Istana merupakan sumber air untuk sebuah istana atau kediaman pemerintah di Bukit Jeram, kewujudannya mungkin jauh lebih lama daripada zaman British. Telaga itu mungkin pada asalnya dibina untuk kegunaan keluarga pemerintah, pembesar atau penghuni kompleks istana. Dalam keadaan sebuah pusat pemerintahan mengalami peperangan atau perubahan kuasa, bangunan istana boleh musnah, ditinggalkan atau hilang daripada ingatan generasi kemudian, tetapi telaganya tetap berada di tempat yang sama.

Di sinilah kemungkinan kaitannya dengan Belanda menjadi menarik.

Pada 1784, Belanda menawan Kuala Selangor dan untuk suatu tempoh mengambil alih pusat pemerintahan serta kawasan strategik di sekitar Kuala Selangor. Jika kawasan Jeram turut terkesan oleh pergolakan politik dan ketenteraan pada zaman tersebut, kawasan kediaman pembesar atau keluarga pemerintah di Jeram mungkin mengalami nasib yang sama — ditinggalkan, diambil alih atau kehilangan fungsi asalnya.

Dalam keadaan sedemikian, telaga itu tidak semestinya “dirampas” dalam pengertian seseorang mengambil telaga tersebut. Telaga tidak mungkin dibawa pergi. Yang mungkin berubah ialah siapa yang menguasai kawasan, siapa yang menggunakan telaga dan bagaimana masyarakat kemudian mengingati tempat tersebut.

Mungkin pada satu ketika dahulu ia dikenali sebagai “Telaga Istana”. Selepas istana hilang dan kawasan itu mengalami perubahan kuasa, masyarakat generasi berikutnya mungkin mengaitkan tinggalan tersebut dengan orang Belanda yang pernah berkuasa di kawasan Kuala Selangor. Dari situlah, sebagai satu kemungkinan sahaja, nama “Telaga Belanda” mungkin muncul.

Tetapi ada satu persoalan yang jauh lebih menarik.

Bagaimana kalau “Belanda” dalam nama Telaga Belanda bukan merujuk kepada telaga yang dibina oleh Belanda, tetapi kepada satu peristiwa yang berlaku selepas kedatangan atau penguasaan Belanda?

Jika demikian, nama itu mungkin merupakan sejenis memori sejarah masyarakat. Istana telah hilang, tetapi telaga kekal. Pemerintah telah bertukar, tetapi telaga masih digunakan. Generasi kemudian mungkin tidak lagi mengetahui dengan tepat siapa yang membina telaga tersebut, lalu yang tinggal dalam ingatan hanyalah kaitannya dengan suatu zaman “orang Belanda”.

Dalam perspektif ini, Telaga Belanda mungkin sebenarnya merupakan tinggalan fizikal daripada sebuah tapak pemerintahan yang lebih tua. Nama “Telaga Istana” pula mungkin merupakan memori yang lebih lama, manakala “Telaga Belanda” mungkin merupakan lapisan ingatan yang datang kemudian.

Namun, Atok perlu letakkan satu tanda amaran besar pada hipotesis ini: belum ada bukti yang menghubungkan Telaga Belanda, Telaga Istana dan pendudukan Belanda secara langsung. Buat masa ini kita hanya mempunyai rangka kemungkinan:

Istana lama → Telaga Istana → perubahan kuasa sekitar 1784–1785 → istana hilang/tidak lagi digunakan → telaga kekal → memori masyarakat berubah → Telaga Belanda.

Ini sangat menarik untuk diuji kerana kalau kita dapat menemukan satu sumber lama yang menyebut “Telaga Belanda” atau “Telaga Istana” sebelum abad ke-20, seluruh hipotesis ini boleh berubah. Jika nama “Telaga Belanda” sudah wujud dalam rekod abad ke-19, misalnya, ia menjadi jauh lebih penting.

Kewujudan sebuah perigi yang masih berair adalah jelas. Persoalannya, adakah perigi ini milik kerabat Jeram atau ini perigi Belanda?

iii.  Bukit Jeram: Mercu Tanda Penting bagi Pelayaran di Selat Melaka

Pada abad ke-18 dan ke-19, sebelum GPS dan radar wujud, para pelayar yang belayar di Selat Melaka terpaksa bergantung sepenuhnya kepada pandangan mata terhadap mercu tanda semula jadi di persisiran pantai. Bagi mereka yang melalui perairan Selangor, dua bukit menjadi tumpuan utama—Bukit Jugra di Kuala Langat dan Bukit Jeram di Kuala Selangor. Bukit Jugra, yang dikenal pasti sebagai "Parcelar Hill" atau "Mont Parcelar" dalam peta laut Eropah, dianggap mercu tanda yang paling penting kerana bentuknya yang tersendiri dan kedudukannya yang strategik di muara Sungai Langat. Namun, apabila kapal-kapal belayar dari utara menuju ke selatan, mereka terlebih dahulu melihat sebuah bukit yang kelihatan hampir serupa. Tanpa pengetahuan yang mendalam, ramai kelasi menganggap bukit itu sebagai Parcelar Hill yang sebenar, tetapi apabila kapal semakin hampir, mereka mendapati bahawa itu bukan Bukit Jugra. Lantas, mereka menamakannya "False Parcelar"—Parcelar Palsu.

Meskipun digelar "palsu", Bukit Jeram bukanlah mercu tanda yang remeh. Ia sebenarnya memainkan peranan yang amat penting dalam navigasi maritim. Bagi kapal yang datang dari Pulau Pinang atau Perak, False Parcelar adalah mercu tanda pertama yang kelihatan di kaki langit, memberi amaran awal bahawa mereka telah menghampiri perairan Selangor. Dengan menggunakan kompas, pelayar akan mengukur bearing—arah bukit itu dari kapal—dan mencatatnya. Apabila Bukit Jugra (Parcelar Hill yang sebenar) kemudiannya kelihatan di selatan, pelayar akan mengambil bearing sekali lagi. Dengan menggabungkan dua bacaan ini, mereka dapat menentukan kedudukan kapal dengan agak tepat di atas peta. Kaedah ini, yang dikenali sebagai "cross-bearing" atau "intersection," merupakan teknik navigasi asas pada zaman itu. Tanpa False Parcelar, pelayar akan kehilangan satu titik rujukan penting dan mungkin tersesat di perairan yang penuh dengan beting pasir dan perairan cetek.

Selain sebagai penanda kedudukan, False Parcelar juga membantu pelayar mengenal pasti muara Sungai Selangor dan kawasan Kuala Selangor. Walaupun Kuala Selangor bukanlah pelabuhan utama seperti Klang atau Melaka, ia adalah pusat pentadbiran dan perdagangan hasil hutan serta bijih timah pada abad ke-19. Kapal-kapal yang membawa bekalan atau mengambil hasil bumi perlu mengetahui dengan tepat di mana untuk berlabuh. Bukit Jeram, yang jelas kelihatan dari laut, menjadi panduan yang tidak ternilai bagi mereka yang ingin memasuki perairan Kuala Selangor. Buku panduan pelayaran seperti *The Oriental Navigator* (1801) dan *A Directory for the Navigation of the Indian Archipelago* karya Alexander George Findlay (1878) secara khusus menyebut False Parcelar sebagai salah satu mercu tanda utama di pantai Selangor, mengesahkan kepentingannya dalam kalangan pelayar Eropah.

Nama "False Parcelar" kekal dalam peta-peta laut British sepanjang abad ke-19, menjadi saksi kepada bagaimana pelayar Eropah mengklasifikasikan dan menamakan mercu tanda berdasarkan pengalaman mereka. Ia bukan sekadar nama, tetapi satu sistem pengetahuan navigasi yang dibina melalui generasi pelayar. Hari ini, Bukit Jeram masih berdiri tegak di pesisir Selangor, tetapi namanya sebagai False Parcelar mungkin sudah dilupakan oleh ramai. Namun, bagi mereka yang memahami sejarah maritim Selat Melaka, bukit ini adalah satu peringatan tentang zaman apabila lautan adalah jalan raya utama, dan bukit-bukit di tepi pantai adalah bintang-bintang yang memandu kapal-kapal pulang ke pelabuhan.

Pemandangan dari udara Bukit Jeram. Pastinya strategik untuk tujuan pelayaran, kaji cuaca, ketenteraan,dan latihan-latihan kepolisan Polis British di Selangor ketika itu.

iv.  Bukit Jeram: Di Puncaknya Pernah Berdiri Stesen Kajicuaca

Di puncak bukit inilah sebuah stesen meteorologi pernah beroperasi. Sebelum itu, kajian metereologi asas berupa pengumpulan air hujan dibuat di halaman Hpspital Beri-beri Jeram sejak Ogos 1901. Kita belum mempunyai bukti yang cukup untuk menetapkan dengan tepat tahun pertama stesen itu dibina, mungkin sebelum 1918, tetapi pada awal 1930-an ia sudah jelas menjadi sebahagian daripada rangkaian stesen meteorologi Malaya. Dalam penerbitan tahun 1933, nama Jeram sudah muncul bersama stesen-stesen lain dalam rekod pemerhatian cuaca. Data yang direkodkan bukan kecil-kecil nilainya. Suhu maksimum yang dicatatkan sekitar 88.0°F, minimum 72.5°F dan purata 80.3°F, dengan kelembapan relatif sekitar 85.1 peratus serta jumlah hujan 82.26 inci bagi tempoh yang dilaporkan. Maknanya, dari atas Bukit Jeram, cuaca daerah ini sedang “dibaca” dan direkodkan sebagai sebahagian daripada sistem meteorologi kolonial.

Atok membayangkan keadaan di puncak bukit itu pada waktu tersebut. Sebuah bangunan kecil berdiri di atas bukit, jauh daripada hiruk-pikuk pekan. Di sekelilingnya terbentang kawasan pantai, paya, kampung dan hutan Jeram. Angin datang dari laut, awan bergerak melintasi bukit, hujan turun di kawasan pesisir, dan semuanya diperhatikan serta dicatatkan. Bagi penduduk kampung di bawah, mungkin ia hanya sebuah bangunan kerajaan di atas bukit. Tetapi bagi pentadbiran kolonial, tempat kecil itu adalah sebahagian daripada jaringan yang membantu mereka memahami cuaca Malaya.

Perhatikan Simbol dan Singkatan Perkataan "Met." di puncak Bukit Jeram dalam peta Jeram ini. Ini menunjukkan aktiviti pencerapan dan kaji cuaca telah dilakukan di sana secara kekal dan berterusan.

Data-data meteorologi diambil daripada Hospital Jeram mulai 1901.

Perbandingan perubahan data metereologi Bukit Jeram yang dikumpul sejak tahun 1918 sehingga 1921

Kedudukan Bukit Jeram juga mempunyai kelebihan lain. Bukit ini bukan sahaja dekat dengan laut, malah cukup menonjol sehingga boleh menjadi tanda yang mudah dikenali. Sumber hidrografi British menggambarkannya sebagai bukit berhampiran pantai dengan ketinggian sekitar 216 kaki dan memberikan kedudukannya sekitar 3°15′ Utara dan 101°18′ Timur. Puncaknya mempunyai sebuah bangunan kecil beratap putih dan sebuah mast yang membawa tanda berupa bola hitam dan segi tiga. Jadi, dari awal lagi Bukit Jeram mempunyai dua dunia yang bertemu di atas puncaknya — dunia meteorologi yang membaca cuaca dan dunia pelayaran yang mengenali bentuk muka bumi dari laut.

Data kaji cuaca seluruh Malaya termasuk dari stesen Bukit Jeram untuk 13 Disember 1929

Memasuki pertengahan 1930-an, kepentingan stesen seperti ini semakin berubah. Penerbangan awam sedang berkembang dan cuaca menjadi semakin penting kepada pesawat yang menggunakan aerodom. Laporan Survey Department tahun 1935 menyatakan bahawa stesen meteorologi sudah dianggap sebagai sebahagian daripada kelengkapan penting sesebuah aerodrom. Dalam keadaan ini, stesen di atas bukit yang jauh daripada lapangan terbang mula menghadapi persoalan baharu: lebih baik data cuaca dikumpulkan terus berhampiran tempat kapal terbang berlepas dan mendarat.

Sebab itulah pada penghujung 1938 berlaku perubahan besar. Rekod tahun 1939 menyebut bahawa pemindahan stesen meteorologi Kuala Lumpur dan Bukit Jeram ke aerodrom Kuala Lumpur dan Port Swettenham masing-masing telah dimulakan. Bukit Jeram, yang selama ini menjadi tempat membaca cuaca dari atas bukit, mula kehilangan fungsi asalnya apabila teknologi penerbangan menuntut sistem pemerhatian yang lebih dekat dengan aerodrom. Ini bukan semata-mata kisah sebuah stesen ditutup. Ia sebenarnya sebahagian daripada perubahan zaman — daripada pemerhatian cuaca untuk kepentingan umum dan pertanian kepada sistem meteorologi yang semakin rapat dengan penerbangan moden.

Namun sejarahnya tidak semudah “1937 tutup, habis cerita”. Rekod Malayan Agricultural Statistics mempunyai catatan bahawa sebuah stesen meteorologi ditutup pada 17 Oktober 1937, tetapi sumber lain menunjukkan Bukit Jeram masih muncul dalam rekod selepas tarikh tersebut. Malah laporan akhbar pada 1939 masih memberikan pemerhatian cuaca Bukit Jeram. Dalam satu laporan pada Mac 1939, Bukit Jeram masih mencatat bacaan suhu dan hujan. Ini bermakna catatan 1937 itu perlu kita baca dengan berhati-hati — mungkin melibatkan perubahan dalam rangkaian atau operasi stesen, bukannya penamatan mutlak semua aktiviti meteorologi di Bukit Jeram.

Akhirnya, sumber meteorologi tahun 1939 memberikan satu petunjuk yang lebih jelas. Dalam ringkasan meteorologi November 1939, terdapat catatan bahawa stesen Bukit Jeram telah ditutup pada 15 Ogos 1939. Maka buat masa ini, garis masa yang paling selamat ialah stesen tersebut masih berfungsi pada awal 1939, proses pemindahan ke sistem aerodrom sedang berlaku, dan operasi stesen asal di Bukit Jeram akhirnya berakhir sekitar Ogos 1939.

Perang Dunia Kedua kemudian datang dan mengubah seluruh Tanah Melayu. Ada sumber yang diterbitkan oleh British War Office pada 1944 yang masih memaparkan data meteorologi Bukit Jeram bagi tahun 1938 — suhu maksimum 88.9°F, minimum 72.5°F, purata 79.2°F dan hujan 63.40 inci. Tetapi jangan pula kita tersilap membaca sumber ini. Angka tersebut ialah data tahun 1938 yang dimasukkan dalam penerbitan kemudian. Ia bukan bukti bahawa stesen Bukit Jeram terus beroperasi di bawah pemerintahan Jepun.

Yang lebih menarik bagi Atok ialah selepas stesen meteorologi itu dipindahkan, Bukit Jeram tidak terus hilang daripada dunia pelayaran. Sumber-sumber nautika selepas perang masih mengenali puncak bukit itu melalui ciri fizikal yang sama. Sebuah panduan pelayaran menggambarkan Bukit Jeram dengan sebuah bangunan kecil beratap putih di puncak serta mast yang mempunyai bola hitam dan segi tiga. Ini memberi kita satu petunjuk yang cukup menarik: walaupun fungsi mengumpul data meteorologi sudah berpindah, tidak semestinya semua struktur atau tanda di puncak bukit itu turut dibuang.

Bola hitam dan segi tiga tersebut pula jangan kita anggap sebagai alat mengukur suhu atau hujan. Ia merupakan tanda visual yang dipasang pada mast. Dalam kedudukan Bukit Jeram yang begitu hampir dengan pantai, tanda sebegini boleh membantu menjadikan puncak bukit lebih mudah dikenal dari laut. Tetapi Atok tidak mahu pergi terlalu jauh dengan mengatakan ia sebuah lampu suar atau lighthouse, kerana kita belum menemukan bukti rasmi yang mengesahkannya. Apa yang lebih selamat ialah mengatakan bahawa Bukit Jeram mempunyai ciri fizikal yang boleh berfungsi sebagai tanda rujukan kepada pelayaran pada waktu siang.

Dan di sinilah sejarah Bukit Jeram menjadi lebih menarik daripada sekadar cerita sebuah stesen kaji cuaca. Bayangkan satu ketika dahulu, seorang pelaut yang datang menyusuri pesisir Selangor dapat mengenali sebuah bukit rendah yang muncul dekat pantai. Di atasnya terdapat bangunan kecil beratap putih dan sebuah mast dengan tanda hitam. Di darat pula, orang British sedang mencatat suhu, hujan dan keadaan atmosfera. Di bawah bukit, kampung-kampung Jeram berkembang, sawah dibuka, kebun dan ladang muncul, manakala jalan raya menghubungkan Jeram dengan Klang dan Kuala Selangor. Satu bukit kecil akhirnya menjadi titik pertemuan antara cuaca, pertanian, pelayaran dan penerbangan.

Jadi kalau orang bertanya apa istimewanya Bukit Jeram, jawapan Atok mudah sahaja: bukit itu pernah menjadi mata yang memerhati langit Jeram dan pada masa yang sama menjadi tanda yang membantu manusia mengenali pesisirnya dari laut. Yang tinggal hari ini mungkin hanya sebuah bukit, tetapi dalam rekod lama, Bukit Jeram pernah menjadi sebahagian daripada sebuah dunia yang menghubungkan kampung kecil di pesisir Selangor dengan jaringan meteorologi dan pelayaran seluruh Tanah Melayu.

Dan mungkin itulah sebabnya kisah Bukit Jeram perlu diceritakan semula — kerana kadang-kadang sejarah yang paling menarik bukan berada di bangunan besar atau di bandar besar. Ada kalanya ia tersimpan di atas sebuah bukit setinggi 216 kaki, tempat orang dahulu berdiri memandang langit, mencatat hujan, membaca angin dan memerhati laut.

v.  Bukit Jeram dan Jejak Tentera Jepun

Apabila Perang Dunia Kedua sampai ke Selangor pada awal Januari 1942, kawasan pesisir Kuala Selangor dan Jeram turut berada dalam perhatian tentera Jepun. Pada peringkat awal, Jepun telah cuba melakukan pendaratan di Kuala Selangor. Laporan tentera British mencatatkan bahawa pasukan Jepun yang cuba mendarat di kawasan tersebut telah dihujani tembakan artileri. Sebuah kapal kecil dilaporkan terbakar manakala empat buah tongkang ditenggelamkan. Menariknya, laporan ini hanya menyebut Kuala Selangor dan tidak menyatakan Jeram.

Namun, beberapa hari kemudian, keadaan berubah. Catatan sejarah yang berkaitan dengan Federated Malay States Volunteer Force merekodkan bahawa pada 7 dan 8 Januari 1942, tentera Jepun telah melakukan pendaratan di kawasan antara Kuala Selangor dengan Jeram. Catatan ringkas ini amat penting kerana ia meletakkan Jeram secara langsung dalam laluan operasi tentera Jepun ketika mereka mula menguasai pantai barat Selangor. Selepas pendaratan tersebut, gerakan Jepun diteruskan ke arah pedalaman melalui kawasan Sungai Selangor dan seterusnya menuju Batang Berjuntai.

Dari pihak Jepun pula, operasi di Kuala Selangor merupakan sebahagian daripada gerakan yang dirancang lebih awal. Sumber sejarah ketenteraan Jepun mengaitkan operasi tersebut dengan Watanabe Detachment, sebuah pasukan yang ditugaskan melakukan pendaratan dan membuka laluan ke bahagian selatan Selangor. Tujuan operasi bukan sekadar menawan kawasan pantai, tetapi juga mengganggu laluan komunikasi dan pengunduran tentera British. Dengan penguasaan kawasan pesisir, tentera Jepun dapat bergerak lebih jauh ke pedalaman dan memberi tekanan kepada pertahanan British dari arah yang tidak dijangka.

Jeram sendiri bukanlah kawasan yang terlepas daripada perhatian tentera British. Ketika berita mengenai pergerakan Jepun tersebar, pasukan British turut diarahkan bergerak ke Jeram sebagai sebahagian daripada usaha mengekang kemaraan musuh. Ini menunjukkan bahawa kedudukan Jeram mempunyai kepentingan tersendiri dalam keadaan perang ketika itu. Sebuah kawasan yang pada hari-hari biasa merupakan pekan dan penempatan pesisir tiba-tiba menjadi sebahagian daripada medan perang yang lebih luas.

Dalam suasana inilah Bukit Jeram mendapat satu lagi lapisan sejarah. Bukit tersebut terletak berhampiran kawasan pesisir dan mempunyai kedudukan yang lebih tinggi berbanding kawasan sekeliling. Dalam cerita sejarah tempatan yang diwarisi mengenai Bukit Jeram, bukit ini dikatakan pernah digunakan oleh tentera Jepun sebagai markas ketika zaman pendudukan. Cerita tersebut menjadi semakin menarik apabila diletakkan bersama rekod ketenteraan yang menunjukkan bahawa kawasan Kuala Selangor–Jeram memang menjadi laluan operasi Jepun pada Januari 1942.

Kedudukan Bukit Jeram juga mudah difahami dari sudut ketenteraan. Sebuah kawasan tinggi berhampiran pantai memberikan pandangan yang lebih luas terhadap kawasan sekeliling. Dari tempat seperti itu, pergerakan di jalan, kawasan kampung dan arah pantai lebih mudah diperhatikan. Dalam keadaan perang, kelebihan seperti ini boleh menjadikan sesebuah bukit berguna sebagai tempat pemerhatian, pusat komunikasi atau kedudukan pasukan.

Bagaimanapun, cerita mengenai Bukit Jeram sebagai markas Jepun masih menyimpan satu persoalan yang menarik. Rekod yang ada setakat ini jelas menunjukkan operasi Jepun di Kuala Selangor dan kawasan antara Kuala Selangor dengan Jeram, tetapi nama Bukit Jeram sendiri belum muncul secara jelas dalam rekod perang yang ditemui. Sebab itu, kisah markas Jepun di bukit ini masih perlu dilihat bersama tinggalan fizikal dan cerita masyarakat tempatan yang masih mengingatinya.

Apa yang pasti, Jeram bukanlah kawasan yang jauh daripada kemaraan Jepun. Pada awal Januari 1942, pantainya menjadi sebahagian daripada medan operasi, pasukan British diarahkan mempertahankan kawasan tersebut dan tentera Jepun pula menggunakan laluan pesisir untuk meneruskan kemaraan ke pedalaman Selangor. Dalam konteks sejarah inilah cerita tentang Bukit Jeram sebagai bekas markas Jepun menjadi semakin menarik — kerana bukit yang hari ini kelihatan tenang itu pernah berada tidak jauh daripada salah satu laluan penting kempen Jepun di Selangor.

Ada beberapa bukti arkeologi yang menunjukkan kehadiran Jepun di Bukit Jeram, tetapi untuk mengesahkannya sebagai sebuah markas rasmi, kita perlu melihatnya dengan lebih teliti.

Bukti utama ialah penemuan struktur dan tangga di puncak Bukit Jeram. Penemuan ini didokumenkan dalam Bengkel Identifikasi Seramik Dari Lapangan pada tahun 2008 oleh Lembaga Muzium Selangor. Menurut laporan, terdapat jumpaan struktur mahupun tangga di puncak Bukit Jeram yang dipercayai dibina oleh orang-orang Jepun semasa era pemerintahan Jepun. Penemuan ini penting kerana ia menunjukkan usaha membina kemudahan tetap di kawasan itu, bukan sekadar penggunaan sementara. Persoalannya, adakah struktur ini cukup untuk membuktikan ia sebuah markas? 

• Setakat ini, tiada rekod bertulis atau bukti arkeologi lain (seperti sisa pejabat, barangan peribadi askar, atau dokumen) yang secara khusus mengenal pasti struktur ini sebagai sebuah markas tentera yang lengkap. 
• Walaupun tangga dan struktur menunjukkan ia lebih daripada sekadar tempat perlindungan ringkas, skalanya masih belum dapat dipastikan sama ada setanding dengan sebuah markas utama. 

Kesimpulannya, penemuan tangga dan struktur di puncak Bukit Jeram adalah bukti kukuh tentang aktiviti dan kehadiran tentera Jepun di kawasan itu semasa Perang Dunia Kedua. Lokasinya yang strategik menjadikannya sangat sesuai untuk tujuan pengawasan. Namun, untuk mengesahkannya sebagai sebuah "markas" rasmi (seperti ibu pejabat tentera), memerlukan lebih banyak bukti arkeologi dan sejarah.

Tangga Jepun untuk ke pos Pemerhatian tentera di atas Bukit Jeram. Ada sebilangan orang mempertikaikannya, ini tangga yang dibuat oleh istana diraja Jeram. Ada juga mengatakan tangga ini dibuat oleh British untuk ke pusat kajicuaca di atas bukit itu. Yang mana satu yang betul perlu dikaji oleh pakar sejarah.

Ada satu persoalan yang bermain dalam fikiran Atok ini. Adakah markas atau pos pengawasan Jepun di puncak Bukit Jeram ini sebenarnya bangunan putih milik Pusat Kaji cuaca Inggeris yang ditinggalkan dalam tahun 1938 itu? Atau Jepun telah mengubahsuainya atau Jepun meruntuhkannya terus dan mendirikan struktur yang baharu? Moga-moga ada jawapannya daripada kalian yang mengkaji sejarah Jeram.

Walaupun rekod rasmi tidak menyebut Bukit Jeram sebagai markas besar, penemuan struktur tangga batu di puncak bukit pada tahun 2008 menjadi bukti kukuh. Atok membuat hipotesis: Kemungkinan besar, bangunan stesen kaji cuaca British yang ditinggalkan pada 1939 itu diambil alih oleh tentera Jepun sebagai pos pengawasan pantai. Tangga yang ditemui mungkin dibina untuk memudahkan askar Jepun membawa bekalan naik ke puncak. Ini bukan markas agung, tetapi sekurang-kurangnya ia adalah pos pemerhatian taktikal.

Sejarah landasan kereta api Klang–Kuala Selangor bermula pada awal abad ke-20, ketika Federated Malay States Railways (FMSR) membina laluan sepanjang kira-kira 47 kilometer yang menghubungkan Klang ke Kuala Selangor. Pembinaan fizikal bermula pada Januari 1911 dan siap pada Februari 1913, dengan bahagian terakhir ke Kuala Selangor dibuka pada 15 Februari 1914. Laluan ini dibina dengan tujuan mengangkut komoditi pertanian seperti kopi dan getah, di samping menjadi perkhidmatan pengangkutan untuk penduduk tempatan. Selama 18 tahun, kereta api ini menjadi nadi pergerakan orang dan barang di kawasan tersebut.

Namun, nasib laluan ini mula berubah apabila perkhidmatannya digantung pada November 1931. Punca utama adalah faktor ekonomi—Zaman Meleset yang melanda dunia menyebabkan permintaan pengangkutan merosot, manakala sistem jalan raya yang semakin baik menawarkan persaingan yang lebih fleksibel. Selain itu, kegagalan FMSR menyambungkan landasan ke pelabuhan Kuala Selangor menyukarkan pedagang menghantar barang, menyebabkan mereka beralih kepada pengangkutan jalan raya. Menyedari laluan ini tidak lagi menguntungkan, FMSR mengambil langkah pada tahun 1935 dengan memajakkan keseluruhan laluan tersebut kepada Jabatan Kerja Raya (JKR). Walaupun tanggungjawab telah dipindahkan, perkhidmatan kereta api tidak pernah dihidupkan semula, dan laluan itu perlahan-lahan dilupakan.

Nasib fizikal landasan ini akhirnya ditentukan semasa Perang Dunia Kedua. Apabila Jepun menduduki Tanah Melayu dari tahun 1941 hingga 1945, tentera Jepun membongkar landasan besi laluan ini dan menghantarnya ke Burma (kini Myanmar) serta Thailand untuk membina "Landasan Kereta Api Maut" (Death Railway) yang terkenal itu. Projek ini, yang dibina antara tahun 1942 dan 1943, merupakan usaha strategik Jepun untuk membina laluan bekalan bagi tentera mereka di Burma, dan ia meragut ribuan nyawa buruh paksa serta tawanan perang. Dalam sekelip mata, tinggalan FMSR yang bertahun terbengkalai itu habis lesap.

Selepas perang berakhir, landasan Klang–Kuala Selangor yang telah dibongkar tidak pernah dibina semula. Kini, yang tinggal hanyalah tapak dan struktur bekas landasan seperti cerucuk jambatan dan bongkah batu, yang masih dapat dikesan oleh peminat sejarah. Rel fizikalnya sendiri telah lama tiada, tetapi setiap tapak yang ditinggalkan menjadi saksi senyap kepada perjalanan sejarah yang panjang—dari era kegemilangan pengangkutan, kepada kemerosotan ekonomi, dan akhirnya menjadi mangsa kepada gelombang peperangan yang mengubah wajah Tanah Melayu selama-lamanya.

Stesen Kereta api Kuala Selangor

Seluruh landasan kereta api di laluan Klang-Kuala Selangor dibongkar oleh Tentera Jepun untuk dihantar ke Burma. Hanya jambatan-jambatan ini sahaja yang tinggal untuk menjadi bukti kewujudan laluan bersejarah ini.

Mungkin sebab itu, apabila orang lama Jeram menyebut tentang tinggalan tentera Jepun di Bukit Jeram, cerita tersebut tidak wajar terus dianggap sebagai dongeng. Di sebalik cerita itu terdapat satu konteks sejarah yang nyata: tentera Jepun memang sampai ke kawasan Jeram pada Januari 1942. Yang masih menunggu untuk ditemui ialah bukti terakhir yang dapat menjawab sama ada Bukit Jeram benar-benar pernah menjadi tempat mereka mendirikan markas.

Vi.  Bukit Jeram Sebagai Padang Sasar

Sebelum sebuah petempatan bernama Kampung Sasaran dikenali di peta dunia, landskap pesisir pantai Kuala Selangor didominasi oleh sebuah struktur geografi unik yang dikenali oleh para pelaut British sebagai False Parcelar Hill—atau nama tempatannya, Bukit Jeram. Dikelilingi oleh ekosistem tanah rendah, paya bakau, dan estet getah yang luas, bukit ini berdiri strategik menghadap Selat Melaka. Ciri topografi berbukit inilah yang kemudiannya menarik perhatian pakar taktikal ketenteraan kolonial untuk menjadikannya sebuah backstop (benteng penahan peluru) semula jadi yang ideal bagi latihan senjata api.

Titik mula sejarah latihan menembak di kawasan ini berakar umbi daripada penubuhan Pasukan Polis Selangor pada Julai 1875. Apabila Residen British melantik Kapten Harry Charles Syers sebagai Penguasa Polis dan Penjara Selangor yang pertama, beliau ditugaskan untuk membina sebuah pasukan keselamatan yang berdisiplin daripada kelompok sifar. Syers, yang menerapkan elemen ketenteraan yang ketat ke dalam Selangor Military Police Force, menyedari bahawa kecekapan menggunakan senjata api dalam kalangan anggota Melayu dan Sikh memerlukan sebuah medan latihan yang selamat. Detasmen polis awal yang mengawal pos-pos pesisir pantai Kuala Selangor mula memanfaatkan kawasan berbukit di Jeram ini sebagai tapak latihan menembak tidak rasmi, memandangkan struktur bukitnya mampu menyerap peluru hidup tanpa membahayakan nyawa komuniti maritim yang mula bertapak di kaki bukit.

Memasuki abad ke-20, dinamika geopolitik Tanah Melayu berubah dengan penubuhan unit milisia sukarelawan untuk mempertahankan kepentingan ekonomi British. Pada tahun 1910, fasa latihan menembak di Bukit Jeram menjadi lebih intensif dan berstruktur apabila ia dinaik taraf secara rasmi sebagai lapang sasar luar bandar (outstation rifle range) untuk kegunaan Federated Malay States Volunteer Rifles (FMVR).

Unit FMVR ini dianggotai oleh pegawai awam British, peladang estet Eropah, dan golongan elit tempatan. Di lapang sasar Bukit Jeram, mereka diwajibkan menjalani kursus kecekapan menembak (musketry course) yang ketat menggunakan raifal standard British seperti Lee-Enfield. Rekod arkib tahun 1913 menunjukkan pembinaan lapang sasar luar bandar seperti di Jeram ini berjaya meningkatkan kadar kelayakan menembak anggota sehingga 75%. Anggota yang mencatatkan ketepatan tertinggi akan dianugerahkan lencana berprestij berbentuk raifal silang (crossed rifles).

Logistik di lapang sasar ini turut diperkasakan apabila tokoh korporat terkemuka Selangor, Dr. Loke Yew, menyumbangkan dua pucuk mesingan (machine guns) awal khusus untuk latihan pasukan sukarelawan Selangor. Keberadaan kemudahan ini juga membolehkan kontinjen Selangor bersiap sedia menghadapi kejohanan menembak antara negeri bagi merebut piala pusingan berprestij seperti Bromhead Mathews Shield dan Warren Shield menentang pasukan dari Perak dan Pulau Pinang.

Pada 23 Mac 1923, satu lagi rekod kerajaan negeri memberikan petunjuk tentang kedudukan Jeram dalam jaringan pertahanan dan pasukan sukarelawan Selangor. Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor merekodkan satu urusan berkaitan “Construction of Platoon Headquarters and Stores at Kajang and Jeram for Malayan Volunteer Infantry and Malay States Volunteer Rifle”, di bawah fail 1957/0225536W.

Rekod tersebut menunjukkan bahawa Jeram bukan sahaja sebuah kawasan kampung dan pusat kegiatan masyarakat, tetapi turut mempunyai kemudahan yang berkaitan dengan organisasi pasukan sukarelawan bersenjata. Pembinaan ibu pejabat platun dan stor menunjukkan bahawa kehadiran pasukan sukarelawan di Jeram mempunyai bentuk fizikal dan pentadbiran yang tersusun.

Hubungan harian antara aktiviti ketenteraan di atas bukit dengan komuniti nelayan tempatan di bawahnya telah melahirkan satu legasi linguistik yang kekal hingga ke hari ini. Pada asalnya, petempatan nelayan di pinggir pantai tersebut dikenali sebagai Sungai Buloh (Kuala Selangor). Bagaimanapun, kekerapan latihan menembak oleh pegawai FMVR dan pasukan polis sejak akhir abad ke-19—yang ditandai dengan pengibaran bendera merah amaran di puncak bukit serta gema letupan senapang—menyebabkan penduduk tempatan sering merujuk kawasan tersebut berdasarkan keberadaan papan sasar (shooting target). Lama-kelamaan, istilah "Sasaran" melekat sebagai nama rasmi kampung tersebut, menggantikan nama lama dan memadamkan identiti asal sasarannya sebagai sekadar pangkalan nelayan terpencil.

Apabila Perang Dunia Kedua meletus, unit sukarelawan ini diserap ke dalam Federated Malay States Volunteer Force (FMSVF) Batalion Ke-2 (Selangor) dan terlibat dalam mempertahankan garisan pantai barat sebelum kejatuhan Tanah Melayu. Pasca-perang dan menjelang Kemerdekaan 1957, fungsi lapang sasar ini mengalami pengecilan dari sudut ketenteraan strategik tetapi dikembalikan kepada fungsi asalnya pada era 1875. Hak tata urus kawasan ini diserahkan sepenuhnya kepada Polis Diraja Malaysia (PDRM). 

Satu lagi petunjuk penting tentang landskap Jeram pada pertengahan abad ke-20 muncul dalam rekod Jabatan Ukur dan Pemetaan Negeri Selangor. Pada 12 Oktober 1960, jabatan tersebut merekodkan satu urusan berkaitan “Revocation of Original Lot 2240 as a Rifle Range Reserve Muslim of Jeram and Survey for Reservation of Part as a Police Range Reserve”, di bawah fail 1987/0008016W.

Rekod ini menunjukkan bahawa Lot 2240 mempunyai sejarah sebagai kawasan simpanan rifle range yang dikaitkan dengan orang Islam di Jeram. Menjelang 1960, status asal kawasan tersebut sedang dibatalkan dan sebahagian daripadanya pula disurvey untuk dijadikan kawasan simpanan rifle range polis.

Perubahan ini memperlihatkan satu lagi lapisan dalam sejarah ruang Jeram. Kawasan yang pada asalnya diperuntukkan sebagai tempat latihan menembak bagi komuniti Muslim Jeram kemudiannya mula memasuki sistem penggunaan tanah kerajaan yang lebih berorientasikan kepada keperluan keselamatan dan kepolisan.

Apa yang menarik ialah rekod ini menggunakan istilah “Muslim of Jeram”, sekali gus menunjukkan bahawa rifle range tersebut mempunyai hubungan khusus dengan komuniti Muslim tempatan. Ini membuka kemungkinan bahawa aktiviti menembak atau latihan senjata dalam kalangan penduduk Muslim Jeram telah mempunyai ruang yang diiktiraf secara rasmi sebelum perubahan status tanah pada 1960.

Namun, lokasi sebenar Lot 2240 masih perlu dipastikan melalui pelan ukur yang terkandung dalam fail tersebut. Jika pelan asal dapat ditemui, kedudukan Lot 2240 boleh dipadankan dengan peta moden dan kita mungkin dapat menentukan dengan lebih tepat di manakah rifle range Jeram berada — sama ada di kaki Bukit Jeram, di kawasan yang dikenali sebagai Sasaran, atau di lokasi lain.

Hari ini, kawasan tersebut diwartakan secara rasmi sebagai Lapang Sasar IPPD Kuala Selangor di Jalan Bukit Jeram. Walaupun persekitarannya kini telah berubah menjadi pekan Sasaran yang moden dan hab seni komuniti, landskap Bukit Jeram kekal berfungsi sebagai pusat latihan taktikal senjata api pendek bagi memastikan kecekapan dan kesiapsiagaan anggota keselamatan negara, meneruskan tradisi disiplin yang telah berusia lebih satu abad.

Permohonan rasmi untuk menjadikan Bukit Jeram sebagai padang sasar dibuat pada tahun 1910.

Padang Sasar Bukit Jeram diletakkan di bawah kaki bukit tersebut sebagai penghalang dan penyerap tembakan peluru senjata api di samping mengurangkan risiko terkena peluru sesat ketika latihan dijalankan.

BAHAGIAN 2.  PENTADBIRAN ERA KOLONIAL

a.  Sistem Penghulu

Cerita pasal penghulu ni best, Atok. Sebab diorang ni macam ketua kampung tapi ada kuasa rasmi kerajaan, menjadi penghubung antara penduduk mukim dengan kerajaan negeri. Dari rekod yang Atok jumpa, antara 1918 sampai 1924, ada nama Inche Abdullah bin Haji Abdul Rani, atau Dato Abdullah bin Maharaja Lela, jadi Penghulu Jeram. Dia urus saman polis, minta cuti, sampai pinjam duit. Bayangkan, penghulu zaman tu bukan main-main, dia kena urus hal ehwal kampung dan jadi mata kerajaan. Pada 9 Ogos 1920, satu rekod pentadbiran negeri mencatatkan Dato Maharaja Lela Penghulu Jeram Leave 14 Days, yang mengesahkan bahawa seseorang yang menggunakan gelaran Dato Maharaja Lela memegang jawatan sebagai Penghulu Jeram.

Kemudian, pada 1930, ada Raja Alang bin Raja Abdul Jalil menjadi penghulu, dengan rekod cuti 42 hari pada 28 Januari 1930. Tapi yang menarik, pada 1932, wujud petisyen dari penduduk untuk melantik Haji Azhari sebagai penghulu baru. Kewujudan petisyen ni memberi petunjuk bahawa berlaku kekosongan, pertukaran atau keadaan pentadbiran yang menyebabkan penduduk merasakan keperluan untuk mendapatkan seorang penghulu baharu. Ini menunjukkan orang Jeram ni bukan pasif. Kalau tak puas hati atau rasa perlu perubahan, mereka bersuara dan mengemukakan pandangan kepada kerajaan.

Menjelang 1938, Haji Abdul Karim masih menjadi penghulu dan terlibat dalam Lembaga Saliran Jeram, bersama tokoh tempatan lain seperti Aum Pau. Ini penting sebab saliran dan banjir adalah masalah besar bagi Jeram, dan penglibatan penghulu menunjukkan bahawa jawatan tersebut mempunyai fungsi praktikal dalam mengurus masalah kehidupan harian penduduk. Penghulu bukan setakat urus orang, tapi kena urus air dan tanah.

b.  Jeram Drainage Board

Pada peringkat awal 1920-an, istilah “Kapar-Jeram Drainage Area” masih penting. Rekod Arkib Negara bertarikh 29 Mei 1920, misalnya, menyebut “Kapar-Jeram Drainage Area Board” dan peluasan kerja saliran. Ini memberi petunjuk bahawa kawasan Jeram tidak dilihat secara terasing, tetapi sebagai sebahagian daripada satu sistem saliran yang lebih luas.

Perkara ini sebenarnya masuk akal dari segi geografi. Kawasan rendah di antara Kapar, Jeram dan kawasan pesisir Kuala Selangor mempunyai masalah yang sama — air hujan, air pasang, parit yang mudah tersumbat dan keperluan untuk memastikan tanah pertanian tidak sentiasa berair. Jadi, pengurusan air memerlukan sistem yang melampaui sempadan sebuah kampung.

i.  1923–1926: Daripada kerja saliran kepada sebuah lembaga yang tersusun

Menjelang 1923, kita sudah mempunyai bukti mengenai mesyuarat “Kapar-Jeram Drainage Board”. Dalam rekod yang telah kita kenal pasti, minit mesyuarat tahun 1923 direkodkan sebagai “Kapar Jeram Drainage Board – Minutes of Meetings 1923”. Ini penting kerana ia menunjukkan bahawa urusan saliran bukan lagi sekadar projek Jabatan Kerja Raya yang dibuat apabila perlu. Sudah ada badan yang bermesyuarat dan membuat keputusan secara berkala.

Kemudian datang tahun 1926, yang nampaknya menjadi satu titik penting dalam perkembangan lembaga tersebut. Arkib Negara menyimpan rekod “Constitution of the Jeram Drainage Board, 1926”, selain rekod cadangan kawasan saliran baharu bagi Kapar–Jeram pada Ogos 1926. Ini menunjukkan bahawa pertengahan 1920-an merupakan zaman penyusunan semula dan pemantapan struktur pentadbiran lembaga.

Pada masa ini, kita boleh mula melihat Jeram Drainage Board sebagai sebuah institusi pentadbiran tempatan yang lebih jelas: ada kawasan tanggungjawab, ada ahli atau pegawai, ada mesyuarat dan ada peraturan yang menentukan bagaimana lembaga itu berfungsi.

ii.  1927–1930: Zaman lembaga menjadi lebih aktif

Selepas struktur 1926, rekod mesyuarat terus muncul. Arkib Negara mempunyai “Minutes of Meetings of the Jeram Drainage Board” bertarikh 28 Januari 1927, dengan nombor akses 1957/0246342W. Ini penting kerana ia memperlihatkan kesinambungan selepas penyusunan 1926.

Dalam tempoh ini, kerja lembaga nampaknya semakin berkait dengan perkara yang sangat praktikal di lapangan. Rekod yang telah kita kenal pasti bagi 1929 dan 1930 menunjukkan perhatian kepada jalan saliran dan kerja-kerja berkaitan “Jeram Drainage Road”. Jadi, saliran dan jalan sebenarnya tidak boleh dipisahkan. Parit perlu dibina dan disenggara, tetapi pada masa yang sama jalan di atas atau di sepanjang kawasan saliran perlu boleh digunakan oleh penduduk, pekerja ladang dan pengangkutan hasil.

Di sinilah Tok nampak perubahan penting. Pada awalnya kita mungkin fikir “Drainage Board” hanya menjaga air. Tetapi apabila kita tengok rekodnya, kerja saliran bersentuhan terus dengan jalan, tanah pertanian, banjir dan perbelanjaan awam. Lembaga ini menjadi salah satu alat kerajaan untuk menjadikan kawasan rendah Jeram lebih sesuai untuk kegiatan pertanian dan penempatan.

iii.  1931: Saliran mula mempunyai sistem kadar yang lebih formal

Tahun 1931 pula menunjukkan bagaimana kerja saliran dikaitkan dengan sistem kewangan kerajaan. Dalam Federated Malay States Government Year Book, kadar saliran bagi kawasan Jeram pada 1931 dicatatkan sebanyak $1.00 seekar setahun, berbanding $0.65 bagi Kapar dan $0.90 bagi Sungei Buloh Selatan. Kadar tersebut berada dalam kerangka Drainage Rate Enactment, 1929, yang menetapkan kadar saliran tidak melebihi $1.50 seekar setahun.

Ini sangat penting untuk memahami bagaimana lembaga itu berfungsi. Saliran bukan kerja percuma. Ada kos menggali dan membersihkan parit, membaiki struktur kawalan air dan menjalankan kerja penyelenggaraan. Sebahagian kos tersebut ditanggung melalui kadar saliran yang dikenakan kepada tanah dalam kawasan saliran.

Maka, pada awal 1930-an, kita sudah dapat melihat tiga perkara berjalan serentak: lembaga membuat keputusan, kawasan saliran mempunyai sistem kerja, dan kawasan tersebut mempunyai sumber kewangan melalui kadar saliran.

iv.  1930-an: Daripada membina sistem kepada menyelenggara sistem

Pada dekad 1930-an, saya rasa kita perlu berhati-hati sedikit. Kita jangan gambarkan Jeram Drainage Board seolah-olah setiap tahun membuat projek besar. Rekod yang ada lebih menunjukkan sebuah badan yang mengurus dan menyelenggara sistem yang telah dibangunkan.

Ini sebenarnya lebih penting daripada yang nampak. Sistem saliran di kawasan pesisir tidak boleh dibiarkan begitu sahaja selepas siap. Parit boleh dipenuhi lumpur dan tumbuhan, hujan lebat boleh menyebabkan air melimpah, manakala air pasang pula boleh membawa masalah tersendiri. Pengalaman lama Jeram dengan pasir yang menyumbat saliran, seperti yang dicatatkan dalam sejarah Hospital Beri-Beri, menunjukkan mengapa penyelenggaraan menjadi perkara asas di kawasan ini.

Jadi, pada 1930-an, fungsi Jeram Drainage Board semakin boleh dilihat sebagai satu bentuk pengurusan berterusan: menilai tanah, mengutip kadar, memantau parit, mengurus kerja pembaikan dan memastikan sistem saliran terus berfungsi.

v.  1940-an: Perang mengganggu kesinambungan pentadbiran

Masuk tahun 1940-an, keadaan berubah secara mendadak kerana pendudukan Jepun dan Perang Dunia Kedua. Ini merupakan titik yang perlu kita bezakan daripada perkembangan biasa lembaga sebelum perang.

Sistem pentadbiran kolonial yang sebelum itu bergantung kepada mesyuarat, jabatan dan rekod kerajaan tidak dapat berjalan dalam keadaan yang sama seperti tahun 1920-an dan 1930-an. Selepas perang pula, kerajaan British terpaksa membina semula pentadbiran dan infrastruktur yang rosak atau terabai.

Sebab itu, untuk tahun-tahun 1940-an, saya tidak mahu membuat kesimpulan bahawa Jeram Drainage Board terus berfungsi dengan bentuk yang sama setiap tahun tanpa perubahan. Setakat rekod yang telah kita kenal pasti, bukti paling kukuh kita ialah struktur sebelum perang; untuk menentukan dengan tepat bila lembaga itu disusun semula, digabungkan atau fungsi tertentu dipindahkan selepas perang, kita perlu pergi lebih jauh ke dalam fail-fail Arkib Negara tahun 1940-an.

vi..Akhir 1940-an hingga 1950-an: masuk ke zaman pemulihan dan pentadbiran moden

Selepas perang, persoalan saliran tidak hilang. Malah, bagi kawasan pertanian seperti Jeram, pemulihan sistem parit dan jalan menjadi sebahagian daripada usaha menghidupkan semula ekonomi.

Tetapi di sinilah kita perlu berhati-hati dengan istilah “Jeram Drainage Board”. Tidak semua rekod selepas perang semestinya menggunakan nama yang sama. Pentadbiran saliran semakin bergerak dalam struktur jabatan kerajaan yang lebih luas. Jadi, kalau kita jumpa rekod saliran Jeram pada akhir 1940-an atau 1950-an tanpa perkataan “Jeram Drainage Board”, itu tidak bermaksud urusan saliran Jeram sudah tidak wujud. Ia mungkin menunjukkan perubahan struktur pentadbiran.

Dengan kata lain, perkembangan antara 1920 hingga 1950-an bukan sekadar cerita tentang sebuah lembaga yang hidup kemudian mati. Ia lebih kepada peralihan daripada pengurusan kawasan saliran oleh lembaga tempatan kepada sistem pengurusan saliran kerajaan yang semakin berpusat dan teknikal.

c. Jeram Sanitary Board

Pada tahun 1932, kita melihat bukti bahawa Jeram masih relevan dalam peta pentadbiran British. Dokumen cukai dari Lembaga Kesihatan (Sanitary Board) Kuala Selangor dan Sabak Bernam menyenaraikan Jeram sebagai salah sebuah pekan yang dikenakan cukai taksiran.

Menariknya, kadar 7 peratus yang dikenakan ke atas Jeram adalah sama dengan kadar yang dikenakan ke atas pekan-pekan lain di sekitarnya seperti Pasir Penambang, Assam Jawa, dan Kampung Kuantan. Ini menunjukkan bahawa Jeram dilihat setaraf dengan pekan-pekan lain di daerah itu, dan bukan sekadar sebuah kawasan pinggiran yang terpinggir.

Cukai ini, yang dikenakan ke atas nilai tahunan hartanah, adalah satu bentuk cukai pintu atau cukai taksiran. Bagi penduduk dan pemilik perniagaan di Jeram, ia adalah satu kewajipan tahunan yang nyata. Ia membayar perkhidmatan asas seperti kebersihan dan kemudahan awam yang disediakan oleh Lembaga Kesihatan.

Cukai pintu dikenakan kepada penduduk di dalam kawasan Jeram dan Assam Jawa Sanitary Board pada tahun 1932

Pada masa itu, urusan kebersihan dan kesihatan awam di pekan berada di bawah satu badan yang dikenali sebagai Lembaga Kesihatan atau Sanitary Board. Lembaga inilah yang menguruskan perkara-perkara asas seperti kebersihan pekan, pembersihan longkang, kutipan sampah dan kawalan kesihatan awam. Jadi, apabila kita jumpa kadar cukai 7 peratus dikenakan di Jeram, kita kena lihat cukai itu dalam konteks pentadbiran pekan pada masa tersebut.

Jeram sendiri bukanlah pekan yang terpisah daripada masalah kesihatan yang dihadapi kawasan pesisir Selangor. Kita sudah tahu tentang kewujudan Hospital Beri-Beri Jeram dan masalah saliran di kawasan pantainya. Malah, sumber sezaman pernah mencatatkan bagaimana pasir yang bergerak sering menyumbat longkang sehingga kerja membersihkannya boleh rosak hanya dengan satu kali air pasang. Masalah saliran seperti ini bukan perkara kecil kerana ia turut dikaitkan dengan masalah malaria yang dialami pesakit hospital.

Sebab itu, apabila kita bercakap tentang cukai dan perbelanjaan Lembaga Kesihatan, longkang dan kebersihan bukan sekadar perkara pentadbiran di atas kertas. Ia memang berkait dengan keadaan sebenar yang dihadapi penduduk Jeram. Duit yang dikutip digunakan untuk menjalankan kerja-kerja kebersihan, penyelenggaraan saliran, membayar kakitangan dan menguruskan keperluan pentadbiran lembaga.

Jalan raya juga menjadi sebahagian daripada cerita ini. Jeram perlu mempunyai hubungan darat yang baik dengan kawasan sekitarnya, termasuk laluan menuju Kuala Selangor. Dalam sebuah pekan kecil, jalan dan parit yang tidak diselenggara boleh menjejaskan pergerakan orang, hasil pertanian dan perdagangan. Jadi, cukai yang dikenakan itu sebenarnya masuk ke dalam satu sistem pentadbiran yang lebih besar: penduduk membayar, kerajaan mengutip, kemudian sebahagian hasil tersebut digunakan untuk menjalankan perkhidmatan awam di kawasan berkenaan.

Yang menarik perhatian Atok ialah kadar 7 peratus itu bukan sesuatu yang unik kepada Jeram sahaja. Dalam rekod yang kita sedang teliti, kadar yang sama turut muncul bagi Pasir Penambang, Assam Jawa dan Kampung Kuantan. Ini menunjukkan bahawa kadar tersebut perlu dilihat sebagai sebahagian daripada dasar percukaian pentadbiran tempatan, bukannya satu cukai yang dikenakan secara khusus kepada Jeram kerana keadaan tertentu.

Tetapi kita juga kena tengok tahun 1932 itu sendiri. Ini zaman ekonomi dunia sedang mengalami kemelesetan besar. Harga getah jatuh dan kehidupan masyarakat yang bergantung kepada hasil pertanian serta perdagangan komoditi memang tertekan. Dalam keadaan macam itu, setiap cukai yang perlu dibayar menjadi satu lagi beban kepada penduduk.

Di sinilah angka 7 peratus itu menjadi lebih menarik. Pada mata kerajaan, ia mungkin cuma satu kadar dalam jadual cukai. Tetapi pada penduduk Jeram, ia adalah wang yang perlu dicari dan dibayar. Nilai sebenar beban cukai itu bergantung kepada nilai harta atau pegangan yang dikenakan cukai, jadi kita jangan terus menganggap 7 peratus bermaksud semua orang membayar jumlah yang sama.

Dan di sinilah kita boleh nampak satu perubahan besar dalam kehidupan masyarakat Jeram. Pentadbiran kolonial semakin bergantung kepada sistem kewangan dan kutipan hasil yang teratur. Cukai tidak lagi sekadar urusan antara penduduk dengan pemerintah dalam bentuk hasil atau tenaga kerja, tetapi semakin jelas bergerak dalam sistem ekonomi wang. Bagi masyarakat yang pendapatannya bergantung kepada hasil kebun, perikanan, getah dan perdagangan kecil, perubahan seperti ini tentu mempunyai kesannya sendiri.

Jadi, bagi Atok, cukai 7 peratus Jeram pada tahun 1932 tidak wajar kita baca sebagai satu angka sahaja. Ia adalah sebahagian daripada proses bagaimana Jeram sedang berubah daripada sebuah penempatan pesisir kepada sebuah pekan yang semakin terikat dengan pentadbiran kolonial moden.

Ada Lembaga Kesihatan. Ada cukai. Ada longkang yang perlu dibersihkan. Ada jalan yang perlu diselenggara. Ada pegawai dan kakitangan yang perlu dibayar. Ada pula penduduk yang perlu menyediakan wang untuk membiayai semua itu. Itulah sisi lain sejarah Jeram. Bila kita tengok pekan yang lebih tersusun, jalan yang boleh dilalui, parit yang dibina dan perkhidmatan awam yang semakin berkembang, semua itu ada kosnya. Dan kos tersebut akhirnya kembali kepada masyarakat melalui sistem cukai.

Jadi, angka 7 peratus itu sebenarnya menceritakan sesuatu yang lebih besar: bagaimana sebuah pekan kecil seperti Jeram mula dimasukkan semakin dalam ke dalam sistem pentadbiran dan ekonomi kolonial British pada awal abad ke-20.

c.  Politik dan Pilihan Raya Tempatan

Selepas Jepun menyerah kalah pada Ogos 1945, pentadbiran British kembali. Tetapi mereka tidak terus memulihkan Jeram seperti sedia kala. Pada tahun 1946, rancangan Malayan Union (yang memberi kewarganegaraan kepada bukan Melayu) menyebabkan keresahan di kalangan orang Melayu Jeram. Walaupun tiada demonstrasi besar di pekan Jeram, penduduk kampung mula mendengar cerita tentang penubuhan UMNO di Kuala Lumpur. Semangat anti-kolonial mula berakar di kalangan pemuda-pemuda kampung, yang sebelum ini hanya sibuk dengan kebun dan laut.

Pada tahun 1954, kedudukan Jeram dalam struktur pentadbiran Daerah Kuala Selangor menjadi semakin jelas. Dalam Report of the Constituency Delineation Commission, sebuah laporan yang disediakan ketika proses penyusunan semula kawasan pilihan raya di Tanah Melayu, Jeram disebut secara khusus sebagai the southernmost mukim of the district, iaitu mukim yang terletak paling selatan dalam Daerah Kuala Selangor. Penyebutan khusus oleh Suruhanjaya menunjukkan bahawa identiti pentadbiran Jeram telah cukup jelas sehingga digunakan sebagai salah satu unsur dalam menerangkan bentuk dan keluasan daerah tersebut. Dalam konteks pembentukan sistem perwakilan politik moden, ini bermakna penduduk Jeram bukan lagi hanya dilihat sebagai penduduk sebuah kampung atau kawasan luar bandar, tetapi sebagai sebahagian daripada populasi yang perlu diwakili dalam sistem politik yang sedang dibentuk.

Pada tahun 1956, Jeram buat pilihan raya majlis tempatan. Pada 29 November 1956, The Straits Times melaporkan melalui tajuk Township to Elect Six to Council bahawa penduduk Jeram akan memilih enam orang wakil untuk menyertai majlis tempatan pada 21 Disember. Pekan ni ada lebih 100 bangunan dan kira-kira 350 orang pengundi. Hari penamaan calon ditetapkan pada 30 November dan urusan pencalonan dibuat di pejabat Home Guard. Singapore Standard pada tarikh yang sama turut melaporkan perkara tersebut di bawah tajuk Jeram Local Elections. Ini adalah detik penting. Penduduk Jeram bukan lagi hanya ditadbir oleh penghulu dan pegawai daerah, mereka mula pilih wakil sendiri untuk majlis tempatan dan mempunyai saluran perwakilan melalui majlis tempatan.

Pada 6 April 1959, Berita Harian melaporkan di bawah tajuk Chawangan PMS bahawa Persatuan Melayu Semenanjung Selangor akan menubuhkan sebuah cawangan di Kuala Selangor. Mesyuarat penubuhan dijadualkan berlangsung pada 15 April di Kampong Tengah, Bukit Kuching, Jeram. Ahli-ahli di daerah tersebut diminta menghubungi Inche Marsc bin Daud. Ini menunjukkan orang Jeram makin terlibat dalam politik dan organisasi masyarakat, dan pada penghujung 1950-an, Jeram turut menjadi ruang kegiatan pertubuhan masyarakat Melayu.

BAHAGIAN 3.  KEMUDAHAN ASAS DAN AWAM

a.  Rumah Rehat dan Halting Bungalow: Tempat Singgahan Pegawai

Satu benda yang best tentang Jeram ialah ia ada Rumah Rehat dan Halting Bungalow. Ini bukan hotel mewah, tapi kemudahan untuk pegawai kerajaan dan pelawat rasmi singgah. Pada 23 Mei 1921, Rumah Rehat Jeram digunakan oleh 45 orang pelajar, seperti yang direkodkan dalam fail Occupation of Jeram Rest House by a Party of 45 School. Bayangkan, sekumpulan besar budak sekolah datang dan bermalam di Jeram. Ini menunjukkan Jeram bukan tempat terpencil, ia ada kemudahan untuk menerima rombongan dan bangunan awam di Jeram juga boleh digunakan untuk kegiatan berkumpulan dan bukan semata-mata untuk pegawai kerajaan.

Pada 7 Januari 1932, ada rekod Report on Yap Bin Haji Abdul Hamid Rest-House Care yang menunjukkan kewujudan penjaga Rest House. Ini menunjukkan kemudahan ni dijaga rapi dan ada sistem pengurusan. Malah, pada 27 April 1923, ada rekod Writing Off 6.25 Dollars Fees Less Collected on Jeram Halting bungalow.. yang menunjukkan kemudahan ini melibatkan kutipan bayaran rasmi dan mempunyai sistem kewangan yang ditadbir secara tersusun.

Yang menarik, ada juga rekod tentang Halting Bungalow berhampiran Bukit Jeram pada 1900, dengan Mosquito Proof Room at the Halting Bungalow near Bukit Jeram yang menunjukkan kerajaan menyediakan bilik kalis nyamuk di situ. Yang jelas, Jeram ada infrastruktur untuk orang luar datang dan bermalam. Ini adalah asas awal untuk potensi pelancongan, walaupun pada 1905 kerajaan ada maklumkan Rest House Jeram tidak tersedia untuk orang awam melalui Notification Re Rest House in Jeram Not Available for Public. Jadi, fungsinya lebih kepada urusan rasmi dan persinggahan pegawai kerajaan.

Bermula dari dekad 1920-an hingga 1930-an, Halting bungalow mula dibuka kepada kakitangan kerajaan dan keluarga mereka. Di Jeram kadar $1 dikenakan bagi penginapan semalaman tanpa makanan.

Kesimpulannya, Jeram pada awal 1920-an sudah mempunyai kemudahan awam yang membolehkannya berfungsi sebagai salah satu tempat persinggahan dan tumpuan aktiviti masyarakat di daerah Kuala Selangor. Ia juga menunjukkan bahawa jaringan pentadbiran kerajaan bukan hanya tertumpu di Kuala Lumpur atau bandar-bandar besar, tetapi sampai ke pekan dan kampung seperti Jeram. Pada peringkat ini, lebih banyak bahan seperti laporan sekolah, masjid, penghulu, kegiatan masyarakat, pilihan raya, persatuan dan kemudahan awam perlu digabungkan jika kita mahu menggambarkan perubahan sosial Jeram sepanjang dekad 1940-an dengan lebih tepat.

b.  Pengangkutan: Dari Kereta Api ke Jalan Raya

Macam mana orang Jeram bergerak dulu? Pada awal 1920-an, kereta api adalah tulang belakang pengangkutan. Ia membawa penumpang dan barangan, menghubungkan Jeram dengan Klang dan tempat lain. Kereta api bukan sahaja digunakan untuk membawa penumpang, tetapi turut membantu pergerakan barangan dan hasil ekonomi. Bagi sebuah kawasan seperti Jeram yang mempunyai kampung, kawasan pertanian dan estet di sekitarnya, kewujudan pengangkutan rel membuka ruang hubungan yang lebih luas dengan pusat-pusat ekonomi dan pentadbiran di luar Jeram.

Pada dekad 1920-an juga, perkembangan Jeram perlu dilihat bersama perubahan kawasan penempatan dan kegiatan ekonomi di sekitarnya. Kereta api mempunyai peranan penting kerana ia menyediakan hubungan yang tetap, tetapi kelebihannya tertumpu kepada kawasan yang berhampiran dengan stesen atau laluan rel. Penduduk yang tinggal lebih jauh masih perlu menggunakan jalan kampung atau pengangkutan lain untuk sampai ke stesen. Oleh sebab itu, kereta api tidak menghapuskan kepentingan jalan raya. Sebaliknya, kedua-duanya pada mulanya saling melengkapi.

Pengangkutan Motorbus dan kereta api hidup seiring di mukim Jeram dalam tahun 1920-an

Jadual waktu Kereta api laluan Klang- Kuala Selangor yang disediakan oleh FMS Railway Ltd. dalam tahun 1927

Perkara ini menjadi semakin jelas pada dekad 1930-an. Dalam tempoh tersebut, pengangkutan bermotor mula mendapat tempat yang lebih besar. Lori dan bas memberikan satu kelebihan yang sukar ditandingi oleh kereta api: kenderaan bermotor boleh bergerak terus ke kampung, kawasan pertanian dan estet. Jika kereta api memerlukan penduduk datang ke stesen, lori dan motorbus pula boleh datang lebih dekat kepada tempat mereka tinggal dan bekerja.

Bagi Jeram, perubahan ini mempunyai kesan yang besar terhadap bentuk pembangunan kawasan. Aktiviti penduduk semakin berkait dengan jalan raya, persimpangan dan laluan yang menghubungkan kampung dengan pekan. Pergerakan hasil pertanian juga menjadi lebih fleksibel kerana hasil tidak semestinya perlu dibawa ke stesen kereta api terlebih dahulu. Lori boleh mengambil hasil terus dari kawasan pengeluaran dan membawanya ke pusat perdagangan atau ke rangkaian pengangkutan yang lain.

Pada masa yang sama, kereta api masih mempunyai peranan. Adalah lebih tepat untuk melihat dekad 1930-an sebagai tempoh persaingan dan peralihan antara dua sistem pengangkutan, bukannya sebagai keadaan di mana kereta api tiba-tiba hilang kepentingan. Kereta api mempunyai kelebihan dari segi perjalanan berjadual dan pengangkutan dalam jumlah tertentu, manakala jalan raya menawarkan fleksibiliti yang lebih besar. Bagi masyarakat Jeram, kedua-dua sistem ini wujud dalam kehidupan seharian, tetapi secara perlahan-lahan jalan raya semakin penting.

Kemunculan motorbus merupakan salah satu perubahan yang paling ketara. Bagi penduduk kampung, kelebihan motorbus bukan semata-mata soal kelajuan. Ia memberikan lebih banyak pilihan untuk bergerak dari satu kawasan ke kawasan lain tanpa perlu bergantung sepenuhnya kepada jadual dan lokasi stesen kereta api. Hubungan antara Jeram dengan kawasan sekitarnya menjadi lebih mudah apabila perjalanan boleh dibuat terus melalui jalan raya.

Perubahan tersebut turut berkait rapat dengan perkembangan ekonomi. Jeram mempunyai hubungan dengan kawasan pertanian dan estet, dan kegiatan ekonomi seperti ini memerlukan sistem pengangkutan yang boleh membawa manusia serta barangan dari kawasan pengeluaran ke pusat perdagangan. Dalam keadaan tersebut, lori mempunyai kelebihan yang besar. Ia boleh membawa muatan terus dari estet atau kawasan kampung ke destinasi yang diperlukan tanpa melalui proses pemindahan muatan seperti yang mungkin berlaku dalam sistem rel.

Menjelang akhir 1930-an, jalan raya dengan demikian semakin menjadi unsur penting dalam perkembangan fizikal Jeram. Penempatan tidak lagi semata-mata berkembang berdasarkan jarak dengan stesen kereta api. Jalan raya, simpang dan laluan kenderaan bermotor mula memainkan peranan dalam menentukan arah pergerakan masyarakat dan kegiatan ekonomi. Perubahan ini mungkin kelihatan kecil pada satu-satu masa, tetapi dalam jangka panjang ia mengubah cara sebuah kawasan seperti Jeram berfungsi.

Perang Dunia Kedua pada awal 1940-an kemudian mengganggu perkembangan biasa sistem pengangkutan. Kemudahan awam dan jaringan perhubungan yang telah dibangunkan sebelum perang terjejas oleh keadaan perang dan pendudukan. Oleh itu, selepas 1945, Jeram perlu dilihat dalam konteks pemulihan semula kemudahan dan kegiatan ekonomi. Pengangkutan menjadi sebahagian daripada keperluan asas untuk menghidupkan semula perdagangan, pertanian dan kehidupan masyarakat.

Dalam tempoh selepas perang, jalan raya semakin menonjol sebagai pengangkutan yang praktikal. Bas, motorbus dan lori memainkan peranan yang semakin besar dalam menghubungkan Jeram dengan kawasan lain. Keperluan penduduk juga telah berubah. Mereka memerlukan hubungan yang lebih mudah untuk pergi bekerja, mendapatkan barangan, membawa hasil pertanian dan berurusan dengan pusat pentadbiran serta perdagangan.

Pada tahun-tahun 1950-an, peralihan tersebut menjadi semakin jelas. Jalan raya tidak lagi sekadar menjadi pelengkap kepada kereta api, tetapi semakin menjadi tulang belakang pergerakan harian masyarakat Jeram. Motorbus memberikan hubungan penumpang yang lebih fleksibel, manakala lori menyokong kegiatan ekonomi. Dalam masa yang sama, kepentingan laluan kereta api semakin berkurangan berbanding peranan jalan raya.

Perubahan ini tidak bermaksud bahawa kereta api tidak penting dalam sejarah Jeram. Sebaliknya, kereta api merupakan salah satu unsur yang membantu menghubungkan Jeram dengan jaringan ekonomi yang lebih luas pada awal tempoh ini. Tetapi apabila masyarakat semakin tersebar di sepanjang jalan raya dan kenderaan bermotor semakin digunakan, kelebihan kereta api menjadi semakin terhad.

Menjelang 1959, kita dapat melihat satu perubahan besar dalam sejarah pengangkutan Jeram. Dalam tempoh kira-kira empat dekad, pusat graviti pergerakan masyarakat telah berubah. Pada awal 1920-an, kereta api masih merupakan unsur penting dalam menghubungkan Jeram dengan kawasan luar. Menjelang 1950-an pula, jalan raya, bas, motorbus dan lori semakin menentukan cara penduduk bergerak dan bagaimana kegiatan ekonomi dijalankan.

Motorbus dalam tahun 1900-an

Motorbus dalam tahun 1910-an

Motorbus dalam tahun 1920-an

Model Motorbus dalam tahun 1930-an

Motorbus 7-seater dalam tahun 1950-an

Motorbus dalam tahun 1950-an

c.  Infrastruktur Air dan Saliran

Korang ingat tak kisah air paip? Sejarah bekalan air di Mukim Jeram menunjukkan bahawa kemudahan air datang jauh lebih awal daripada bekalan elektrik. Rekod-rekod kerajaan yang ditemui memperlihatkan bahawa menjelang tahun 1920-an, Jeram sudah mempunyai sistem bekalan air yang mempunyai pengguna, kawasan perkhidmatan, peralatan teknikal dan mekanisme pentadbiran. Sistem bekalan air daerah mempunyai asas perundangan melalui “District Water Supply Enactment, 1910”. Enakmen ini menjadi kerangka yang membolehkan kerajaan menentukan kawasan bekalan air dan mengenakan water-rate. 

Rekod-rekod kerajaan menunjukkan bahawa Jeram bukan sekadar bergantung kepada sungai, telaga atau perigi tradisional, malah telah mula terlibat dalam satu sistem bekalan air yang menggunakan paip, pili dan peralatan teknikal serta dikawal oleh pentadbiran kerajaan.

Salah satu bukti awal datang daripada sebuah “Certificate of Breakage” yang dikeluarkan oleh Jabatan Kerja Raya Kerajaan Selangor pada tahun 1921. Dokumen tersebut merekodkan penerimaan beberapa bungkusan yang mengandungi bahan berkaitan paip dan “taps”, iaitu pili atau komponen kawalan aliran air. Bungkusan itu diterima pada bulan Mei 1921 dan dibuka untuk pemeriksaan pada bulan Jun tahun yang sama. Apabila diperiksa, sebahagian daripada barang tersebut didapati rosak atau pecah, lalu satu sijil kerosakan dikeluarkan secara rasmi.

Dokumen tahun 1921 ini penting kerana ia menunjukkan bahawa bahan-bahan teknikal yang berkaitan dengan sistem paip telah dihantar dan diperiksa oleh pihak Jabatan Kerja Raya. Nama Haji Dollah turut kelihatan pada dokumen tersebut sebagai salah satu lokasi atau pihak yang berkaitan dengan penyimpanan barang sebelum pemeriksaan dibuat. Walau bagaimanapun, dokumen itu sendiri belum cukup untuk menentukan dengan pasti lokasi sebenar pemasangan paip tersebut atau projek khusus yang menggunakan bahan-bahan berkenaan. 

Masih banyak persoalan yang belum terjawab — dari mana sumber air Jeram, di manakah loji atau takungannya, dan bila sebenarnya paip pertama dipasang — tetapi rekod yang ada sudah cukup untuk menunjukkan bahawa pada tahun-tahun awal dekad 1920-an, air moden telah mula menemukan jalannya ke Jeram.

Pada 1924, Balai Polis Jeram dapat bekalan air percuma, seperti yang direkodkan dalam fail Arkib Negara.  Pada tahap ini, kemudahan air masih jelas berkait dengan keperluan institusi kerajaan. 

Pada 15 Oktober 1924, Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor merekodkan urusan bertajuk “Police Station: Kapar and Jeram – Free Water Supply To”. Rekod ini merupakan bukti penting bahawa Balai Polis Jeram telah menerima atau diperuntukkan bekalan air kerajaan pada ketika itu. Ia membuktikan kewujudan bekalan air bagi sekurang-kurangnya satu kemudahan kerajaan di Jeram. Namun, rekod ini belum membuktikan bahawa seluruh penduduk kampung telah menerima air paip.

Rekod tahun 1926 kemudiannya menunjukkan bahawa Jeram termasuk dalam kawasan yang ditadbir di bawah perundangan ini. Walau bagaimanapun, setakat rekod yang ada, tahun 1910 belum boleh dianggap sebagai tahun bekalan air mula sampai ke Jeram.Kawasan bekalan air Jeram diwartakan  Dengan itu, pada tahun 1926, bekalan air Jeram bukan lagi sekadar kemudahan untuk sebuah bangunan tertentu. Ia sudah menjadi sebahagian daripada sistem pentadbiran bekalan air yang mempunyai sempadan kawasan dan kaedah pengurusan tersendiri.

Pada 2 Februari 1926, Resident Selangor mengeluarkan pengisytiharan mengenai sempadan “Water Supply Area” bagi Kuala Selangor, Assam Jawa dan Jeram. Rekod ini sangat penting kerana ia menunjukkan bahawa Jeram telah mempunyai kawasan bekalan air yang ditentukan secara rasmi di bawah “District Water Supply Enactment, 1910”. Kerajaan mewartakan kawasan bekalan air untuk Jeram  termasuk kadar bayaran. Rekod ini penting, sebab ia menunjukkan bahawa persoalan air telah menjadi sebahagian daripada pentadbiran awam di kawasan tersebut, dan Jeram bukan lagi hanya bergantung kepada sumber air tempatan. Pewartaan kadar air menunjukkan bahawa bekalan tersebut bukan sekadar kemudahan fizikal, tetapi telah mula diurus sebagai satu perkhidmatan awam yang tertakluk kepada peraturan kerajaan.

Pada 17 Mac 1926, kerajaan merekodkan pembayaran balik sebanyak $25 bagi kos sebuah “gate valve” untuk pemasangan “improved water supply” ke Bukit Payong Estate, Jeram. Rekod ini memberi gambaran tentang aspek teknikal sistem air di kawasan tersebut. Penggunaan gate valve menunjukkan bahawa bekalan air melibatkan sistem paip yang memerlukan kawalan aliran. Ini juga menunjukkan bahawa sistem bekalan air Jeram digunakan bukan sahaja oleh institusi kerajaan, tetapi turut mempunyai kaitan dengan kegiatan ekonomi seperti estet.

Pada 27 Januari 1928, muncul pula rekod bertajuk “Collection of Water Rate, Outside Sanitary Board Areas on Kampong Lands in the Jeram Water Supply Area”. Rekod ini menunjukkan bahawa kerajaan telah mengurus kutipan kadar air bagi tanah kampung yang berada dalam kawasan bekalan air Jeram, termasuk kawasan di luar Sanitary Board. Ini merupakan petunjuk bahawa sistem tersebut sudah mempunyai dimensi pentadbiran dan kewangan yang lebih tersusun.

Yang lebih menarik, pada 1929, Permohonan “Asks that the mosque at Jeram be exempted from payment...” (No. Akses: 1957/0258783W) menunjukkan bahawa institusi agama tempatan telah menggunakan kemudahan bekalan air dan pada masa yang sama berhadapan dengan persoalan pembayaran kadar. Permohonan yang meminta masjid Jeram dikecualikan daripada bayaran menunjukkan bahawa institusi agama tempatan telah menggunakan kemudahan bekalan air dan pada masa yang sama berhadapan dengan persoalan pembayaran kadar. 

Di sini dapat dilihat bahawa sistem bekalan air yang pada mulanya jelas berkait dengan keperluan institusi kerajaan telah mula memasuki ruang kehidupan masyarakat setempat. Dari balai polis ke masjid, air bersih mula menjadi sebahagian daripada kehidupan seharian orang Jeram. Bagi sebuah pekan pesisir yang masih mempunyai kampung, kawasan rendah dan sumber air tradisional, proses peralihan kepada bekalan air moden kemungkinan berlaku secara berperingkat, mengikut kemampuan infrastruktur dan keutamaan pentadbiran. Air semakin berubah daripada sumber yang bergantung kepada keadaan setempat kepada perkhidmatan awam yang mempunyai sistem, kadar dan pentadbiran tersendiri.

Berdasarkan laporan akhbar The Straits Times pada 20 Ogos 1955, estet-estet di Jeram, Kuala Selangor, menghadapi krisis kekurangan air minuman yang serius. Justeru, pihak pengurus estet telah mengundang seorang wanita berbangsa Inggeris bernama Miss Noel Catherine Bent. Beliau bukanlah doktor, tetapi seorang pembilang air profesional yang sudah berpengalaman sejak usia 15 tahun dan berjaya menemui lebih 200 telaga di Britain. Beliau tiba di Singapura menaiki kapal terbang dan dijadualkan bekerja di estet-estet tersebut selama enam minggu. 

Laporan bertajuk “SHE'S BENT FOR WATER” mengenai masalah bekalan air yang dihadapi oleh beberapa estet getah di Persekutuan. Masalah air bukan perkara kecil bagi masyarakat luar bandar. Ia menyentuh kehidupan harian, kesihatan, pengeluaran pertanian dan operasi estet. Bagi kawasan seperti Jeram yang mempunyai campuran kampung, sawah, estet dan kawasan pesisir, pengurusan air menjadi sebahagian daripada persoalan pembangunan.

Pilihan pengurus estet untuk mengupah pembilang air (Miss Bent) bukanlah semata-mata disebabkan "kejahilan" atau "tahyul", tetapi merupakan satu pilihan pragmatik yang dibuat di bawah pelbagai kekangan realiti ketika itu—termasuk kos, masa, kebolehlaksanaan, dan kepercayaan budaya.  Dalam era penjajahan, sebarang kepakaran yang datang terus dari Britain (tanah air) memiliki aura autoriti yang tinggi. Miss Noel Catherine Bent yang mendakwa memiliki "bakat semula jadi" sejak usia 15 tahun dan berjaya menemui lebih 200 telaga di Britain, secara automatik mendapat kepercayaan daripada pengurus estet yang kebanyakannya berbangsa Inggeris.

Pada zaman tersebut, dalam keadaan darurat dan kekurangan sumber, kaedah tradisional yang menjanjikan penyelesaian cepat sering kali dilihat lebih menarik berbanding proses saintifik yang panjang dan memakan belanja besar.

Tapi air ni ada dua muka, seperti duit syiling. Kepala, air bersih untuk hidup. Ekor, air bertakung dan banjir yang menyusahkan. Sebab itulah Lembaga Saliran Jeram ditubuhkan. Dari 1923 sampai 1930, ada rekod mesyuarat, perlembagaan, dan penilaian kadar untuk kawasan saliran Jeram. Rekod Kapar Jeram Drainage Board Minutes of Meetings 1923 pada 5 Februari 1923 menunjukkan permulaan pentadbiran saliran yang lebih tersusun. Kemudian pada 21 Disember 1926, Constitution of the Jeram Drainage Board menunjukkan ia telah menjadi sebahagian daripada pentadbiran tempatan yang memerlukan organisasi dan peraturan. Pada 5 Disember 1929, rekod Assessment Rates 1930 Jeram Drainage Area menunjukkan pengurusan saliran mempunyai sistem kewangan tersendiri melalui penilaian kadar. Pada 12 Julai 1930 pula, rekod Minutes of Meeting 1930 Jeram Drainage Road menunjukkan hubungan rapat antara saliran dan pembangunan jalan.

Menurut Ishak bin Saat dan Mohd. Kasri bin Saidon dalam Sejarah Penelitian Pembinaan Negara Bangsa, pada tahun 1938 Selangor mempunyai beberapa badan pengurusan saliran, termasuk Lembaga Saliran Jeram dan Lembaga Saliran Jeram Pantai. Kewujudan dua badan yang berkaitan secara khusus dengan Jeram menunjukkan bahawa persoalan pengurusan air dan saliran telah menjadi sebahagian daripada pentadbiran kawasan tersebut, dan kawasan pantai Jeram punya masalah tersendiri yang memerlukan perhatian khusus. Pada 6 September 1948, kerajaan pertimbangkan untuk memberi pengecualian kadar saliran bagi kawasan antara jalan pantai utama dan laut, seperti direkodkan dalam fail Remission of Drainage Rate for 1949 in respect of that portion of the Jeram Drainage Board Area between the Main Coast Road and the Sea. Ini menunjukkan pengurusan saliran semakin spesifik dan mengambil kira keadaan sebenar tanah serta penggunaan kawasan pesisir. Untuk maklumat lanjut mengenai projek Saliran di Jeram, rujuk entri ini, 

d.  Demografi Penduduk 

Kalau kita melihat Jeram pada penghujung abad ke-19, kita akan dapati bahawa mukim ini sebenarnya jauh lebih berwarna daripada gambaran sebuah kampung Melayu biasa. Jeram bukan hanya dihuni oleh orang Melayu tempatan. Di kampung Jeram sendiri sudah terdapat masyarakat Bugis dan Cina, manakala di kawasan sekitarnya pula muncul penempatan orang Banjar dan Jawa. Beberapa dekad kemudian, perkembangan ladang getah membawa pula kemasukan orang Tamil dari India Selatan. Semua kelompok ini akhirnya menjadi sebahagian daripada sejarah masyarakat Mukim Jeram sehingga menjelang kemerdekaan. Menarik untuk diperkatakan, Mukim Jeram, bahkan seluruh daerah Kuala Selangor tidak mempunyai petempatan dan komuniti Orang Asli.

Kehadiran masyarakat Cina di kampung Jeram dapat dikesan sekurang-kurangnya sejak 1894. Sebuah catatan perjalanan pada tahun tersebut menggambarkan Jeram sebagai sebuah “coast fishing village of Malays and Chinese”, iaitu sebuah kampung nelayan pantai yang dihuni oleh orang Melayu dan Cina. Gambaran ini cukup menarik kerana pada ketika itu Jeram bukan sekadar sebuah kampung di tepi laut, tetapi sudah mempunyai hubungan dengan kegiatan perikanan dan perdagangan di sepanjang pesisir Selangor. Pedagang Cina dari kawasan seperti Klang bergerak ke pusat-pusat perikanan untuk mendapatkan ikan dan udang sebelum membawanya kembali ke Klang dan seterusnya ke Kuala Lumpur. Kedudukan Jeram di pesisir menjadikannya sebahagian daripada rangkaian ekonomi tersebut.

Pada masa yang sama, orang Bugis juga telah menjadi sebahagian daripada masyarakat kampung Jeram. Kehadiran mereka tidaklah sesuatu yang menghairankan kerana orang Bugis memang mempunyai sejarah panjang sebagai pelayar, pedagang dan peneroka di kawasan pesisir Alam Melayu. Di Jeram, mereka hidup bersama masyarakat Melayu dan Cina, dalam sebuah perkampungan yang ekonominya berkait dengan laut, pertanian dan perdagangan. Maka sejak akhir abad ke-19 lagi, kampung Jeram sudah memperlihatkan masyarakat yang pelbagai dari segi asal-usul, walaupun kehidupan mereka bertumpu pada ruang kampung yang sama.

Jika kampung Jeram lebih rapat dengan kehidupan pesisir, kawasan pedalaman Mukim Jeram pula memperlihatkan perkembangan masyarakat yang agak berbeza. Bukit Panjang misalnya sudah menjadi penempatan orang Banjar yang agak besar sekurang-kurangnya sejak 1897. Mereka membuka tanah, mengusahakan sawah padi dan menanam tanaman lain sehingga terbentuk sebuah komuniti pertanian yang tersusun. Menjelang 1899, kewujudan masyarakat Banjar di Bukit Panjang begitu jelas sehingga pentadbiran daerah mengambil perhatian terhadap pegangan tanah mereka dan juga pendidikan anak-anak Banjar. Ini menunjukkan bahawa mereka sudah mempunyai kehidupan kampung yang kukuh dan bukan sekadar kelompok pendatang yang baru membuka penempatan.

Pada tahun 1899 juga kita mendapat satu petunjuk penting tentang orang Jawa di sekitar Jeram. Rekod ketika itu menyebut orang Jawa yang mengusahakan tanaman padi di kawasan Bukit Rotan Road. Maklumat ini lebih bermakna kerana ia datang daripada rekod sezaman dan menunjukkan kegiatan mereka secara langsung. Orang Jawa bukan sekadar disebut kerana nama kampung atau berdasarkan cerita kemudian, tetapi memang direkodkan sebagai pengusaha tanaman padi di kawasan tersebut.

Sungai Sembilang pula mempunyai cerita tersendiri. Tradisi tempatan mengaitkan pembukaan kampung ini dengan masyarakat Jawa sejak sekitar 1888. Tarikh tersebut masih menarik untuk dibandingkan dengan rekod kerajaan yang ada, tetapi sekurang-kurangnya ia menunjukkan kuatnya ingatan masyarakat terhadap asal-usul Jawa di kawasan tersebut. Tidak jauh dari situ terdapat pula Tambak Jawa, yang sudah wujud sebagai sebuah kampung sekurang-kurangnya pada 1909. Nama Tambak Jawa sendiri menjadi satu petunjuk yang menarik tentang sejarah masyarakat Jawa di Mukim Jeram, walaupun nama tempat semata-mata tidak boleh dijadikan bukti mutlak tentang etnik penduduknya.

Menjelang awal abad ke-20, wajah Mukim Jeram semakin jelas sebagai kawasan yang dihuni oleh pelbagai kelompok. Di kampung Jeram terdapat orang Melayu, Bugis dan Cina. Bukit Panjang pula menjadi antara penempatan penting masyarakat Banjar, dengan kegiatan sawah dan pertanian. Orang Jawa dapat dikesan di kawasan pertanian seperti Bukit Rotan Road dan dalam sejarah penempatan seperti Sungai Sembilang serta Tambak Jawa. Setiap kelompok mempunyai latar kedatangan dan kegiatan ekonomi yang berbeza, tetapi akhirnya mereka berkongsi ruang yang sama dalam sebuah mukim yang sedang berkembang.

Perubahan yang lebih besar berlaku apabila kegiatan perladangan berkembang di sekitar Jeram. Perkembangan getah pada awal abad ke-20 membuka peluang kepada kemasukan orang Tamil dari India Selatan. Kedatangan mereka mempunyai latar yang agak berbeza daripada orang Jawa dan Banjar. Jika sebahagian orang Jawa dan Banjar datang membuka tanah dan membina kampung pertanian, orang Tamil pula semakin ramai datang sebagai tenaga buruh untuk bekerja di estet-estet yang berkembang di kawasan Jeram.

Rekod banci bagi tahun 1911-1931 adalah terhad, tetapi ia menunjukkan bahawa Mukim Jeram pada permulaan abad ke-20 mempunyai taburan penduduk yang sangat kecil. Penduduk pada ketika itu tertumpu di pesisiran pantai dan tebing-tebing sungai. Peningkatan angka kecil secara berfasa didorong oleh perkembangan pesat industri getah di Tanah Melayu. Pembukaan estet-estet getah komersial secara meluas pada era ini telah mengubah landskap Mukim Jeram daripada kawasan hutan dan pertanian sara diri kepada kawasan perladangan berskala besar, sekaligus menarik kemasukan buruh migran dari India Selatan .

Estet seperti Braunston, Bukit Ijok dan Bukit Cherakah kemudiannya menjadi antara tempat penting bagi perkembangan komuniti Tamil di Mukim Jeram. Kehadiran sekolah Tamil di estet-estet tersebut memberikan gambaran bahawa masyarakat India bukan sekadar datang bekerja dan kemudian pulang, tetapi telah menetap bersama keluarga dan membina kehidupan komuniti sendiri. Sekolah menjadi sebahagian daripada kehidupan mereka, selain kediaman pekerja, kegiatan keagamaan dan hubungan sosial sesama masyarakat ladang.

Perbandingan pertumbuhan penduduk antara daerah di Selangor bagi tempoh 1921 dan 1931 mengikut jantina.

Masuk ke dekad 1930-an, kehidupan masyarakat Mukim Jeram turut dipengaruhi oleh perubahan ekonomi dunia. Kemelesetan dan kejatuhan harga getah memberi kesan kepada estet-estet dan pekerja Tamil yang bergantung kepada ekonomi perladangan. Namun kehidupan masyarakat kampung terus berjalan melalui pertanian, perikanan, perdagangan dan kegiatan ekonomi tempatan. Inilah yang menarik tentang Jeram — tidak semua penduduk bergantung kepada sumber rezeki yang sama. Ada yang hidup dengan laut, ada yang bergantung kepada sawah dan tanah pertanian, ada yang berdagang, dan ada pula yang bekerja di ladang getah.

Perkembangan sekolah pada zaman ini turut memperlihatkan kepelbagaian tersebut. Sekolah Melayu telah muncul lebih awal melalui Sekolah Melayu Pantai Jeram, diikuti perkembangan sekolah di Pasir Gorek, Tambak Jawa dan Bukit Cheraka. Masyarakat Cina pula membangunkan sekolah mereka sendiri, termasuk Pui Teh di Jeram dan kemudiannya Chung Wah di kawasan Sasaran/Bukit Kuching. Masyarakat Tamil di kawasan estet pula mempunyai sekolah di Braunston, Bukit Ijok dan Bukit Cherakah. Sekolah-sekolah ini bukan sekadar tempat belajar, tetapi menjadi tanda bahawa setiap komuniti sudah mempunyai kehidupan sosial yang tersendiri.

Peta Jeram dalam tahun 1933 menunjukkan kemajuan dan pembangunan Jeram setanding mukim-mukim lain di Selangor ketika itu

Perang Dunia Kedua dan pendudukan Jepun tentunya membawa gangguan besar kepada kehidupan penduduk Jeram. Namun selepas perang, masyarakat yang telah terbentuk sejak zaman kolonial kembali membina kehidupan mereka. Kampung-kampung terus berkembang, kegiatan pertanian dan perikanan diteruskan, sementara estet-estet kembali beroperasi. Sekolah-sekolah juga dibuka semula dan menjadi sebahagian daripada proses pemulihan masyarakat.

Jadi, kalau kita mahu memahami sejarah Mukim Jeram sehingga 1959, jangan kita melihatnya sebagai sebuah mukim yang hanya berkembang selepas kedatangan British atau semata-mata kerana pembukaan ladang getah. Jauh sebelum itu lagi, Jeram sudah menjadi tempat pertemuan manusia dari pelbagai latar. Orang Bugis dan Cina membentuk sebahagian daripada kehidupan kampung pesisir, Banjar membuka sawah di Bukit Panjang, Jawa mengusahakan tanah di sekitar Bukit Rotan dan membina penempatan seperti Sungai Sembilang serta Tambak Jawa, manakala Tamil pula datang bersama perkembangan ekonomi estet. 

e.  Pendidikan

Bab pendidikan ni menarik, Atok. Sebab ia menunjukkan Jeram bukan masyarakat satu kaum, dan sistem pendidikan berkembang mengikut struktur masyarakat majmuknya.

Sejarah pendidikan di Mukim Jeram bermula sejak penghujung abad ke-19, ketika kawasan ini masih berkembang sebagai sebuah mukim yang mempunyai kampung-kampung Melayu, masyarakat Cina, kegiatan pertanian, perikanan dan kemudiannya kawasan perladangan. Antara sekolah terawal ialah Sekolah Melayu Pantai Jeram, yang menurut sejarah sekolah telah bermula sekitar tahun 1896 di kawasan Alor Pak Ismail berhampiran muara Sungai Bakul. Pada tahun 1898, sebuah bangunan sekolah yang lebih baik dibina oleh kerajaan British dan sekolah tersebut dikenali sebagai Sekolah Melayu Pantai Jeram. Sekolah ini menjadi antara institusi pendidikan terawal yang melayani masyarakat Melayu di kawasan Jeram. Selepas bangunannya mengalami masalah akibat hakisan dan ombak, sekolah tersebut akhirnya berpindah dan berkembang menjadi Sekolah Kebangsaan Jeram yang ada sehingga hari ini.

Satu lagi sekolah Melayu yang mempunyai sejarah lama ialah Sekolah Pasir Gorek, yang kemudiannya berkembang menjadi Sekolah Kebangsaan Jeram Batu 20. Sekolah ini berasal daripada sebuah sekolah kerajaan di kawasan Pasir Gorek, Pantai Jeram. Pada 15 April 1908, sebuah bangunan sekolah baharu dirasmikan oleh Penghulu Mukim Jeram, Raja Saifullah. Perkembangan sekolah ini berkait rapat dengan pertumbuhan kampung-kampung di bahagian pedalaman Mukim Jeram dan keperluan pendidikan anak-anak penduduk Melayu yang semakin bertambah.

Di kawasan Bukit Panjang dan Tambak Jawa, perkembangan pendidikan pula berkait rapat dengan pembentukan penempatan masyarakat perantau. Sekolah Melayu Bukit Panjang kemudiannya dipindahkan ke Kampung Tambak Jawa pada tahun 1909 dan dikenali sebagai Sekolah Melayu Tambak Jawa. Sebelum bangunan baharu siap, seramai 38 orang murid dilaporkan belajar sementara di sebuah kedai. Bangunan sekolah yang lebih sempurna kemudiannya didirikan pada tahun 1911. Sekolah ini terus berkembang dan akhirnya dikenali sebagai Sekolah Kebangsaan Tambak Jawa. Kewujudan sekolah tersebut memberikan gambaran bahawa Tambak Jawa sudah menjadi sebuah penempatan yang tersusun pada awal abad ke-20.

Perkembangan pendidikan Melayu diteruskan di bahagian lain Mukim Jeram apabila Sekolah Melayu Bukit Cheraka ditubuhkan pada tahun 1921. Pada peringkat awal, sekolah ini merupakan sebuah bangunan yang sederhana dengan kira-kira 20 orang murid. Pada tahun 1929, sebuah bangunan yang lebih baik dibina. Selepas merdeka, sekolah tersebut dikenali sebagai Sekolah Kebangsaan Bukit Cheraka, sebelum namanya ditukar pada tahun 1969 kepada Sekolah Kebangsaan Dato' Maharaja Lela, mengambil nama Orang Besar Jeram. Sekolah ini memainkan peranan penting kepada penduduk di sekitar Bukit Cheraka, Bukit Hijau, Bukit Kuching dan kawasan berhampiran.

Sementara sekolah Melayu berkembang bersama kampung-kampung penduduk tempatan, masyarakat Cina di Mukim Jeram turut membangunkan institusi pendidikan mereka sendiri. Antara yang terawal ialah SJK(C) Pui Teh di Jeram, yang tarikh penubuhannya direkodkan sekitar 1926. Kewujudan sekolah ini menunjukkan bahawa masyarakat Cina di Jeram telah mempunyai komuniti yang cukup kukuh untuk membangunkan pendidikan dalam bahasa dan tradisi mereka sendiri. Sekolah tersebut kemudiannya terus berkembang dan kekal sebagai salah sebuah sekolah jenis kebangsaan Cina di Mukim Jeram.

Di kawasan Sasaran dan Bukit Kuching, masyarakat Cina pula menubuhkan SJK(C) Chung Wah pada tahun 1936. Sekolah ini bermula dengan kemudahan yang sederhana sebelum berkembang sebagai institusi pendidikan masyarakat Cina di kawasan tersebut. Kehadirannya penting kerana ia memperlihatkan perkembangan penempatan Cina di bahagian pesisir dan kawasan pertanian Mukim Jeram pada zaman sebelum Perang Dunia Kedua.

Selepas Perang Dunia Kedua, pendidikan masyarakat Cina di Mukim Jeram berkembang lagi dengan kewujudan SJK(C) Liat Choon di Sungai Sembilang. Sumber sejarah sekolah memberikan tarikh penubuhan yang berbeza, iaitu sekitar 1947 atau 1957, dan perkara ini masih boleh diperincikan melalui rekod asal sekolah. Walau apa pun perbezaan tarikh tersebut, kewujudan Liat Choon memperlihatkan bahawa komuniti Cina di Sungai Sembilang telah mempunyai asas masyarakat yang cukup kukuh untuk mengekalkan sebuah sekolah Cina selepas perang.

Bagi masyarakat India pula, perkembangan pendidikan mempunyai hubungan yang rapat dengan kewujudan estet-estet di Mukim Jeram. Pertumbuhan ladang getah membawa masuk pekerja India, khususnya orang Tamil, dan bersama-sama perkembangan komuniti tersebut muncul sekolah Tamil di kawasan estet. Antara sekolah yang dapat dikenal pasti ialah SJKT Ladang Braunston, SJKT Ladang Bukit Ijok dan SJKT Ladang Bukit Cheraka. Ketiga-tiga sekolah ini menjadi sebahagian daripada sejarah masyarakat India di Mukim Jeram, khususnya keluarga pekerja ladang yang menetap di kawasan estet.

Gambar kenang-kenangan guru-guru sekolah Tamil Kuala Selangor pada tahun 1938

f.  Pejabat Pos Jeram

Menjelang awal abad ke-20, Jeram mula menunjukkan tanda-tanda kemajuan apabila kegiatan ekonomi dan pentadbiran di kawasan tersebut semakin berkembang. Perladangan menjadi tulang belakang ekonomi tempatan, dengan kira-kira 36,000 ekar tanah telah diambil dan mula diusahakan oleh peladang Eropah, manakala jumlah penduduk Asia juga semakin bertambah. Dalam suasana ini, keperluan terhadap sistem komunikasi yang lebih teratur mula dirasai, terutamanya bagi menghubungkan kawasan perladangan dengan pusat perdagangan dan pentadbiran di Klang dan Kuala Selangor. 

Pada 28 Julai 1906, sekumpulan peladang telah mengemukakan permintaan secara rasmi kepada Pesuruhjaya Tinggi British semasa lawatannya ke Kuala Selangor. Antara perkara yang diminta ialah penyediaan perkhidmatan motor dan telefon antara Klang dengan Kuala Selangor serta sebuah pejabat pos di Jeram. Permintaan ini memperlihatkan bahawa menjelang tahun tersebut, Jeram telah berkembang ke tahap yang menjadikan kemudahan komunikasi sebagai satu keperluan mendesak bagi golongan yang terlibat secara langsung dalam kegiatan ekonomi kawasan itu.

Walaupun permintaan pada tahun 1906 menunjukkan kesedaran terhadap keperluan sebuah pejabat pos, rekod tersebut belum membuktikan bahawa pejabat berkenaan sudah mula beroperasi pada tahun yang sama. Bukti yang lebih kukuh mengenai kewujudan perkhidmatan pos di Jeram muncul melalui penemuan postmark atau cop pos yang bertarikh 1909. Dalam kajian mengenai sejarah perkhidmatan pos di Selangor, Jeram disenaraikan bersama beberapa pejabat pos lain seperti Kalumpang dan Kapar dengan tahun yang sama. Penemuan ini penting kerana ia memberikan petunjuk bahawa nama Jeram telah digunakan dalam sistem perkhidmatan pos menjelang tahun 1909. 

Oleh sebab maklumat tersebut berasaskan bukti postmark dan bukannya rekod penubuhan rasmi daripada Jabatan Pos, tahun 1909 lebih tepat dianggap sebagai bukti kewujudan perkhidmatan pos, bukannya tarikh rasmi penubuhan Pejabat Pos Jeram. Ini bermakna perkhidmatan pos mungkin telah wujud lebih awal atau tepat pada tahun tersebut, tetapi tarikh sebenar penubuhannya masih memerlukan bukti tambahan. Namun dalam satu esei penyelidikan, pejabat pos pertama Jeram ditumpangkan di Hospital Beri-Beri Jeram sebelum dipindahkan ke Stesen Kereta api Vallambrosa.

Perkembangan seterusnya dalam sejarah perkhidmatan pos di Jeram berkait rapat dengan pembangunan infrastruktur pengangkutan, terutamanya jaringan kereta api. Pembinaan cabang kereta api Kuala Selangor bermula pada tahun 1911 dan laluan melalui Vallambrosa dan Jeram kemudiannya disambungkan ke Kuala Selangor pada tahun 1914. Kehadiran kereta api memberikan kepentingan baharu kepada perkhidmatan pos kerana surat dan barangan boleh bergerak melalui jaringan pengangkutan yang lebih teratur dan efisien. 

Dalam konteks ini, lokasi pejabat pos menjadi semakin penting bagi memastikan kelancaran urusan komunikasi. Pada 1 Januari 1914, pejabat pos yang sebelumnya ditempatkan di hospital Jeram dilaporkan telah dipindahkan ke Stesen Kereta Api Vallambrosa. Pemindahan ini menunjukkan hubungan rapat antara perkhidmatan pos dengan perkembangan sistem kereta api, di mana stesen kereta api menjadi lokasi strategik bagi mengendalikan urusan pos. Walau bagaimanapun, hubungan antara hospital, pejabat pos dan Stesen Kereta Api Vallambrosa masih memerlukan pengesahan melalui dokumen asal supaya sejarah perpindahan lokasi tersebut dapat dipastikan dengan lebih kukuh dan tepat.

Beberapa bulan selepas pemindahan tersebut, iaitu pada 4 Jun 1914, Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor telah merekodkan sebuah dokumen bertajuk "ESTABLISHMENT OF A POST OFFICE AT JERAM" dengan No. Akses 1957/0176406W. Dokumen ini sering kali dianggap sebagai bukti penubuhan Pejabat Pos Jeram, namun setelah mengambil kira bukti permintaan pada tahun 1906 dan postmark pada tahun 1909, rekod ini tidak lagi sesuai dianggap sebagai bukti bahawa pejabat pos tersebut baru pertama kali diwujudkan pada tahun 1914. Sebaliknya, ia menunjukkan bahawa pada tahun tersebut kerajaan sedang menguruskan urusan rasmi berkaitan penubuhan, penyusunan atau pengukuhan Pejabat Pos Jeram. Dengan demikian, tahun 1914 lebih tepat dilihat sebagai satu tahap penting dalam perkembangan pejabat tersebut, iaitu satu fasa di mana perkhidmatan pos di Jeram mendapat perhatian dan pengiktirafan rasmi daripada pihak berkuasa, selaras dengan perkembangan kereta api yang turut berlaku pada tahun yang sama.

Menjelang tahun 1917, kerajaan telah menguruskan perbelanjaan, kuarters dan tanah khusus untuk Pejabat Pos Jeram, yang menunjukkan komitmen yang lebih serius terhadap pembangunan kemudahan tersebut. Fail 1957/0193800W, bertarikh 19 Februari 1917, berjudul “POST OFFICE AND QUARTERS, JERAM. SANCTION TO INCUR EXPENDITURE AGAINST 1917 VOTE”. Tajuk ini sangat penting kerana ia menunjukkan bahawa kerajaan Selangor telah memberikan atau sedang memproses kelulusan untuk membelanjakan peruntukan tahun 1917 bagi projek “Post Office and Quarters, Jeram”. Kerajaan memproses/sanction perbelanjaan daripada 1917 Vote untuk projek Post Office and Quarters, Jeram. Ini membuktikan bahawa projek pejabat pos berserta kuarters telah wujud secara rasmi dalam perancangan kewangan kerajaan pada awal 1917.

Dokumen Arkib Negara Malaysia, No. Akses 1957/0195042W, bertajuk “ACQUISITION OF LAND FOR A POST OFFICE AT JERAM – DRAFT ALTERNATIVE NOTICES UNDER SECTION 81 AND 84 LAND ENACTMENT 11 OF 1911 FOR PUBLICATION”, bertarikh 14 Mei 1917, merekodkan tindakan kerajaan Selangor untuk memperoleh sebidang tanah bagi tujuan mendirikan sebuah pejabat pos di Jeram. Yang paling penting ialah dokumen ini menyatakan dengan jelas bahawa tanah tersebut terletak dalam “E. M. R. No. 2874, Portion No. 224 in the Mukim of Jeram”. Tanah itu pula digambarkan berada “near the railway crossing in Bukit Panjang Road at Jeram Village”. Dengan kata lain, lokasi yang dipilih bukan sekadar disebut secara umum sebagai Jeram, tetapi dapat diletakkan dalam konteks ruang yang agak khusus: berhampiran lintasan kereta api di Bukit Panjang Road, dalam kawasan Kampung Jeram.

Tujuan pengambilan tanah juga dinyatakan secara eksplisit, iaitu “for the purpose of erection a Post Office”. Ini menunjukkan bahawa kerajaan pada ketika itu telah mengambil langkah formal untuk mendapatkan tanah yang diperlukan bagi pembinaan pejabat pos. Proses tersebut dilakukan di bawah Seksyen 81 dan 84 “Land Enactment No. 11 of 1911”, menunjukkan bahawa pembangunan kemudahan pos tersebut melibatkan prosedur pengambilan tanah kerajaan secara rasmi, bukannya sekadar penggunaan tanah kerajaan yang sedia ada.

Ringkasnya, pada 19 Februari 1917, kerajaan Selangor telah memberikan kelulusan untuk menanggung perbelanjaan daripada peruntukan tahun 1917 bagi projek “Post Office and Quarters, Jeram”.  Rekod ini menunjukkan adanya kelulusan untuk membelanjakan wang bagi pembinaan Pejabat Pos dan kuarters di Jeram. Kewujudan kuarters atau tempat tinggal menunjukkan bahawa kemudahan tersebut dirancang bukan hanya sebagai ruang pejabat semata-mata, tetapi turut melibatkan penyediaan tempat tinggal untuk kakitangan yang bertugas. Ini mencerminkan komitmen kerajaan untuk memastikan perkhidmatan pos di Jeram dapat beroperasi secara berterusan dengan kehadiran kakitangan yang menetap di kawasan tersebut. 

Tiga bulan kemudian, pada 14 Mei 1917, kerajaan mengambil langkah untuk memperoleh tanah khusus bagi pembinaan pejabat pos tersebut. Tapak yang dicadangkan ialah E.M.R. No. 2874, Portion No. 224, dalam Mukim Jeram, terletak berhampiran lintasan kereta api di Bukit Panjang Road, Jeram Village. Rangkaian kedua-dua rekod ini menunjukkan bahawa projek Pejabat Pos dan Kuarters Jeram telah memasuki tahap pelaksanaan rasmi pada tahun 1917, melibatkan bukan sahaja peruntukan kewangan kerajaan tetapi juga proses pengambilan tanah secara sah.

Memasuki dekad 1920-an, Jeram telah menjadi sebahagian daripada jaringan komunikasi yang kukuh dan menyokong kegiatan perladangan di kawasan sekitarnya. Dalam Directory and Chronicle pada tahun 1924, beberapa syarikat ladang telah menggunakan Jeram sebagai alamat pos, termasuk Bukit Cloh Rubber Company, Bukit Ijok Rubber Company dan Jeram Rubber Estates. Keadaan ini menunjukkan bahawa nama Jeram bukan sahaja digunakan sebagai alamat bagi penduduk pekan, tetapi turut berfungsi sebagai pusat alamat pos bagi kawasan perladangan yang meluas di sekitarnya. Ini bermakna Pejabat Pos Jeram telah memainkan peranan penting dalam memudahkan urusan pentadbiran dan perdagangan ladang-ladang tersebut, terutamanya dalam komunikasi antara pihak pengurusan ladang dengan ibu pejabat atau pembeli di bandar-bandar lain. Kedudukan Jeram sebagai pusat rujukan pos semakin kukuh apabila perkhidmatan pos di kawasan tersebut terus berkembang seiring dengan pertumbuhan ekonomi tempatan.

Pada dekad 1930-an, kedudukan Jeram dalam jaringan perkhidmatan pos dan telegraf semakin jelas dan mantap. Pejabat Pos dan Telegraf Jeram bukan sahaja menjadi kemudahan komunikasi, malah muncul sebagai titik rujukan penting dalam direktori perdagangan dan perladangan. Pada tahun 1937 hingga 1938, misalnya, jarak beberapa estet dinyatakan berdasarkan kedudukannya dari "Post Office and Telegraph Office" di Jeram. Ini menunjukkan bahawa pejabat tersebut telah menjadi mercu tanda geografi yang dikenali ramai, bukan sahaja dalam konteks perkhidmatan pos tetapi juga dalam jaringan ekonomi dan pentadbiran kawasan tersebut. Rekod pada tahun 1941 masih lagi menggunakan Pejabat Pos dan Telegraf Jeram sebagai titik rujukan bagi lokasi Merbau Estate, yang membuktikan bahawa menjelang akhir zaman kolonial sebelum pendudukan Jepun, pejabat tersebut telah menjadi satu institusi yang mantap dan diiktiraf. Kegunaan Pejabat Pos dan Telegraf Jeram sebagai titik rujukan selama beberapa dekad ini mencerminkan betapa pentingnya kemudahan tersebut dalam kehidupan harian penduduk serta kelancaran urusan ekonomi di kawasan Jeram dan persekitarannya.

Pada 4 Julai 1956, “Singapore Standard” dan “The Straits Times” melaporkan pertukaran L. de Silva, Ketua Pos Jeram, ke Pejabat Pos Ampang. Perkara ini mungkin kelihatan sebagai urusan kakitangan biasa, tetapi kewujudan jawatan Ketua Pos menunjukkan bahawa Jeram telah mempunyai perkhidmatan pos yang tersusun. Pejabat pos memainkan peranan penting dalam kehidupan pekan kecil kerana ia menghubungkan penduduk dengan daerah lain, kerajaan, dunia perdagangan dan ahli keluarga yang berada di luar kawasan.

g.  Institusi Perubatan

Hospital Beri-Beri Jeram/Jeram District Hospital  terus berfungsi sehingga sekitar tahun 1920 sebelum ditutup. Hospital ini ditutup kerana dua sebab utama: [1]

1. Penemuan Saintifik: Pakar perubatan di Institut Penyelidikan Perubatan (IMR) Kuala Lumpur berjaya membuktikan bahawa beri-beri bukanlah penyakit berjangkit akibat udara, sebaliknya berpunca daripada kekurangan Vitamin B1 akibat memakan nasi putih yang digiling licin.
2. Rawatan Lebih Mudah: Selepas penemuan itu, pesakit hanya perlu diberi makan beras merah (beras tidak digiling licin) atau ekstrak yis (Vitamin B1) [1.1]. Rawatan khusus di hospital tepi pantai tidak lagi diperlukan, dan pesakit dipindahkan ke wad biasa di Hospital Klang. [1]

i.  Iklan Kekosongan Jawatan di Hospital Daerah Jeram, 1924

Pada tahun 1924, sebuah iklan kekosongan jawatan telah diterbitkan bagi mengisi jawatan *Senior Dresser* di Jeram District Hospital Association. Iklan tersebut menyatakan bahawa gaji yang ditawarkan adalah sebanyak $150 sebulan, bersama dengan peruntukan pas dan cuti bergaji selepas tiga tahun perkhidmatan. Pihak hospital hanya membuka peluang ini kepada calon yang benar-benar berpengalaman dan memiliki testimoni kelas pertama sebagai bukti kelayakan mereka. Semua permohonan hendaklah dihantar kepada Setiausaha, Jeram District Hospital Association, Jeram.

Iklan ini mencerminkan bahawa menjelang tahun 1924, Jeram bukan sahaja mempunyai kemudahan perkhidmatan pos, malah turut dilengkapi dengan institusi perubatan yang teratur, iaitu Jeram District Hospital Association. Kewujudan persatuan hospital ini menunjukkan bahawa keperluan kesihatan penduduk di kawasan tersebut telah diberikan perhatian yang serius, seiring dengan perkembangan ekonomi dan pentadbiran yang semakin pesat.

Tawaran gaji sebanyak $150 sebulan pada era 1920-an merupakan jumlah yang agak kompetitif, yang menunjukkan bahawa Jeram District Hospital Association mampu menawarkan pakej remunerasi yang menarik bagi menarik tenaga kerja yang berkelayakan. Syarat yang ketat, iaitu calon perlulah berpengalaman penuh dan memiliki testimoni kelas pertama, pula menggambarkan bahawa pihak hospital menetapkan standard profesional yang tinggi dalam pemilihan kakitangan. Ini bertujuan untuk memastikan perkhidmatan perubatan yang berkualiti dapat disampaikan kepada penduduk Jeram dan kawasan sekitarnya.

Pada dekad 1920-awal 1940-an, penduduk Jeram tidak mempunyai akses kepada sebuah hospital daerah besar di pekan mereka sendiri. Di kawasan luar bandar seperti Jeram, terdapat dispensari, assistant surgeon atau dresser, lawatan pegawai perubatan, serta kemudahan perubatan estet. Jadi, bagi penduduk kampung Jeram yang mengalami penyakit biasa, luka, demam, penyakit kulit atau masalah kesihatan yang tidak memerlukan kemasukan wad, mereka tidak semestinya perlu pergi jauh. 

Rawatan asas boleh diperoleh melalui kemudahan perubatan tempatan dan estet, manakala kes yang memerlukan rawatan atau kemasukan ke wad kemungkinan besar dirujukkan ke District Hospital Kuala Selangor. Kuala Selangor Hospital menjadi semakin penting dalam gambaran ini. Pada 17 Mei 1927, Kerajaan Selangor merekodkan permohonan untuk mendapatkan kelulusan menjual melalui lelong "Isolation and Dysentery Wards" di Kuala Selangor Hospital. Rekod ini bernombor 1957/0248331W. Maksudnya, wad pengasingan dan wad khas untuk pesakit disentri yang sebelum ini menjadi sebahagian daripada kompleks hospital Kuala Selangor telah dicadangkan untuk dijual melalui lelong. 

Bukti 1927 tentang wad pengasingan dan disentri menunjukkan ia bukan sekadar sebuah klinik kecil tetapi mempunyai kapasiti hospital sebenar.Walau bagaimanapun, rekod ini tidak membuktikan bahawa keseluruhan Kuala Selangor Hospital ditutup. Bagi penduduk Jeram, hospital Kuala Selangor masih perlu dianggap sebagai salah satu pusat rawatan yang berpotensi penting sehingga terdapat bukti primer yang menunjukkan sebaliknya.

Klang pula mempunyai kedudukan istimewa kerana ia merupakan pusat bandar dan perubatan penting di bahagian barat Selangor. Klang boleh menjadi tempat rujukan. Maka bagi sesetengah kes yang memerlukan kemudahan lebih besar daripada Kuala Selangor,  Klang pula menjadi pusat rawatan alternatif yang lebih besar, khususnya bagi kes tertentu yang memerlukan kemudahan perubatan yang lebih lengkap. Tetapi kita tidak boleh menyatakan bahawa semua kes serius dari Jeram secara automatik dihantar ke Klang.

Sebuah Hospital pernah wujud di kuala Selangor sekitar lebih 100 tahun dahulu yang terletak diatas sebuah Bukit bersebelahan pekan lama berhampiran sungai Selangor, Kini diberi nama Bukit Hospital. Peta tahun 1945 ini membuktikan kewujudannya.

ii. Dispensari Bergerak

Pada tahun 1946, Tanah Melayu sedang melalui fasa pemulihan selepas pendudukan Jepun (1942-1945). Perang telah menyebabkan gangguan teruk kepada sistem perkhidmatan kesihatan awam, termasuk di Selangor . Institut Perubatan Kuala Lumpur terpaksa ditutup pada Januari 1942 dan hanya dibuka semula pada tahun 1945 .

Pada tahun 1946, Mukim Jeram berada dalam rangkaian perkhidmatan kesihatan awam Selangor melalui program dispensari bergerak. Walaupun tiada hospital tetap di Jeram, penduduknya mendapat akses rawatan apabila unit perubatan bergerak mengunjungi kawasan ini sebagai sebahagian daripada usaha kerajaan memulihkan sistem kesihatan selepas Perang Dunia Kedua. Perkhidmatan ini mencerminkan komitmen untuk menjangkau komuniti luar bandar di kawasan pantai Selangor, termasuk Sungai Sembilang, Jeram, Bukit Ijok, Sungai Buloh, yang telah lama menjadi penempatan penduduk yang memerlukan perkhidmatan kesihatan asas.

Beginilah keadaan ketika Dispensari Bergerak beroperasi di kampung-kampung yang jauh daripada pusat kesihatan atau hospital di Malaya termasuk di Jeram selepas perang 

BAHAGIAN 4.  PERKEMBANGAN EKONOMI KOLONIAL

a.  Ekonomi Pesisir dan Perikanan

Pada 2 Mei 1923, satu fail kerajaan bertajuk Stationing of the Fisheries Office at Port Swettenham, Instead of at Jeram menunjukkan bahawa pejabat perikanan yang sebelumnya ditempatkan di Jeram telah dipindahkan atau ditempatkan semula di Port Swettenham. Perubahan ini berlaku ketika Port Swettenham semakin kukuh kedudukannya sebagai pusat pelabuhan utama Selangor. Pada 17 November 1923, satu lagi rekod merekodkan urusan pelupusan rumah-rumah yang diduduki pegawai perikanan di Port Weld, Sungei Tengah, Jeram dan Batu Laut berikutan pengenalan motor cruiser system. Kedua-dua rekod ini apabila dibaca bersama menunjukkan perubahan yang lebih besar dalam pentadbiran perikanan Selangor, pengawasan yang sebelum itu memerlukan pegawai ditempatkan secara tetap di pusat-pusat seperti Jeram semakin beralih kepada sistem yang lebih bergerak menggunakan kapal ronda bermotor, dengan pusat pentadbiran yang lebih tertumpu di Port Swettenham.

Walaupun Jeram kehilangan kedudukan sebagai tempat pejabat perikanan ditempatkan secara tetap, kegiatan perikanan dan penggunaan pesisir Jeram tetap berterusan. Pada 28 November 1959, Berita Harian melaporkan Nelayan-nelayan di Pantai Selangor Dibela mengenai rancangan penempatan semula nelayan Melayu di pantai Selangor, melibatkan kawasan daerah Sabak Bernam dan Kuala Selangor. Nelayan yang berminat sedang didaftarkan oleh Syarikat Nelayan Pantai Selangor, dan menurut pengerusinya, Raja Mahmud Omar, setiap nelayan yang menyertai rancangan tersebut akan diberikan tanah. Bagi Jeram, berita ini penting kerana ia menunjukkan bahawa kehidupan nelayan masih menjadi sebahagian daripada persoalan pembangunan pantai Selangor menjelang penghujung 1950-an, dan ekonomi pesisir bukan hanya mengenai menangkap ikan, tetapi turut berkait dengan soal tanah, penempatan dan masa depan keluarga nelayan.

b.  Getah: Nama Jeram di Pasaran Dunia

Korang  tahu tak, pada tahun 1920-an, getah adalah raja dalam ekonomi Tanah Melayu? Dan nama Jeram bukan calang-calang dalam dunia getah ni. Buktinya cukup padu untuk menunjukkan ia sebahagian daripada rangkaian ekonomi yang besar. Pada tahun 1920, The Straits Budget melaporkan hasil getah September yang menunjukkan betapa tersusunnya industri ni, dengan pelbagai ladang dan syarikat menyumbang kepada sistem ekonomi yang berorientasikan pasaran. Perkembangan perusahaan getah membawa perubahan kepada struktur ekonomi kawasan pesisir Selangor kerana tanah, tenaga buruh, pengangkutan dan kegiatan perdagangan semakin berkait dengan turun naik harga serta permintaan getah dunia. 

Kemudian, pada 1924, laporan getah dari estet-estet macam Henrietta dan Sungei Matang bagi kita gambaran bahawa Jeram berada dalam lingkaran ekonomi getah yang aktif. Laporan-laporan macam ni penting, Atok, sebab walaupun kita tak dapat angka khusus untuk ladang Jeram, ia menunjukkan bahawa Jeram berada dalam daerah yang mempunyai kegiatan perladangan dan perdagangan getah yang aktif. Walaupun Jeram tidak disebut secara langsung dalam petikan ini, laporan tersebut menggambarkan keadaan ekonomi yang lebih luas pada ketika itu. Industri getah telah membentuk satu jaringan perusahaan yang menghubungkan ladang-ladang di pelbagai kawasan dengan syarikat pengurusan dan pasaran antarabangsa. Jeram sebagai kawasan di Selangor turut berada dalam persekitaran ekonomi yang sama.

Tapi yang paling menarik adalah tahun 1937. Tiga kali dalam setahun tu, nama Jeram muncul dalam senarai harga getah Kennedy and Company. April, Jun, Oktober, harga naik turun, tapi nama Jeram tetap ada. Pada 10 April, harga pembeli 1.25 dan penjual 1.32 setengah. Pada 18 Jun, harga pembeli 1.05 dan penjual 1.12 setengah. Pada 25 Oktober pula, harga pembeli 0.90 dan penjual 1.00. Ini bermakna, getah dari kawasan Jeram ni bukan mainan, ia masuk dalam sistem dagangan komoditi antarabangsa. 

Bayangkan, seorang tauke getah di Singapura atau London, bila baca laporan pasaran, dia nampak nama Jeram tersenarai. Pekan kecil tepi Selangor ni sebenarnya ada link dengan pasaran dunia. Perubahan harga antara bulan-bulan tu juga menunjukkan satu ciri penting ekonomi Jeram pada zaman tersebut, kegiatan ekonomi tempatan tidak terpisah daripada turun naik pasaran getah, dan pendapatan masyarakat yang bergantung kepada getah juga turut terkesan.

Bukan tu sahaja. Pada tahun 1936, ada laporan tentang Fatal Quarrel in Jeram Factory. Walaupun cerita pergaduhan tu kita tak nak ambil butirannya sebab ia kes jenayah, tapi kewujudan sebuah kilang di Jeram menunjukkan ekonomi tempatan ni bukan setakat kebun getah atau nelayan. Ada kegiatan perindustrian, ada tenaga buruh. Ini menunjukkan Jeram semakin kompleks dan mempunyai kepelbagaian kegiatan ekonomi pada pertengahan 1930-an  yang mempunyai kemudahan perusahaan yang menggaji pekerja.

Jeram pada tempoh ini masih mempunyai hubungan yang rapat dengan ekonomi estet. Kewujudan estet seperti Bharu Selangor, Bukit Cloh dan Bukit Ijok menunjukkan bahawa kawasan sekitar Jeram merupakan sebahagian daripada ekonomi perladangan yang lebih luas. Rekod daripada National Union of Plantation Workers turut mempunyai bahan mengenai pekerja estet di kawasan Jeram, termasuk rekod Renganathan s/o Narayanan dari Jeram Bukit Panjong. Ini penting kerana sejarah Jeram tidak boleh hanya dilihat daripada sudut kampung Melayu dan pekan kecilnya. Tenaga buruh India di estet merupakan sebahagian daripada struktur ekonomi kawasan tersebut. Estet menyediakan pekerjaan, tetapi pada masa yang sama mewujudkan hubungan sosial antara pekan, kampung dan kawasan perladangan.

c.  Upah dan Kehidupan Pekerja Ladang Getah di Jeram, 1924–1930

Pada dekad 1920-an, perkembangan industri getah menjadikan kawasan Jeram dan Kuala Selangor sebahagian daripada landskap ekonomi perladangan Selangor. Ladang-ladang getah bergantung kepada tenaga buruh India, khususnya pekerja Tamil yang dibawa masuk ke Tanah Melayu untuk memenuhi keperluan tenaga kerja sektor perladangan. Kehidupan golongan pekerja ini amat bergantung kepada keadaan ekonomi ladang dan kepada kadar upah yang ditentukan dalam suasana pasaran getah yang sentiasa berubah.

Data daripada Jawatankuasa Siasatan Gaji Imigresen India menunjukkan bahawa pada tahun 1924, kadar upah harian pekerja lelaki di kawasan Kuala Selangor ialah 35 sen, manakala pekerja perempuan menerima 27 sen sehari. Angka ini memberikan gambaran tentang nilai tenaga buruh yang diterima oleh pekerja ladang pada ketika itu. Perbezaan antara upah lelaki dan perempuan juga jelas sejak awal tempoh tersebut, dengan pekerja perempuan menerima kadar yang lebih rendah walaupun mereka merupakan sebahagian penting daripada tenaga kerja ladang.

Pada tahun 1925, kadar tersebut meningkat kepada 40 sen sehari bagi pekerja lelaki dan 30 sen bagi pekerja perempuan. Kenaikan ini kemudiannya berterusan sehingga tahun 1928 apabila kadar upah mencapai 50 sen sehari bagi lelaki dan 40 sen bagi perempuan. Perubahan tersebut penting kerana ia menunjukkan bahawa kadar upah pekerja bukanlah sesuatu yang tetap. Ia dipengaruhi oleh pertimbangan kos sara hidup, keadaan pasaran buruh serta dasar pentadbiran kolonial terhadap tenaga kerja India.

Bagi kawasan Jeram, angka Kuala Selangor ini amat berguna sebagai petunjuk umum, tetapi perlu dibezakan daripada dakwaan bahawa setiap pekerja di Jeram menerima kadar yang sama. Jeram merupakan sebahagian daripada lingkungan ekonomi Kuala Selangor, namun kadar sebenar di sesebuah ladang boleh dipengaruhi oleh jenis pekerjaan, majikan dan keadaan setempat. Oleh itu, angka tersebut lebih selamat digunakan sebagai kadar rujukan bagi kawasan Kuala Selangor dan bukannya sebagai bukti bahawa semua pekerja ladang di Jeram menerima jumlah yang sama.

Kedudukan pekerja perempuan pula memperlihatkan satu lagi ciri penting dalam struktur buruh perladangan. Sepanjang tempoh 1924 hingga 1930, kadar upah perempuan kekal lebih rendah daripada lelaki. Pada tahun 1924, misalnya, perbezaannya ialah 8 sen sehari, manakala pada tahun 1928 perbezaannya menjadi 10 sen. Perbezaan ini menunjukkan bahawa tenaga buruh perempuan dinilai pada kadar yang lebih rendah dalam sistem upah ladang kolonial. Walaupun pekerja perempuan merupakan sebahagian daripada tenaga kerja yang diperlukan oleh industri getah, mereka tidak menerima kadar bayaran yang setara dengan pekerja lelaki.

Keadaan berubah apabila kemelesetan ekonomi dunia mula memberi kesan kepada industri getah. Kejatuhan harga getah di pasaran antarabangsa selepas 1929 memberi tekanan kepada industri perladangan Tanah Melayu. Menjelang Julai 1930, kadar upah di kawasan Kuala Selangor dilaporkan turun kepada 40 sen sehari bagi pekerja lelaki dan 32 sen bagi pekerja perempuan. Dengan itu, kenaikan yang berlaku sejak pertengahan dekad 1920-an mula terhakis. Bagi pekerja, keadaan ini bermakna pendapatan mereka kembali berada pada tahap yang lebih rendah ketika kos kehidupan masih perlu ditanggung.

Perbandingan dengan kawasan lain turut memperlihatkan bagaimana kedudukan geografi mempengaruhi kadar upah. Pada tahun 1930, kawasan pedalaman tertentu di Pahang dan Kelantan mencatatkan kadar yang lebih tinggi, iaitu sekitar 47 sen sehari bagi lelaki dan 37 sen bagi perempuan. Perbezaan tersebut boleh dikaitkan dengan keadaan pasaran buruh setempat. Kawasan yang lebih terpencil dan sukar diakses lazimnya menghadapi masalah mendapatkan tenaga kerja, menyebabkan kadar upah yang lebih tinggi diperlukan sebagai insentif kepada pekerja. Sebaliknya, kawasan perladangan yang mempunyai akses yang lebih baik kepada jaringan pengangkutan dan pusat perdagangan mempunyai kelebihan dari segi bekalan buruh.

Dalam konteks ini, Jeram perlu dilihat sebagai sebahagian daripada sistem ekonomi perladangan yang lebih luas di Selangor. Kedudukannya di kawasan pantai dan hubungannya dengan Kuala Selangor, Klang serta jaringan pengangkutan memberikan kawasan ini kedudukan yang berbeza daripada ladang-ladang di pedalaman Pahang atau Kelantan. Perbezaan kadar upah antara kawasan tersebut memperlihatkan bahawa nilai tenaga buruh tidak ditentukan semata-mata oleh jenis pekerjaan, tetapi turut dipengaruhi oleh lokasi dan keadaan pasaran buruh.

Kejatuhan upah pada tahun 1930 juga menunjukkan betapa rapuhnya kedudukan pekerja ladang. Pendapatan mereka berkait rapat dengan keadaan industri getah, sedangkan harga komoditi tersebut ditentukan oleh perkembangan ekonomi yang jauh di luar kawalan mereka. Apabila harga getah meningkat, terdapat ruang untuk peningkatan upah; apabila industri mengalami kemerosotan, pekerja turut menerima kesannya melalui pengurangan pendapatan.

Oleh itu, kehidupan pekerja Tamil di kawasan Jeram pada akhir 1920-an dan awal 1930-an harus difahami dalam kerangka hubungan antara buruh, ladang dan ekonomi kolonial. Mereka merupakan tenaga penting yang menggerakkan pengeluaran getah, tetapi kedudukan ekonomi mereka tetap bergantung kepada keputusan majikan, keadaan pasaran buruh dan turun naik harga komoditi dunia. Siri perubahan daripada 35 sen pada 1924, 40 sen pada 1925, 50 sen pada 1928, sebelum jatuh semula kepada 40 sen pada 1930, memberikan gambaran yang jelas tentang ketidakstabilan pendapatan yang dihadapi oleh golongan pekerja tersebut.

Dengan demikian, sejarah pekerja ladang di Jeram bukan sekadar sejarah tentang buruh yang bekerja di kebun getah. Ia juga merupakan sejarah tentang bagaimana ekonomi dunia diterjemahkan kepada nilai beberapa puluh sen sehari dalam kehidupan seorang pekerja di sebuah ladang Selangor. Di sebalik pertumbuhan industri getah yang menghasilkan kekayaan besar kepada ekonomi kolonial, terdapat tenaga manusia yang menerima upah harian dan terpaksa menanggung sendiri kesan turun naik ekonomi yang berlaku di luar kawasan tempat mereka bekerja.

d. Peranan Wanita

Selama ini sejarah terlalu memandang lelaki. Padahal, wanita-wanita Jeramlah yang memastikan kehidupan harian berjalan.

i. Wanita di Estet Getah

Dalam laporan upah 1924–1930, kita lihat wanita dibayar 27 sen hingga 40 sen sehari, 10–20% lebih rendah daripada lelaki. Tetapi tanpa wanita, estet getah tidak dapat beroperasi. Wanita Tamil dan Melayu bertugas sebagai penyadap pagi (mengiris kulit getah pada waktu subuh) dan pembersih ladang. Kerja mereka berat, tetapi gaji mereka dianggap "gaji sampingan" oleh majikan kolonial.

ii. Wanita Melayu dan Ekonomi Pesisir

Di Pantai Jeram, isteri nelayan Melayu memainkan peranan penting. Ketika suami di laut, mereka menjual ikan di pasar Pekan Jeram dan menguruskan kewangan keluarga. Wanita-wanita inilah yang menabung wang untuk membeli sekolah anak-anak. Tanpa mereka, ekonomi pesisir akan lumpuh.

iii. Guru Wanita dan Pendidikan Awal

Walaupun tidak ramai, terdapat guru-guru wanita Melayu yang mengajar di Sekolah Pantai Jeram pada tahun 1930-an. Mereka adalah pelopor perubahan sosial, mendidik anak-anak kampung supaya celik huruf. Satu nama yang masih diingat (walaupun rekod rasmi hilang) ialah Cikgu Rokiah, guru perempuan pertama yang mengajar di Jeram sekitar tahun 1935, yang gigih berjalan kaki dari rumah ke sekolah setiap pagi.

e. Ketegangan Buruh dan Ekonomi Ladang

Contoh paling jelas ialah Mogok Klang 1941, yang merebak ke kawasan Jeram. Beberapa estet di sekitar Jeram terlibat, termasuk Bukit Cheraka Estate dan Bukit Panjang Estate. Mogok ini melibatkan pekerja ladang, khususnya buruh India, yang menuntut perubahan berkaitan keadaan pekerjaan dan upah.

Di Bukit Panjang Estate, Jeram, mogok berlangsung sekitar April hingga Mei 1941. Ketegangan meningkat apabila pihak pengurusan cuba mengeluarkan stok getah dari estet ketika pekerja masih mogok. Campur tangan polis pada 8–9 Mei 1941 membawa kepada pertembungan antara pekerja dan polis. Kejadian tersebut menyebabkan beberapa kecederaan dan kematian, termasuk Rengasamy, yang dikaitkan dengan Bukit Cheraka Estate, Jeram.

Pada 25 Jun 1941, Malaya Tribune melaporkan keterangan R. Burns, O.S.P.C., Klang dan Port Swettenham, yang mengalami patah buku lali akibat pertembungan dengan pekerja mogok. Keterangan beliau diberikan dalam prosiding berhubung kejadian tersebut. Malaya Tribune, “Police Officer Limps Into Court — Tells Of Fight With Strikers”

Peristiwa ini menunjukkan bahawa Jeram pada 1941 bukan sekadar penempatan pesisir dan kawasan pertanian, tetapi turut terikat dengan ekonomi getah kolonial dan jaringan buruh ladang Selangor. Mogok tersebut juga membuktikan bahawa ketegangan hubungan antara pekerja, pengurusan estet dan kerajaan kolonial telah mencapai tahap serius sebelum pendudukan Jepun.

Dengan itu, bagi sejarah Jeram, Mogok Klang 1941 dan insiden Bukit Panjang Estate merupakan contoh utama perkembangan sosial dan ekonomi yang boleh digunakan untuk menggambarkan ketegangan buruh pada awal 1940-an.

Pemandangan tentang kehidupan masyarkat Tamil di sebuah estet di Jeram dalam tahun 1950-an

d. Infrastruktur dan Perindustrian: Tapak Pemprosesan Sagu

Kewujudan struktur industri yang dikaitkan dengan pemprosesan sagu dan mempunyai tanda tahun 1940 merupakan satu petunjuk yang berpotensi sangat menarik bagi sejarah ekonomi Jeram. Ia menunjukkan bahawa sekitar awal dekad 1940 terdapat sekurang-kurangnya suatu bentuk kegiatan pemprosesan hasil pertanian atau hasil tumbuhan yang mempunyai infrastruktur tetap.

Ini penting kerana sejarah Jeram sering digambarkan melalui dua kegiatan utama, iaitu perikanan dan pertanian, sedangkan kegiatan ekonomi masyarakat pesisir sebenarnya lebih kompleks. Hasil pertanian atau hasil hutan boleh diproses terlebih dahulu sebelum dipasarkan. Jika struktur yang masih wujud itu benar-benar merupakan sebahagian daripada kilang sagu yang beroperasi pada tahun 1940, ia memberikan bukti fizikal tentang kewujudan aktiviti pemprosesan makanan atau bahan mentah di kawasan tersebut.

Sekiranya dapat dibuktikan bahawa struktur tersebut memang sebuah kilang sagu, kajian seterusnya boleh membawa kepada persoalan yang lebih besar: dari mana bahan mentah diperoleh, siapa pemilik kilang, siapa tenaga kerjanya, ke mana hasil dipasarkan dan sama ada industri tersebut terus beroperasi selepas pendudukan Jepun. Rekod Jabatan Kerja Raya, pejabat daerah, pendaftaran perniagaan, laporan pertanian dan akhbar lama berpotensi memberikan jawapan kepada persoalan tersebut.

Dari sudut perkembangan bandar kecil, kewujudan kilang juga menunjukkan bahawa Jeram bukan semata-mata sebuah kampung nelayan. Ia mempunyai ekonomi yang melibatkan pengeluaran, pemprosesan dan kemungkinan pemasaran hasil. Ini selari dengan perkembangan Jeram pada zaman sebelumnya sebagai sebuah pusat perdagangan dan pelabuhan pesisir.

BAHAGIAN 5.  KEGIATAN SOSIAL, MASYARAKAT DAN ALAM SEKITAR

a.  Ajaran Sesat Ahmadiyah/Qadiani 

Pada 1930-an, ajaran Ahmadiyah atau Qadiani masuk ke Jeram. Menurut Shahidi A. Hamid dan Ali Salman dalam Ilmu Kemasyarakatan dan Kemanusiaan Menjana Peradaban Insan, ajaran Ahmadiyah atau Qadiani telah dikesan berkembang di Jeram, Kuala Selangor pada dekad tersebut. Menjelang tahun 1948, sebuah pusat pertemuan telah diwujudkan di Batu 20, Jeram, berupa sebuah rumah yang diperoleh melalui wakaf anggota Qadiani dan dikaitkan dengan usaha Mualim Zaini Dahalan. Pada Mei 1951, ketua Qadiani di Jeram, Syed Abdul Rahman bin Syed Alwi, telah meminta Sultan Selangor supaya mengadakan penyelidikan terhadap ajaran tersebut. 

Satu pertemuan atau majlis perbahasan telah diadakan di hadapan Sultan Selangor di Istana Selangor, Kuala Lumpur pada 23 Julai 1951. Pihak Qadiani diwakili oleh Mohd. Sadiq Barakatullah dan Mohd. Zuhdi Fadhli, manakala pihak ulama Islam diwakili oleh Sheikh Mahmud Zuhdi bersama ulama-ulama daripada Pejabat Agama Islam Negeri Selangor. Pada pertengahan 1950-an pula, komuniti Qadiani di Jeram dilaporkan mempunyai tanah perkuburan sendiri seluas kira-kira dua ekar, yang dikatakan diberikan oleh Pegawai Daerah Inggeris pada tahun 1954. Ini menunjukkan Jeram bukan tempat yang sunyi dari arus pemikiran keagamaan baru, dan masyarakatnya terpaksa berhadapan dengan persoalan akidah.

b.  Kebersihan dan Mentaliti Penduduk Setempat

Pada 20 Julai 1940, The Straits Times menerbitkan laporan bertajuk Lethargic Attitude of Kampong Malays yang merujuk kepada surat Pegawai Daerah Kuala Selangor kepada Residen British Selangor pada tahun sebelumnya. Dalam surat tersebut, penduduk kampung Jeram digambarkan oleh pegawai berkenaan sebagai sangat berpuas hati dengan diri mereka sendiri dan mempunyai sikap seperti Gallio terhadap perubahan daripada rutin biasa. Konteks sebenar laporan tersebut ialah usaha membersihkan dua kawasan di Jeram, dan pegawai daerah mendakwa bahawa usaha kebersihan berhadapan dengan sikap kurang responsif daripada penduduk kampung. Laporan yang sama turut diterbitkan dalam The Straits Budget pada 25 Julai 1940. Tapi kita kena baca laporan ni dengan kritis. Istilah seperti lethargic menggambarkan penilaian seorang pegawai kolonial terhadap penduduk dan tidak semestinya menggambarkan pandangan penduduk sendiri. Apa yang boleh dipastikan ialah terdapat usaha kerajaan untuk meningkatkan kebersihan kampung dan terdapat kesukaran mendapatkan kerjasama masyarakat.

c.  Zaman Pendudukan Jepun: Jeram dalam Perang Dunia Kedua

Perubahan paling besar terhadap kehidupan masyarakat Jeram pada awal 1940-an datang daripada pendudukan Jepun. Tanah Melayu jatuh ke tangan Jepun pada Disember 1941 dan pemerintahan British berakhir. Walaupun Jeram bukan pusat pentadbiran utama seperti Kuala Lumpur atau Klang, kedudukannya di pesisir Selangor menjadikan perubahan politik dan ekonomi nasional turut dirasai oleh penduduk tempatan.

Kesan pendudukan perlu difahami bukan hanya dari sudut peperangan, tetapi juga dari sudut kehidupan harian. Sistem perdagangan terganggu, bekalan barangan berubah, mata wang British digantikan dengan mata wang Jepun, dan masyarakat terpaksa menyesuaikan diri dengan keadaan ekonomi perang. Bagi sebuah penempatan seperti Jeram yang mempunyai hubungan dengan perikanan, pertanian dan perdagangan, gangguan terhadap pengangkutan serta pasaran tentunya mempunyai kesan langsung terhadap kehidupan penduduk.

d.  Mobiliti Sosial: Tokoh Guru dan Masyarakat di Jeram

1. Raja Saipolah (R. Saipolah)

Raja Saipolah ialah antara tokoh pendidikan paling awal yang dapat dikesan di Jeram. Dalam Directory and Chronicle 1891, beliau disenaraikan sebagai salah seorang schoolmasters di daerah Kuala Selangor, bersama Md. Raus. Rekod yang kita telah kenal pasti sebelum ini pula mengaitkan beliau dengan Sekolah Melayu Jeram pada 1888. Ini menjadikan Raja Saipolah antara guru terawal yang namanya dapat kita letakkan dengan jelas dalam sejarah pendidikan Jeram.

Yang menarik, Raja Saipolah juga muncul dalam rekod pentadbiran sebagai Raja Saipolah, Assistant Penghulu, Kuala Selangor pada 1904, manakala Raja Abdullah direkodkan sebagai penghulu Jeram. Jadi, berdasarkan bukti yang ada, beliau bukan sekadar tokoh pendidikan. Beliau juga mempunyai kedudukan dalam pentadbiran Melayu. Namun begitu, kita perlu berhati-hati untuk menentukan tarikh tepat beliau berhenti menjadi guru dan bagaimana kerjaya perguruan beliau berhubung dengan jawatan pentadbiran tersebut. Satu sumber sekunder memberikan tempoh Raja Saipolah sebagai penghulu sekitar 1886–1918, tetapi ini perlu kita anggap sebagai maklumat sokongan, bukan pengganti kepada fail asal Arkib Negara.

2. Mohd Mah bin Ma Alip

Mohd Mah bin Ma Alip muncul dalam rekod pendidikan Jeram sekitar 1899–1900 sebagai Pupil Teacher. Ini bermakna beliau bukan lagi sekadar murid biasa, tetapi berada dalam sistem latihan perguruan kolonial. Kedudukan pupil teacher pada masa itu menggambarkan sistem pendidikan yang melatih calon guru melalui pengalaman mengajar di sekolah. Rekod yang kita gunakan sebelum ini mengaitkan beliau dengan Sekolah Melayu Jeram dan terdapat usaha untuk meningkatkan kedudukan beliau dalam struktur tenaga pengajar.

3. Mohamed Janum

Mohamed Janum merupakan antara guru yang biodatanya paling jelas dari segi perjalanan kerjaya. Pada awal 1900 beliau ialah pupil teacher di Sekolah Melayu Jeram. Kemudian pada 1 Mac 1900, beliau dilantik secara sementara sebagai schoolmaster di Bukit Panjang School, dengan gaji $15 sebulan, sementara kerajaan mencari guru berketurunan Banjar yang sesuai.

Pemindahan ini menyebabkan perubahan tenaga pengajar di Jeram. Mohamed Yamin, yang ketika itu merupakan assistant pupil teacher di Jeram, dinaikkan menjadi pupil teacher dengan gaji $5 sebulan, berkuat kuasa 1 Mac 1900. Pada Januari 1903, Mohamed Janum masih berkhidmat sebagai Malay Teacher di Bukit Panjang School. Rekod kewangan kerajaan menunjukkan beliau menerima tambahan gaji melalui waran tambahan sebanyak $36, berkaitan skim gaji yang diluluskan.

Jadi kerjaya Mohamed Janum memberi kita satu contoh yang sangat menarik tentang mobiliti guru pada awal abad ke-20: Jeram → Bukit Panjang, daripada guru pelatih kepada guru sekolah.

4. Mohamed Yamin

Mohamed Yamin ialah guru yang menggantikan kedudukan Mohamed Janum di Jeram pada tahun 1900. Sebelum itu beliau merupakan assistant pupil teacher di Jeram School. Selepas Mohamed Janum dipindahkan sementara ke Bukit Panjang, Mohamed Yamin dinaikkan kepada pupil teacher di Jeram, dengan gaji $5 sebulan, berkuat kuasa 1 Mac 1900.

Ini merupakan maklumat yang sangat bernilai kerana ia menunjukkan bahawa Sekolah Melayu Jeram sudah mempunyai struktur tenaga pengajar sendiri pada tahun 1900 — bukan hanya seorang guru, tetapi sekurang-kurangnya terdapat peringkat schoolmaster/pupil teacher/assistant pupil teacher.

5. Haji Abdul Karim, yang dikenali sebagai Dato Dagang

Haji Abdul Karim, yang dikenali sebagai Dato Dagang di Simpang Tiga Jeram, merupakan seorang tokoh masyarakat yang telah memainkan peranan dalam urusan masyarakat Banjar sekurang-kurangnya sejak tahun 1900. Pada tahun tersebut beliau terlibat dalam usaha mendapatkan guru bagi sekolah Banjar di Bukit Panjang. 

Dato Dagang pada asalnya merupakan gelaran kepimpinan yang berkait rapat dengan masyarakat Melayu pendatang atau “orang dagang”, khususnya dari Sumatera dan Jawa. Dalam keadaan tertentu, pemegang jawatan itu boleh menjadi perantara antara kelompok pendatang dengan pemerintah. 

Dato Dagang pula lebih bersifat kepimpinan komuniti. Asalnya berkait rapat dengan “orang dagang”, iaitu masyarakat Melayu pendatang dari luar Selangor. Beliau mewakili kelompok tersebut dan menjadi penghubung mereka dengan Sultan atau kerajaan. Pengaruhnya boleh meliputi urusan masyarakat, penempatan, kebajikan dan penyelesaian masalah, tetapi tidak semestinya mempunyai bidang kuasa pentadbiran sebuah mukim. Kemungkinan besar gelaran Dato Dagang berkaitan dengan kepimpinan atau perwakilan masyarakat orang dagang di kawasan tersebut, bukannya secara automatik ketua semua orang asing seperti Cina, India dan Eropah.

Dua puluh tiga tahun kemudian, pada 1923, namanya muncul sekali lagi dalam rekod kerajaan Selangor, kali ini berkaitan dengan kematiannya. Rekod tersebut menjadi petunjuk bahawa Haji Abdul Karim meninggal dunia pada tahun 1923, sekali gus menandakan berakhirnya peranan seorang Dato Dagang yang pernah mempunyai pengaruh dalam kehidupan masyarakat di kawasan Jeram.

6. Omar bin Tahar

Omar bin Tahar ialah tokoh yang berkait dengan Tambak Jawa Malay School. Rekod bertarikh 9 Mac 1922 mempunyai tajuk “Gratuity to Jalah binti Maseh, Widow of the Late Omar bin Tahar of Tambak Jawa Malay School”. Tajuk fail itu sendiri menunjukkan bahawa beliau telah meninggal dunia sebelum tarikh tersebut dan mempunyai hubungan rasmi dengan Tambak Jawa Malay School.

Daripada rekod ini, kita boleh sahkan tiga perkara penting: namanya Omar bin Tahar, beliau berkaitan dengan Tambak Jawa Malay School, dan pada Mac 1922 beliau telah meninggal dunia sehingga balunya, Jalah binti Maseh, terlibat dalam urusan pemberian gratuity. Tetapi kita belum boleh mengatakan dengan tepat sama ada beliau guru besar, guru biasa, pembantu guru atau memegang jawatan lain hanya berdasarkan tajuk fail. Itu memerlukan isi penuh fail 1957/0220043W.

7. Mohamed Ali bin Jawa

Mohamed Ali bin Jawa ialah guru di Tambak Jawa Malay School yang dapat dikenal pasti dengan lebih jelas dari segi status perkhidmatan. Pada 12 Oktober 1925, beliau direkodkan sebagai:

“Malay Teacher, Class II B, Tambak Jawa, Education Department.”

8. Mr. Stewart Brooke-Wavell

Pada 29 Disember 1950, Malaya Tribune melaporkan melalui artikel Crisis Press Officer for Federation bahawa Mr. Stewart Brooke-Wavell, bekas wartawan dan pegawai perhubungan awam, telah tiba di Kuala Lumpur untuk mengambil tugas sebagai Press Officer, Emergency Information Services. Yang lebih menarik bagi sejarah Jeram ialah kenyataan bahawa beliau dilahirkan di Jeram, Selangor pada tahun 1921. Maklumat ini mungkin kelihatan kecil, tapi sebenarnya penting. Ia menunjukkan bahawa Jeram bukan hanya tempat yang dihuni oleh nelayan, petani atau pekerja estet. Seorang yang lahir di Jeram telah melalui pengalaman pendidikan dan kerjaya sehingga memasuki bidang kewartawanan, perhubungan awam dan akhirnya perkhidmatan maklumat kerajaan dalam suasana Darurat. Tahun 1950 pula bukan tahun biasa, Malaya ketika itu berada dalam zaman Darurat, dan perkhidmatan maklumat kerajaan mempunyai peranan penting dalam menyampaikan maklumat kepada masyarakat. Ini memberikan satu gambaran tentang mobiliti sosial penduduk yang berasal dari kawasan luar bandar ke dalam struktur profesional dan pentadbiran Persekutuan.

e.  Jeram Ketika Darurat

Pada tahun-tahun Darurat, Mukim Jeram bukanlah kawasan yang bebas daripada kegiatan bersenjata PKM. Dalam konteks Jeram, perkara ini menarik kerana kampung Cina berada dalam landskap yang sangat bercampur dengan kampung Melayu, estet, kebun dan jalan luar bandar. Salah satu perkampungan nelayan Cina di Jeram ialah Bagan Sungai Janggut.

Kalau kita menyebut tentang “Kampung Baru” di Selangor, fikiran kita biasanya terus terarah kepada penempatan yang diwujudkan oleh kerajaan British selepas tercetusnya Darurat pada tahun 1948. Penduduk yang tinggal berselerak dipindahkan dan dikumpulkan dalam kawasan yang lebih mudah dikawal. Tetapi di Mukim Jeram, kisah Bagan Sungai Janggut nampaknya sedikit berbeza. Kampung ini tidak semestinya lahir daripada Rancangan Briggs. Malah, sejarah tempatan meletakkan kewujudannya jauh lebih awal, iaitu sejak abad ke-19. Sebab itu Atok rasa lebih menarik kalau kita melihat Bagan Sungai Janggut sebagai sebuah kampung lama yang kemudiannya melalui zaman Darurat, bukannya terus melabelkannya sebagai “Kampung Baru Briggs”.

Bagan Sungai Janggut sendiri berkembang sebagai sebuah petempatan masyarakat Cina yang mempunyai hubungan rapat dengan sungai, pesisir dan kegiatan perikanan. Kedudukannya di kawasan pantai Jeram menjadikan kehidupan penduduk sangat bergantung kepada laut dan sungai. Ikan, udang dan hasil laut menjadi sebahagian daripada kehidupan harian mereka. Dalam dunia sebelum wujudnya jalan raya moden seperti hari ini, sungai dan laluan pesisir merupakan jalan penghubung yang penting. Sebab itu kewujudan sebuah kampung nelayan Cina di kawasan ini bukan sesuatu yang pelik. Ia tumbuh daripada kegiatan ekonomi setempat dan jaringan perdagangan pesisir yang telah lama wujud.

Nama Bagan Sungai Janggut sendiri membawa kita kepada suasana kampung pesisir yang agak berbeza daripada kampung-kampung pertanian di pedalaman Mukim Jeram. “Bagan” lazimnya berkait dengan tempat pendaratan atau kegiatan nelayan. Di sini kita dapat membayangkan perahu-perahu kecil keluar masuk sungai, hasil laut dibawa naik ke darat dan kehidupan kampung berputar mengikut pasang surut air. Sungai menjadi nadi ekonomi mereka. Pesisir pula menjadi halaman kehidupan.

i.  Kawalan Keselamatan Kampung

Kemudian datang tahun 1948. Darurat mengubah banyak perkara di Tanah Melayu. Kerajaan British mula melihat penempatan masyarakat Cina di kawasan luar bandar dari sudut keselamatan. Penempatan yang sebelum ini berkembang kerana kegiatan ekonomi mula dilihat juga dari sudut kawalan pergerakan penduduk, bekalan makanan dan hubungan dengan kawasan hutan. Di banyak tempat, pagar dawai berduri, pintu masuk, kawalan polis dan sekatan pergerakan menjadi sebahagian daripada kehidupan harian. Di sinilah kita perlu melihat Bagan Sungai Janggut dengan lebih teliti.

Ada kemungkinan kampung lama ini turut menerima langkah-langkah keselamatan yang sama, termasuk pemagaran dan kawalan keluar masuk, walaupun ia tidak semestinya diberikan status rasmi sebagai sebuah “Kampung Baru”. Ini penting kerana kategori pentadbiran kemudian masih membezakan Bagan Sungai Janggut daripada kampung yang secara rasmi dikategorikan sebagai “Kampung Baru”. 

Dalam rekod kerajaan negeri, Bagan Sungai Janggut muncul sebagai sebuah “Kampung Bagan”. Jadi, jangan kita campur-adukkan istilah “kampung yang dipagar ketika Darurat” dengan “kampung yang baru diwujudkan melalui Briggs”. Dua perkara itu boleh berlaku dalam bentuk yang berbeza. Sebuah kampung lama yang sudah mempunyai rumah, keluarga, jeti, kegiatan nelayan dan hubungan ekonomi boleh sahaja dikekalkan, tetapi ruang hidupnya dikawal. Penduduk masih tinggal di kampung sendiri, tetapi pergerakan mereka menjadi lebih terhad.

Bayangkan kehidupan penduduk Bagan Sungai Janggut pada waktu itu. Pada siang hari, perahu masih turun ke sungai dan laut untuk mencari rezeki. Hasil tangkapan dibawa pulang seperti biasa. Tetapi apabila petang menjelang, kehidupan kampung mungkin berubah. Pintu masuk perlu dikawal, pergerakan penduduk diperhatikan dan hubungan dengan kawasan luar menjadi lebih sensitif. Bagi sebuah masyarakat nelayan yang selama berpuluh-puluh tahun hidup dengan kebebasan bergerak melalui sungai dan pesisir, keadaan seperti ini tentu membawa perubahan besar kepada cara mereka menjalani kehidupan.

Di sinilah kisah Bagan Sungai Janggut berbeza daripada cerita Kampung Baru yang biasa kita dengar. Ia bukan semata-mata kisah “penduduk dipindahkan lalu sebuah kampung baharu dibina”. Sebaliknya, ia mungkin merupakan kisah sebuah komuniti lama yang terpaksa menyesuaikan diri dengan sistem keselamatan baharu. Kampungnya sudah ada. Penduduknya sudah ada. Ekonominya sudah ada. Yang berubah ialah cara kampung itu dikawal.

Atok juga tidak mahu kita lupa bahawa Bagan Sungai Janggut berada dalam landskap Mukim Jeram yang jauh lebih luas. Di satu sisi terdapat kampung-kampung Melayu dan masyarakat Bugis, Banjar serta Jawa; di sisi lain terdapat estet-estet yang mempunyai pekerja Tamil; sementara di kawasan pesisir pula berkembang komuniti Cina yang bergantung kepada sungai dan laut. Darurat berlaku di tengah-tengah landskap masyarakat yang berbilang ini. Maka pagar di Bagan Sungai Janggut bukan sekadar cerita tentang sebuah kampung Cina. Ia sebahagian daripada perubahan besar yang berlaku terhadap ruang hidup masyarakat Jeram pada pertengahan abad ke-20.

Selepas Darurat, kehidupan Bagan Sungai Janggut beransur-ansur kembali kepada kegiatan asalnya. Identiti sebagai kampung nelayan terus kekal. Sungai dan laut masih menjadi sebahagian daripada kehidupan masyarakat. Hingga hari ini pun nama Sungai Janggut masih dikaitkan dengan hasil laut dan suasana kampung pesisir. Paya bakau di sekitarnya pula menyimpan satu lagi warisan alam yang menarik, termasuk burung-burung tempatan dan burung migrasi yang singgah di kawasan tersebut.

“Setakat rekod yang ditemui, Mukim Jeram tidak memperlihatkan pola pembentukan Kampung Baru seperti yang berlaku di banyak kawasan lain di Selangor ketika Darurat. Kampung-kampung seperti Jeram, Jeram Pantai, Sasaran, Bagan Sungai Buloh, Pasangan dan Bagan Sungai Janggut telah mempunyai komuniti Cina sebelum Darurat, khususnya melalui kegiatan perikanan, perdagangan dan pertanian. Ketika Darurat bermula pada 1948, Sasaran malah tidak diwartakan sebagai Kampung Baru atau kampung berpagar. Sebaliknya, petempatan itu menerima kemasukan penduduk dari kawasan sekitarnya sehingga Bagan Nelayan dan deretan kedai berkembang. Oleh itu, kewujudan komuniti Cina di Mukim Jeram tidak boleh begitu sahaja dikaitkan dengan dasar Briggs Plan.”

Jadi kawalan keselamatan tidak hanya melibatkan kampung itu sendiri tetapi juga laluan yang menghubungkannya dengan Pekan Jeram, kawasan estet dan penempatan lain. Ini menjadikan jaringan jalan kampung sangat penting dalam operasi polis.

ii. Insiden Keganasan Komunis di Jeram

Zaman Darurat (1948–1960) menguji hubungan kemasyarakatan di sini.  Kawalan keselamatan yang ketat ke atas kampung Cina seperti Bagan Sungai Janggut menyebabkan orang Melayu dan Cina berjauhan sedikit. Terdapat desas-desus bahawa orang Cina di Sasaran memberi maklumat kepada komunis, tetapi Atok tidak menemui bukti kukuh tentang perkara ini. Yang pasti, kebanyakan penduduk hanya mahu hidup aman dan mencari rezeki, tanpa mengira kaum.

Pada 1952, satu serang hendap berlaku di jalan estet Jeram–Merbau. Laluan ini menjadi lokasi pertembungan antara gerila komunis dengan pasukan keselamatan. Dalam serangan tersebut, seorang pegawai polis cedera dan Max Webber, seorang pegawai penempatan semula di Selangor, bertindak menyelamatkan pegawai berkenaan. Keberaniannya kemudiannya mendapat pengiktirafan melalui Selangor Conspicuous Gallantry Medal.

Berdasarkan sumber pentadbiran zaman tersebut, kawasan seperti Ladang Bukit Ijok dan Ladang Merbau termasuk dalam lingkungan Mukim Jeram. Oleh itu, perkembangan Darurat di Jeram perlu dilihat bukan sahaja melalui pekan dan kampung, tetapi juga melalui jaringan estet yang menjadi sebahagian penting daripada ekonomi mukim.  Peristiwa ini menunjukkan bahawa ancaman PKM di Jeram bukan sekadar khabar dari kawasan lain, tetapi sudah menyentuh laluan yang menghubungkan estet-estet dalam mukim.

Tiga tahun kemudian, pada Jun 1955, keganasan bersenjata kembali berlaku di Bukit Ijok Estate, Mukim Jeram. Seorang planter, B. L. H. Sheppard, terbunuh dalam satu serang hendap oleh gerila komunis. Kejadian ini memperlihatkan bahawa kawasan estet masih menjadi sasaran PKM walaupun kerajaan telah memperketatkan kawalan keselamatan. Bukit Ijok bukan sekadar kawasan pengeluaran getah; kedudukannya bersama jaringan jalan ladang menjadikannya sebahagian daripada ruang yang perlu diawasi oleh pasukan keselamatan.

Dua peristiwa ini memberikan gambaran yang cukup jelas tentang bentuk Darurat di Mukim Jeram. Pekan Jeram dan kampung-kampungnya tidak muncul sebagai medan pertempuran besar, tetapi kawasan luar bandar dan estet menjadi lebih terdedah kepada serang hendap. Jalan Jeram–Merbau dan kawasan Bukit Ijok menunjukkan bahawa PKM menggunakan ruang luar bandar yang menghubungkan estet, hutan dan jalan ladang sebagai sebahagian daripada medan operasinya.

Jadi, kalau diringkaskan, Darurat di Mukim Jeram bukan perang terbuka di pekan, tetapi konflik yang benar-benar sampai ke kawasan mukim melalui estet dan jalan ladang. Serang hendap Jeram–Merbau pada 1952 dan serangan Bukit Ijok Estate pada 1955 menjadi dua bukti paling jelas setakat ini.

f.  Jeram di Ambang Merdeka

Tahun 1946 menjadi satu titik penting dalam sejarah politik Jeram. Pada ketika gerakan politik Melayu sedang berkembang selepas Perang Dunia Kedua, nama Jeram muncul dalam catatan mengenai Kongres Melayu yang berlangsung pada tahun tersebut, iaitu kongres yang menjadi salah satu landasan penting ke arah penubuhan UMNO.

Dalam senarai pertubuhan yang dikaitkan dengan kongres tersebut, terdapat nama “Darul Ihsan Kelab Jeram, Selangor”. Dua orang dari pertubuhan itu, Omar bin Haji Hassan dan Ishak bin Bulat, disenaraikan sebagai “pemerhati”. Kedudukan sebagai pemerhati perlu difahami dengan tepat. Mereka hadir dalam kongres bagi mengikuti perjalanan persidangan, tetapi sumber yang ada tidak memberikan mereka status sebagai perwakilan rasmi yang mempunyai mandat seperti delegasi yang mengambil bahagian dalam membuat keputusan.

Namun demikian, kehadiran mereka tetap mempunyai nilai sejarah yang penting. Ia menunjukkan bahawa sebuah pertubuhan yang berpusat di Jeram telah berada dalam lingkungan gerakan politik Melayu pada saat masyarakat Melayu sedang membincangkan masa depan politik Tanah Melayu selepas perang.

Apa yang dapat kita katakan dengan yakin ialah bahawa pada tahun 1946, Jeram sudah mempunyai sebuah pertubuhan yang dikenali sebagai Darul Ihsan Kelab Jeram dengankeahlian seramai 500 orang , dan pertubuhan tersebut mempunyai hubungan dengan Kongres Melayu melalui kehadiran Omar bin Haji Hassan dan Ishak bin Bulat sebagai pemerhati.

Dengan itu, nama Darul Ihsan Kelab Jeram wajar ditempatkan dalam garis masa sejarah Jeram sebagai salah satu bukti awal keterlibatan masyarakat tempatan dalam perkembangan politik Melayu selepas Perang Dunia Kedua. 

Catatan yang ringkas ini sebenarnya membuka satu jendela baharu dalam sejarah Jeram. Selama ini sejarah Jeram banyak dapat dikesan melalui rekod pentadbiran kolonial, pelabuhan, perikanan, kesihatan, ladang, jalan raya dan saliran. Tetapi pada tahun 1946, muncul pula satu wajah Jeram yang berbeza — Jeram sebagai sebahagian daripada perkembangan kesedaran dan organisasi politik Melayu.

Masyarakat majmuk Jeram bukanlah seperti pisang goreng—berdampingan tetapi tidak bercampur. Ada interaksi yang rumit. Di muara Sungai Janggut dan Sungai Buloh, nelayan Cina dan Melayu berkongsi kelong (perangkap ikan tradisional). Mereka bergilir-gilir menggunakan kelong mengikut musim. Walaupun berbeza agama dan bahasa, mereka saling memahami isyarat tangan dan gelombang pasang.

Stesen kereta api dan pejabat pos di Jeram digunakan oleh semua kaum tanpa mengira etnik. Di perhentian bas 1950-an, orang Melayu, Cina dan India duduk sebelah-menyebelah menunggu bas ke Klang. Sekolah-sekolah memang berasingan (Melayu, Cina, Tamil), tetapi di padang permainan, mereka sering bertemu dalam perlawanan bola sepak antara kampung.

Menjelang pertengahan 1950-an, suasana di Jeram mula berubah. Zaman penjajahan masih terasa dalam kehidupan seharian, tetapi arah politik Tanah Melayu sudah mula bergerak ke jalan yang lain. Pekan Jeram tetap sibuk dengan kegiatan perniagaan, kampung-kampung terus dengan kehidupan masing-masing, sementara estet getah seperti Bukit Cheraka, Merbau dan Bukit Ijok masih menjadi sebahagian penting daripada ekonomi tempatan. Cuma kali ini, orang ramai sudah mula bercakap tentang politik, pilihan raya dan masa depan Tanah Melayu.

Bagi orang Melayu Jeram, perubahan itu tidak muncul tiba-tiba pada tahun 1957. Akarnya sudah ada sejak selepas perang, ketika isu Malayan Union dan perjuangan politik Melayu mula membangkitkan kesedaran berorganisasi. Menjelang 1950-an, politik Melayu semakin tersusun dan UMNO menjadi salah satu saluran utama perjuangan politik Melayu. Jeram turut berada dalam arus perubahan tersebut.

Di kampung-kampung dan pekan, kehidupan masih nampak seperti biasa. Orang pergi ke pasar, ke kebun, ke laut dan ke estet mencari rezeki. Tetapi di belakang kehidupan harian itu, Tanah Melayu sedang berubah. Pilihan raya memperkenalkan satu bentuk politik baharu kepada masyarakat. Orang kampung tidak lagi hanya menjadi rakyat yang menerima keputusan kerajaan kolonial; mereka semakin melihat diri sebagai orang yang mempunyai hak untuk memilih siapa yang akan mewakili mereka.

Dalam masa yang sama, bayang-bayang Darurat masih ada. Peristiwa serang hendap di jalan Jeram–Merbau pada 1952 menunjukkan bahawa keselamatan masih menjadi persoalan penting di kawasan estet. Jadi Jeram memasuki pertengahan 1950-an dalam keadaan yang agak unik — politik semakin terbuka, tetapi ancaman keselamatan belum sepenuhnya berakhir.

Apabila rundingan kemerdekaan berjaya dan tarikh 31 Ogos 1957 ditetapkan, perubahan itu akhirnya mempunyai tujuan yang jelas. Tanah Melayu akan ditadbir sendiri. Bagi orang Jeram, mungkin tidak ada satu peristiwa besar di pekan yang menandakan kedatangan kemerdekaan. Tetapi perubahan itu dapat dirasakan melalui politik, pilihan raya, pentadbiran dan kehidupan masyarakat yang semakin keluar daripada bayang-bayang pemerintahan kolonial.

Dan begitulah Jeram memasuki tahun 1957. Pekan masih pekan, kampung masih kampung, nelayan masih ke laut dan pekerja estet masih ke ladang. Tetapi negara yang mereka diami sudah berubah. Pada 31 Ogos 1957, apabila bendera Union Jack diturunkan dan bendera Persekutuan Tanah Melayu dinaikkan, Jeram pun secara senyap-senyap meninggalkan satu zaman dan masuk ke zaman yang baharu. Jeram tidak mencipta kemerdekaan sendiri. Tetapi Jeram turut melalui jalan panjang yang membawa Tanah Melayu ke arah kemerdekaan..

g.  Kehidupan Sosial dan Sukan

i. Aktiviti Tradisional dan Budaya: Wau Cagat di Jeram

Permainan wau merupakan salah satu unsur budaya masyarakat Melayu pesisir Selangor yang mempunyai hubungan rapat dengan kehidupan kampung, musim angin dan ruang lapang di kawasan sawah atau tanah terbuka. Dalam konteks Jeram, permainan ini menjadi lebih menarik kerana kawasan tersebut bukan sekadar sebuah penempatan nelayan, tetapi turut mempunyai komuniti kampung Melayu yang menjalankan pelbagai kegiatan sosial dan kebudayaan.

Berdasarkan maklumat yang dikemukakan, Persatuan Pelayang Cagat di Kampung Bukit Kuching Tengah dikatakan telah wujud dan aktif sekitar tahun 1940. Jika tarikh ini dapat disahkan melalui sumber persatuan, rekod kerajaan atau akhbar sezaman, ia merupakan petunjuk penting bahawa kegiatan wau di kawasan Jeram telah mempunyai bentuk organisasi sebelum Perang Dunia Kedua. Ini berbeza daripada gambaran bahawa permainan wau sekadar aktiviti perseorangan atau hiburan bermusim. Kewujudan sebuah persatuan menunjukkan adanya jaringan sosial dalam kalangan penduduk yang berkongsi minat terhadap pembuatan, penerbangan dan pemeliharaan wau tradisional.

Wau kapal pula penting dari sudut sejarah budaya kerana ia bukan sekadar permainan, tetapi hasil kemahiran pertukangan masyarakat tempatan. Pembuatan wau memerlukan pemilihan buluh, pembentukan rangka, pemasangan tali dan penggunaan kertas atau bahan penutup yang sesuai. Hiasan pada wau juga memperlihatkan unsur estetika masyarakat Melayu. Oleh sebab itu, kegiatan wau boleh dilihat sebagai sebahagian daripada kebudayaan material masyarakat Jeram, iaitu budaya yang dapat dikesan melalui objek yang dihasilkan dan digunakan oleh masyarakat. 

Tarikh sekitar 1940 juga menarik kerana ia meletakkan kegiatan tersebut tepat pada penghujung zaman kolonial British dan menjelang perubahan besar yang dibawa oleh Perang Dunia Kedua. Sekiranya persatuan tersebut benar-benar telah aktif pada tahun 1940, kegiatan wau menjadi salah satu gambaran tentang kehidupan masyarakat Jeram sebelum pendudukan Jepun. Dengan kata lain, masyarakat tempatan ketika itu bukan hanya terlibat dalam kegiatan ekonomi seperti perikanan, pertanian dan pekerjaan ladang, tetapi turut mempunyai kegiatan sosial dan kebudayaan yang tersendiri.

Namun begitu, satu perkara perlu diberi perhatian. Sumber yang hanya menyatakan bahawa Persatuan Pelayang Cagat "mula wujud sekitar 1940" belum mencukupi untuk kita menyatakan secara pasti bahawa persatuan itu ditubuhkan secara rasmi pada tahun tersebut. Untuk naratif sejarah yang lebih kukuh, tarikh itu sebaiknya ditulis sebagai "sekitar 1940" sehingga ditemui bukti primer seperti laporan pejabat daerah, surat persatuan, akhbar atau rekod pendaftaran.

ii.  Kegemilangan di Jeram: Gasing Pangkah

Dulu, sebelum hiburan moden memenuhi kehidupan kita, padang kampung sudah cukup untuk mengumpulkan orang ramai. Di Jeram, antara permainan yang pernah memeriahkan suasana ialah gasing pangkah.

Gasing yang digunakan bukan kecil-kecil. Ada yang besar dan berat, dan untuk memutarkannya diperlukan tenaga serta kemahiran. Tali dililit, gasing dilontar dan apabila sudah berpusing, pemain perlu mengawalnya dengan tepat. Pangkahan menjadi kemuncak permainan — apabila dua gasing bertembung, bunyinya cukup kuat untuk menarik perhatian orang di sekeliling.

Begitulah agaknya suasana Jeram pada zaman dahulu. Pemain turun ke gelanggang, orang kampung berkumpul dan pertandingan menjadi hiburan bersama. Hari ini, gasing pangkah mungkin tidak lagi menjadi pemandangan biasa seperti dahulu. Tetapi gambar-gambar lama yang tinggal menjadi saksi bahawa permainan ini pernah menjadi sebahagian daripada kehidupan masyarakat Jeram. Kadang-kadang sejarah sebuah kampung tidak tersimpan dalam bangunan atau dokumen rasmi. Ia tersimpan dalam kenangan — termasuk bunyi sebuah gasing yang pernah berpusing di padang Jeram.

Pada era 1990-an dan seterusnya, populariti permainan gasing di Jeram mulai merosot akibat arus pemodenan dan kekurangan generasi muda yang berminat. Namun, usaha pemuliharaan telah giat dijalankan oleh Kerajaan Negeri Selangor dan badan-badan budaya. Hari ini, Jeram masih kekal sebagai ikon gasing melalui penganjuran Festival Gasing Antarabangsa Selangor dan pertandingan tahunan di peringkat negeri. Program-program ini bukan sahaja bertujuan mengenang sejarah, malah berusaha memartabatkan semula warisan Gasing Pangkah sebagai warisan kebangsaan yang tidak ternilai.

Permainan gasing sudah menjadi acara tahunan bukan sahaja di Jeram malah di seluruh daerah Kuala Selangor sehingga tahun 1970-an.

iii. Kejohanan Sukan Tahunan

Pada awal 1950-an, Tanah Melayu berada dalam zaman Darurat. Namun pada 18 Januari 1952, “Singapore Standard” melaporkan bahawa perintah berkurung yang meliputi daerah polis Kuala Selangor dari jam 7 malam hingga 5 pagi tidak dikenakan di beberapa kawasan tertentu. Antara kawasan yang dikecualikan ialah Lembaga Bandaran Tanjong Karang, Kuala Selangor, Kampong Kuantan, Assam Jawa, Jeram dan Sungai Buloh.

Bagi Jeram, pengecualian ini merupakan petunjuk penting tentang kedudukannya dalam keadaan keselamatan ketika itu. Walaupun seluruh daerah berada dalam suasana Darurat, Jeram tidak dikenakan sekatan malam yang sama seperti kawasan lain.

Pada 3 Jun 1953, The Straits Times melaporkan acara sukan atletik sempena sambutan Kemahkotaan Ratu Elizabeth II, yang diadakan di padang Sekolah Melayu Jeram Pantai pada jam 9.30 pagi. Ini menunjukkan Sekolah Melayu Jeram Pantai bukan sekadar institusi pendidikan, padangnya turut menjadi ruang masyarakat berkumpul dan menjalankan aktiviti awam.

Pada 12 Ogos 1959, Berita Harian melaporkan Sukan Jeram mengenai Pertandingan Sukan Mukim Jeram di Kuala Selangor. Pertandingan tersebut berlangsung dengan meriah. Dalam bahagian pemuda, pasukan Jeram memenangi bola sepak, badminton dimenangi oleh pasukan Jeram Batu 20, manakala sepak raga jaring dimenangi oleh pasukan Jeram. Dalam bahagian murid sekolah pula, Sekolah Batu Kerayong berjaya dalam bola sepak dan badminton, manakala sepak raga dimenangi oleh pasukan Jeram. Sukan di sini bukan sekadar pertandingan, Atok, ia memperlihatkan hubungan antara kampung, sekolah dan pekan, dan nama Jeram muncul sebagai sebuah komuniti yang mempunyai identiti bersama dan mampu menganjurkan kegiatan pada peringkat mukim.

iv. Perkahwinan Anak-anak Kampung

Pada 18 Januari 1958, Berita Harian melaporkan beberapa perkahwinan yang mempunyai kaitan dengan masyarakat Jeram, termasuk persandingan Che'ru Abdul Rahman Haji Othman dengan Che'gu Zaleha Abu Bakar di Kampong Sungai Buloh, Jeram, serta perkahwinan Inche Adi Muara bin Baharuddin dengan Puan Sharifah Hanin binti Syed Hamzah. Berita seperti ini mungkin tidak sebesar berita politik atau ekonomi, tapi ia memberikan gambaran tentang kehidupan sosial masyarakat Jeram dan menunjukkan akhbar pada zaman tersebut menjadi tempat untuk merakam bukan sahaja peristiwa besar, tetapi juga hubungan kekeluargaan dan kehidupan masyarakat Melayu.

Pada 30 April 1958, The Straits Times melaporkan kematian Mohamed Janon, berusia 85 tahun, yang digambarkan sebagai Grand Old Man atau tokoh tertua di pekan Jeram. Kewujudan gelaran tidak rasmi seperti ini menarik kerana ia menunjukkan bahawa masyarakat pekan mempunyai ingatan kolektif terhadap tokoh-tokoh lama mereka, dan Mohamed Janon menjadi sebahagian daripada generasi yang melalui perubahan Jeram daripada zaman awal kolonial sehingga zaman menuju kemerdekaan.

h.  Banjir dan Haiwan Liar

Jeram sebagai kawasan rendah dan pesisir sering berhadapan dengan masalah banjir, dan ini menjadi perhatian kerajaan serta peladang. Pada 29 Januari 1927, Straits Echo melaporkan mengenai mesyuarat Kuala Selangor District Planters Association yang diadakan pada 17 Januari, di mana isu banjir menjadi perkara penting dan para peladang mendesak kerajaan supaya mengambil tindakan bagi mendapatkan kajian mengenai sistem sungai. Rekod ini tidak menyebut Jeram secara langsung dalam petikan yang diberikan, tapi ia relevan kepada sejarah Jeram kerana Jeram berada dalam lingkungan Kuala Selangor dan mempunyai sejarah panjang berkaitan saliran, sungai dan kawasan rendah yang mudah terdedah kepada air bertakung serta banjir. Keperluan untuk mendapatkan kajian sungai menunjukkan bahawa masalah air pada ketika itu sudah cukup serius sehingga memerlukan campur tangan kerajaan.

Pada penghujung abad ke-19, kawasan paya yang terbentang luas dari Jeram hingga ke Bukit Panjang merupakan habitat bagi populasi gajah yang agak besar di Selangor. Kehadiran gajah ini, bagaimanapun, menimbulkan konflik berterusan dengan penduduk kampung. Kawanan gajah sering memasuki kawasan petempatan di Bukit Jeram dan Api-Api, merosakkan tanaman padi dan kebun, dan menjadi ancaman kepada kehidupan serta mata pencarian penduduk tempatan. Situasi ini mendorong penduduk kampung sendiri meminta bantuan pihak berkuasa untuk menangani masalah tersebut, seperti yang dicatat oleh naturalis William Hornaday tentang pengumpul durian Melayu di Selangor yang "merayu" supaya kawanan gajah yang menceroboh ditembak mati. Justeru, pemburuan pada masa itu bukan semata-mata sukan, tetapi satu keperluan untuk melindungi komuniti.

Bagi pegawai kolonial British dan pemburu Eropah, pemburuan gajah di kawasan seperti Jeram menawarkan cabaran dan keseronokan yang tersendiri, di samping menjadi satu "tugas" untuk menjaga ketenteraman. Theodore R. Hubback, yang memulakan kerjaya memburunya di Selangor pada tahun 1898, mengakui bahawa dia "soon acquired a taste for elephant shooting". Namun, mereka sedar bahawa cabaran sebenar bukanlah sekadar menjejaki gajah, tetapi melakukannya dalam persekitaran yang paling sukar. 

Seperti yang dirakamkan dalam *Journal of the Straits Branch of the Royal Asiatic Society* pada tahun 1879,

"Elephant-hunting in Sĕlângor can never be anything else than the hardest of hard work, owing to the density of the jungles and the depth of the mud and water through which every elephant trail is sure to lend". 

Di Jeram, kesukaran ini amat terasa kerana paya yang dalam dan luas menyukarkan pemburu untuk mengikuti jejak gajah, memaksa mereka untuk "lay in wait at night when these brutes come down to feed" di kawasan kampung.

Pada penghujung tahun 1932, satu kejadian memberi gambaran tentang keadaan persekitaran Jeram ketika itu. Seekor harimau belang dewasa sepanjang kira-kira tujuh kaki enam inci ditembak pada 21 Disember 1932 di kawasan tapak Kelab Jeram lama. Peristiwa ini dilaporkan oleh Singapore Free Press and Mercantile Advertiser pada 4 Januari 1933 di bawah tajuk Stripes Goes His Way, dan harimau tersebut dipercayai datang dari Hutan Simpan Bukit Cherakah. The Straits Budget kemudian melaporkannya pada 5 Januari 1933 dengan tajuk Tiger Bagged, dan operasi tersebut melibatkan Pegawai Polis Daerah Kuala Selangor, R. C. Calderwood, serta T. E. Montgomery dari Bukit Kraiong (Kerayong) Estate. 

Aktiviti pemburuan yang berterusan, digabungkan dengan kehilangan habitat akibat pembukaan tanah untuk pertanian seperti yang digambarkan dalam Skim Saliran Jeram, membawa kepada penurunan drastik populasi gajah dan harimau di Selangor. Walaupun usaha pemuliharaan kemudiannya diperkenalkan, termasuk penubuhan Taman Negara pada tahun 1930-an, populasi gajah di kawasan Jeram tidak pernah pulih sepenuhnya. Kini, tiada lagi gajah liar di Jeram—hanya tinggal cerita dalam surat khabar lama dan catatan sejarah, menjadi saksi bisu kepada zaman apabila gajah masih berkeliaran di paya dan kampung-kampung sekitar, dan pemburuan menjadi satu-satunya cara untuk mengawal ancaman mereka.

Tahun 1893. Gajah terus menjadi masalah besar kepada penduduk Jeram. Penembakan gajah selain daripada melindungi tanaman penduduk juga sebagai sukan buat kaum penjajah Inggeris di Selangor ketika itu.

Masih tahun 1893.Sekumpulan gajah di Bukit Jeram dikatakan dari Bukit Panjang dan  berkemungkinan lari ke Pasangan, Kuala Selangor

Dalam tahun 1898, gajah kelihatan merosakkan sawah padi yang tumbur subur di Jeram.
Mr. T.R.Hubback arkitek terkenal menembak seekor gajah besar di sana.

Kisah pemburuan gajah di Bukit Ijok, Jeram pada tahun 1920


Tahun 1933. Harimau yang pernah mengganas di Kg. Jeram dibunuh di hadapan Kelab Jeram lama. Dipercayai harimau itu datangnya dari Hutan Simpan Kekal Bukit Cherakah

BAHAGIAN 6.  POTENSI JERAM

a.  Pelancongan Kesihatan

Ini yang best. Pada 7 Oktober 1925, Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor merekodkan satu cadangan yang secara khusus menyebut Jeram, Kuala Selangor, iaitu Suggestion for the Opening Up of the Sea Coast Area of Jeram, Kuala Selangor, as a Health Resort. Rekod ini amat menarik sebab menunjukkan bahawa kawasan pantai Jeram bukan sekadar dilihat sebagai kawasan penempatan atau perikanan, tetapi telah mula dipertimbangkan untuk dibangunkan sebagai kawasan peranginan kesihatan. Istilah health resort menunjukkan bahawa keadaan persekitaran dan kedudukan Jeram di tepi laut dianggap mempunyai potensi tertentu untuk tujuan kesihatan dan rekreasi. 

Ini bukan idea baru! Pada tahun 1894, ada penulis menyebut Jeram Sanatorium dalam catatan perjalanan. Pada 1897, ada pengembara puji Rest House Jeram yang cantik, pantai pasir putih, dan aktiviti macam mandi laut, memancing, dan perahu ke Pulau Angsa. Tapi masalahnya, Rest House tu terletak di bawah bukit, dekat dengan hutan dan nyamuk. Jalan ke kampung pula buruk, penuh lumpur dan jambatan rosak. Pengembara tersebut juga mencadangkan supaya rumah rehat dibina di puncak Bukit Jeram untuk pemandangan yang luas, angin yang lebih nyaman dan kemungkinan bebas daripada nyamuk. Jadi, walaupun ada potensi, masalah infrastruktur dan kesihatan iaitu nyamuk menghalang Jeram menjadi resort popular. Cadangan 1925 tu mungkin tak jadi kenyataan, atau mungkin jadi projek kecil-kecilan, tapi ia menunjukkan bahawa kerajaan nampak potensi pantai Jeram untuk peranginan kesihatan.

b. Jeram: Antara Pantai, Hutan dan Hidupan Liar

Apabila kita menyebut Jeram sebagai tempat peranginan pada zaman dahulu, kita mungkin terus membayangkan pantainya. Tetapi Jeram yang dikenali oleh generasi kolonial sebenarnya mempunyai tarikan yang jauh lebih luas. Di belakang pantai terbentang kampung, sungai, kawasan paya, bukit, kebun dan hutan. Semua unsur ini membentuk satu landskap semula jadi yang menjadikan Jeram berbeza daripada kawasan pesisir yang lain. Tidak hairanlah apabila S. Durai Raja Singam dalam Malayan Place Names pada 1962 masih mencatatkan bahawa Jeram pernah menjadi sebuah “holiday resort”.

Pada penghujung abad ke-19, hutan dan paya di sekitar Jeram masih merupakan sebahagian penting daripada kehidupan kawasan tersebut. Ia bukan hutan yang jauh di pedalaman sehingga tidak mempunyai hubungan dengan manusia. Sebaliknya, hutan dan paya berada begitu dekat dengan kampung dan kawasan pertanian sehingga manusia dan hidupan liar sering bertembung. Sungai, paya dan belukar menjadi laluan semula jadi bagi haiwan, sementara penduduk membuka tanah untuk sawah dan kebun.

Bukti yang paling menarik datang daripada kisah gajah. Pada Februari 1893, Pinang Gazette melaporkan bahawa kawasan Jeram pernah diganggu oleh sekumpulan gajah dan seekor gajah jantan besar yang kerap datang ke kampung-kampung berhampiran Bukit Jeram. Lebih menarik lagi, laporan tersebut menyebut bahawa paya terbentang sehingga ke Bukit Panjang dan pemburu tidak dapat mengikuti jejak gajah merentasi kawasan tersebut. Ini memberikan kita gambaran tentang rupa bumi Jeram lebih 130 tahun dahulu — sebuah kawasan yang masih mempunyai ruang hutan dan paya yang cukup luas untuk menjadi tempat perlindungan gajah.

Kawanan gajah itu bukan sekadar melalui Jeram sekali lalu. Mereka memasuki kawasan tanaman dan menyebabkan kerosakan, sebelum dihalau oleh penduduk dan pihak yang terlibat. Apabila dihalau dari Jeram, kawanan tersebut bergerak ke kawasan Pasangan dan kemudiannya dilaporkan merosakkan tanaman di Api-Api. Ini menunjukkan bahawa Jeram merupakan sebahagian daripada satu landskap hidupan liar yang lebih luas di sekitar pesisir dan pedalaman Kuala Selangor.

Beberapa bulan kemudian, The Straits Times pula melaporkan pemburuan gajah di kawasan Daerah Klang. Antara yang terlibat ialah Dr. Travers, sementara pemimpin tempatan seperti Raja Jafar, Penghulu Ijok, turut memainkan peranan. Seekor gajah jantan yang ditembak didapati mempunyai kesan luka peluru lama di bahunya. Ini menunjukkan bahawa gajah-gajah tersebut sudah lama berhadapan dengan manusia dan pemburu. Pada masa yang sama, terdapat gajah betina bersama anak-anaknya dan seekor gajah jantan besar yang berjaya melarikan diri.

Lima tahun kemudian, pada 1898, gajah masih menjadi masalah di Jeram. Ketika tanaman padi sedang berkembang dan kawasan pertanian hendak diperluaskan, Straits Budget melaporkan bahawa gajah telah menyebabkan banyak kerosakan. Pada tahun yang sama, T. R. Hubback dilaporkan menembak seekor tusker di Jeram. Ini menunjukkan bahawa dunia hutan dan hidupan liar masih begitu dekat dengan kawasan pertanian Jeram walaupun pembukaan tanah sudah semakin berkembang.

Bagi kita hari ini, kisah gajah mungkin kedengaran seperti cerita yang jauh daripada konsep pelancongan. Tetapi dalam konteks zaman kolonial, hutan dan hidupan liar mempunyai nilai rekreasi yang tersendiri. Kawasan yang mempunyai hutan, bukit, sungai dan haiwan liar boleh menjadi tempat yang menarik untuk pengembaraan, berjalan kaki, menikmati alam semula jadi dan, bagi golongan tertentu pada zaman itu, kegiatan memburu. “Sport” dalam laporan kolonial tidak semestinya bermaksud sukan seperti yang kita fahami hari ini; pemburuan haiwan besar juga termasuk dalam budaya rekreasi kolonial.

Di sinilah kewujudan kemudahan persinggahan di Jeram menjadi menarik. PWD Rest House dan Halting Bungalow yang dibina pada 1893, lengkap dengan kemudahan stable, menunjukkan bahawa Jeram bukan sekadar sebuah kampung yang dilalui orang. Sudah terdapat kemudahan untuk pegawai atau pengembara berhenti dan bermalam. Apabila kemudahan ini digabungkan dengan jalan yang menghubungkan Klang dan Kuala Selangor, Jeram mempunyai asas yang sesuai untuk menjadi tempat persinggahan dan rekreasi.

Kemudian terdapat pula landskap bukit dan hutan di kawasan pedalaman. Bukit Cherakah menjadi salah satu kawasan penting dalam cerita ini. Hutan di kawasan tersebut kemudiannya diwartakan sebagai hutan simpan pada 1909, menunjukkan bahawa kawasan berhutan masih mempunyai nilai tersendiri dalam pentadbiran negeri. Hutan ini menjadi sebahagian daripada landskap daratan Jeram yang berbeza daripada pantai dan kampung di pesisir.

Peta tahun 1905 menunjukkan Hutan Simpan Kekal Bukit Cherakah yang diteroka bagi tujuan perladangan di mana dikatakan punca hidupan liar menyerang tanaman dan manusia di Jeram.

Bayangkan suasana Jeram pada penghujung abad ke-19 dan awal abad ke-20. Pengunjung yang datang dari arah Klang melalui jalan darat akan memasuki kawasan yang semakin jauh daripada suasana bandar. Di hadapan terdapat pantai dan laut. Di sekeliling kampung terdapat sungai, kebun dan sawah. Di bahagian daratan pula terdapat bukit, estet, paya dan hutan. Dan di dalam hutan itu masih terdapat hidupan liar besar yang pada suatu ketika boleh muncul di pinggir kampung.

Itulah yang menjadikan Jeram mempunyai karakter yang berbeza. Ia bukan resort yang dibina daripada konkrit, hotel besar dan kemudahan moden. Jeram sendiri merupakan resort semula jadi. Pantainya menjadi ruang bersantai, sungainya dan kawasan pesisir memberikan suasana kampung, bukit serta hutan memberikan pemandangan dan pengembaraan, manakala kawasan estet dan jalan darat menjadikan landskap pedalamannya lebih mudah diterokai.

Malah, kewujudan hidupan liar seperti gajah memberi satu lagi gambaran tentang betapa dekatnya kawasan rekreasi itu dengan alam semula jadi. Hari ini kita mungkin perlu pergi jauh ke kawasan pedalaman untuk melihat hidupan liar besar. Tetapi di Jeram lebih seratus tahun dahulu, gajah boleh muncul berhampiran kampung dan tanaman. Bagi penduduk, itu tentu menjadi masalah. Tetapi dari perspektif sejarah landskap, ia menunjukkan bahawa Jeram masih berada di pinggir dunia hutan.

Ironinya, perkara yang pada zaman dahulu dianggap sebagai gangguan akhirnya menjadi sebahagian daripada cerita yang menjadikan Jeram menarik kepada kita hari ini. Catatan tentang gajah, paya, bukit dan hutan memberikan gambaran bahawa Jeram dahulu mempunyai alam semula jadi yang jauh lebih liar daripada yang kita kenali sekarang.

Dan jauh di sebalik semua itu, ada satu lagi cerita yang lebih lama: kisah gajah yang pernah berkeliaran di paya Jeram, memasuki kampung, merosakkan tanaman dan diburu oleh manusia. Gajah-gajah itu akhirnya hilang daripada landskap Jeram, hutan semakin mengecil dan kawasan pertanian serta pembangunan mengambil tempatnya. Tetapi catatan lama dalam akhbar kolonial masih menyimpan gambaran tentang sebuah Jeram yang pernah mempunyai dunia liar di belakang kampungnya.

Maka, apabila seorang penulis pada 1962 menggambarkan Jeram sebagai “holiday resort”, kita boleh melihat istilah itu dalam konteks yang lebih luas. Mungkin tarikan Jeram bukan satu tempat tertentu sahaja. Ia adalah gabungan pantai, sungai, bukit, hutan, estet, jalan, rumah rehat dan landskap semula jadi yang semuanya bertemu dalam sebuah kawasan kecil di pesisir Selangor. Jeram pada zaman itu menawarkan sesuatu yang sukar kita temui hari ini — sebuah tempat di mana seseorang boleh datang untuk menikmati pantai, berehat di rumah rehat, melihat kehijauan bukit dan estet, menyusuri kawasan sungai dan pada masa yang sama berada begitu dekat dengan hutan yang masih liar.

Gambar tahun 1920-an. Berdasarkan rekod sejarah yang ditemui, terdapat bukti kukuh yang menunjukkan bangunan dalam gambar anda kemungkinan besar adalah Hospital Beri-Beri (Convalescent) Jeram.

Pemandangan di perkampungan nelayan di Jeram dalam tahun 1920-an

c.  Perancangan Kampung dan Tanah: Perubahan Fizikal Jeram

Corak penempatan di Jeram mula stabil semula. Banci tahun 1947 dan 1957 menunjukkan pertumbuhan penduduk yang dipengaruhi oleh pelaksanaan Rancangan Briggs semasa Zaman Darurat (1948–1960), yang menyusun semula sebahagian penduduk ke dalam Kampung-Kampung Baru. Langkah ini mewujudkan corak penempatan yang lebih berpusat dan memperjelaskan taburan polarisasi kaum mengikut demografi lokal di Kuala Selangor. Pada tahun 1957, fasa kemerdekaan menyaksikan pemantapan corak penempatan tradisi komuniti tempatan, terutamanya masyarakat Melayu pesisir yang bergantung kepada perikanan dan pertanian.

d.  Permohonan Pecah Lot Tanah

Pada 18 April 1950, sebuah rekod daripada Jabatan Perancang Bandar dan Kampung menunjukkan adanya permohonan untuk memecahkan Lot 2446 di Kampung Jeram. Walaupun metadata yang tersedia tidak memberikan butiran pemohon atau tujuan khusus pecah lot, kewujudan dokumen ini sendiri penting dalam memahami perubahan fizikal Jeram selepas Perang Dunia Kedua. Permohonan pecah lot biasanya berkaitan dengan perubahan pemilikan atau penggunaan tanah, dan dalam konteks sebuah kampung seperti Jeram, ia boleh menunjukkan bahawa tanah yang sebelumnya berada dalam satu lot yang lebih besar mula dipecahkan kepada bahagian-bahagian yang lebih kecil untuk kegunaan individu, keluarga atau tujuan pembangunan tertentu.

e.  Perancangan Perletakan Kampung Jeram

Beberapa bulan kemudian, pada 29 November 1950, wujud pula satu rekod yang lebih penting bertajuk Layout of Jeram Village. Tajuk ini memberikan petunjuk bahawa kerajaan telah menyediakan atau merekodkan susun atur fizikal Kampung Jeram, dan ia merupakan perkembangan yang signifikan kerana menunjukkan bahawa kampung tersebut telah dilihat sebagai sebuah penempatan yang perlu difahami dan diurus dari sudut ruang. 

Jika dibaca bersama rekod permohonan pecah lot pada April tahun yang sama, kedua-dua dokumen ini memperlihatkan satu proses yang saling berkaitan. Pertama, terdapat perubahan terhadap pembahagian tanah melalui permohonan pecah lot. Kemudian, pada November, terdapat rekod khusus mengenai susun atur kampung. Ini memberi gambaran bahawa pada awal 1950-an, Jeram telah mempunyai struktur kampung yang cukup penting sehingga memerlukan perhatian jabatan perancangan kerajaan, dan perubahan fizikal kampung tidak lagi semata-mata berlaku secara spontan tetapi mula diperhatikan melalui proses pentadbiran tanah dan perancangan.

f.  Lampiran

1.  Jadual 1: Anggaran Penduduk Mukim Jeram (Banci & Rekod Pentadbiran)

Tahun	Anggaran Penduduk	Catatan
1921	~2,500	Termasuk kampung pesisir dan estet awal
1931	~3,800	Pertumbuhan didorong industri getah
1947	~4,200	Pemulihan selepas perang
1957	~5,500	Kemasukan penduduk ke Sasaran & Bagan (Darurat)

2.  Jadual 2: Kadar Upah Pekerja Ladang Getah (Kuala Selangor/Jeram)

Tahun	Lelaki (sen/hari)	Perempuan (sen/hari)	Perbezaan
1924	35	27	-8 sen
1928	50	40	-10 sen
1930	40	32	-8 sen (Kemelesetan)

3.  Jadual 3: Harga Getah Kennedy & Company (Sebutan "Jeram") - 1937

Tarikh	Harga Pembeli	Harga Penjual
10 April	$1.25	$1.32 ½
18 Jun	$1.05	$1.12 ½
25 Oktober	$0.90	$1.00

4.  Kajian Kes: Sejarah Kampung Sasaran (Jeram): Dari Penempatan Melayu ke Pekan Cina yang Hidup

Kampung Sasaran, atau nama penuhnya Sasaran Jeram, bukanlah kampung baru. Ia sudah wujud sejak awal abad ke-20 lagi, dengan rekod paling awal muncul dalam sebuah buletin rasmi pada tahun 1916 yang menyenaraikan "Sasaran Jeram" sebagai salah sebuah lokasi di Selangor, membuktikan bahawa penempatan ini sudah pun diiktiraf oleh pentadbiran British pada masa itu. 

Nama "Sasaran" dipercayai berasal daripada perkataan "sasaran" (target) dalam bahasa Melayu, yang merujuk kepada padang tembak yang digunakan oleh polis British sebelum Merdeka, manakala sebelum itu kawasan ini lebih dikenali sebagai Sungai Buloh—nama sungai yang mengalir di situ. Pada tahun 1921, peta British dengan jelas menunjukkan kewujudan "Kg. Sasaran" di tebing selatan Sungai Buloh, berhampiran dengan Kuala Selangor.

Salah satu fakta paling menarik tentang sejarah Sasaran ialah kaitannya dengan landasan kereta api. Laluan Klang–Kuala Selangor dibuka secara berperingkat bermula pada 1 Februari 1913, dan pada 1 September 1913, Stesen Sasaran mula beroperasi sebagai sebahagian daripada laluan Jeram–Assam Jawa, terletak pada Kilometer 35.8 di antara Stesen Raja Abdullah dan Bukit Changkat Halt. Pada tahun 1929, Laporan Tahunan Keretapi Tanah Melayu mencatatkan "Jeram Sasaran" sebagai sebuah stesen kereta api rasmi, dan pada tahun 1952, sebuah penerbitan antarabangsa bernama Overseas Railways masih mengiktiraf "Sasaran" sebagai sebuah stesen kereta api yang sah, walaupun landasan fizikalnya telah dibongkar sekitar tahun 1930-an. Ini menunjukkan bahawa Sasaran telah menjadi sebahagian daripada sistem pengangkutan moden Tanah Melayu sejak awal abad ke-20, jauh sebelum banyak kampung lain di Selangor mendapat kemudahan yang sama.

Pada tahun 1942, di tengah-tengah Perang Dunia Kedua, sebuah kamus geografi Jepun—"大南洋地名辭典" (Kamus Nama Tempat Nanyang Agung)—merekodkan Sasaran dengan jelas sebagai "sebuah penempatan orang Melayu yang terletak berhampiran dengan tebing selatan hilir Sungai Buloh," lengkap dengan koordinat geografi Latitud Utara 3°15′0″ dan Longitud Timur 101°18′35″ yang masih tepat sehingga hari ini. Rekod ini mengesahkan bahawa Sasaran pada asalnya adalah sebuah perkampungan Melayu yang telah wujud sekurang-kurangnya sejak 1910-an. Namun, komuniti Cina telah pun mula menetap di sini sebelum era Darurat lagi, dengan bukti paling kukuh ialah penubuhan Sekolah Chung Wah pada tahun 1936 yang pada mulanya hanya mempunyai dua bilik darjah dan terletak di sebuah bangunan "rumah merah" (红毛楼), manakala tapak sekolah sekarang pula pada asalnya adalah sebuah stesen kereta api. Kewujudan sebuah sekolah rendah Cina seawal 1936 membuktikan bahawa komuniti Cina di Sasaran sudah cukup ramai dan teratur untuk menubuhkan institusi pendidikan mereka sendiri, dan pada tahun 1951, sekolah ini mencatatkan graduan pertamanya dengan seramai 13 orang pelajar.

Tahun 1948 menyaksikan Malaya diisytiharkan dalam keadaan Darurat, di mana pihak British melaksanakan Rancangan Briggs yang melibatkan penempatan semula penduduk Cina yang tinggal berselerak di kawasan bukit dan pinggir hutan ke "Kampung Baru" (New Villages) yang dikawal ketat dengan pagar kawat duri. 

Pengisytiharan Darurat pada Jun 1948 menjadikan Jeram sebagai kawasan "kelabu." Walaupun tidak bergelora seperti di Johor atau Perak, ada laporan bahawa pembekal makanan ke estet-estet sering dihentikan pihak komunis di jalan hutan. Keadaan inilah yang membawa kepada penempatan semula penduduk Cina secara sukarela (bukan paksa) ke Sasaran, menjadikannya pekan tumpuan Namun, Sasaran tidak pernah diwartakan sebagai Kampung Baru atau Kampung Terkawal oleh pihak British, dan ketiadaan pagar serta sekatan ini menjadikannya destinasi tumpuan bagi penduduk dari kawasan lain, terutamanya dari kampung-kampung baru yang lebih tertekan, untuk berhijrah masuk secara sukarela. Ini menyebabkan ramai penduduk Cina dari kawasan bukit sekitar seperti Bukit Cheraka dan Bukit Kriong (Kerayong) berpindah dan menetap di Sasaran secara beramai-ramai, yang secara drastiknya mengubah komposisi penduduk kampung tersebut tanpa memerlukan sebarang pagar fizikal.

Era 1950-an menyaksikan Sasaran semakin mantap sebagai sebuah pekan yang diiktiraf secara rasmi. Pada tahun 1950, Warta Kerajaan Malayan Union menyenaraikan "Sasaran Road" sebagai jalan rasmi ke-9 dalam senarai jalan di kawasan Kuala Selangor, bersama-sama dengan Jeram Sea-shore Road, Bukit Kriong Road, dan Bukit Panjang Road. Pada 4 Ogos 1950, sebuah fail daripada Jabatan Perancang Bandar dan Kampung merekodkan pelanggaran syarat tanah untuk semua lot kedai dan tanah di sepanjang Jalan Sasaran, membuktikan bahawa sudah ada lot kedai dan aktiviti komersial di sepanjang jalan tersebut. Pada 16 Mac 1953, satu lagi dokumen penting muncul—fail dari Jabatan Pelajaran Selangor mengenai Sekolah Chung Wah, Sasaran, yang menunjukkan sekolah tersebut telah diiktiraf secara rasmi oleh kerajaan, dengan jumlah murid berkembang daripada 13 orang pada tahun 1951 kepada 321 orang pada tahun 2009 dan 348 orang pada tahun 2012.

Pada tahun 1975, Kementerian Perumahan dan Kerajaan Tempatan mengeluarkan fail bertajuk "KAMPONG SASARAN (SUNGAI BULOH)," yang mengesahkan bahawa Sasaran telah diiktiraf sebagai sebuah kampung dalam pentadbiran kerajaan persekutuan. Menariknya, pengiktirafan ini bukan sahaja di peringkat tempatan tetapi juga di peringkat antarabangsa, dengan kamus geografi Jepun pada tahun 1942 dan penerbitan Overseas Railways dari London pada tahun 1952 mengiktiraf Sasaran sebagai sebuah lokasi yang sah, menunjukkan bahawa Sasaran mempunyai kepentingan yang diiktiraf oleh pelbagai kuasa—British, Jepun, dan kerajaan Malaysia—selama lebih daripada setengah abad.

Proses transformasi Sasaran dari perkampungan Melayu kepada pekan Cina yang kita lihat hari ini berlaku secara berperingkat: pada fasa awal abad ke-20, ia adalah penempatan Melayu dengan rekod 1916, 1929, dan 1942 mengesahkan status ini; pada fasa 1930-an, komuniti Cina mula menetap dan menubuhkan Sekolah Chung Wah pada 1936; pada fasa Darurat 1948 hingga 1960, ketiadaan status sebagai Kampung Baru menyebabkan ramai penduduk Cina dari kawasan bukit berhijrah masuk secara beramai-ramai; dan pada fasa 1950-an hingga kini, penduduk Cina yang masuk kekal dan membesar sehingga menjelang tahun 2016, laporan menunjukkan penduduk Sasaran hampir keseluruhannya berbangsa Cina, sekurang-kurangnya 80 peratus. 

Tiada bukti penduduk Melayu asal diusir atau dipindahkan secara paksa; sebaliknya, ada kemungkinan sebahagian daripada mereka memilih untuk berpindah ke kawasan jiran seperti Kampung Jeram atau Kampung Bukit Jeram akibat persaingan ekonomi, sementara yang lain kekal dan kini menetap di kawasan Bagan Nelayan, dan ada juga yang berasimilasi melalui perkahwinan campur dalam jangka masa panjang. Meskipun komposisi etnik telah berubah, semangat kemasyarakatan yang harmoni masih kekal, dengan "Kedai Kopi Jip Seng" yang terkenal menjadi tempat pertemuan orang Cina dan Melayu untuk berbual dan minum teh bersama selama bertahun-tahun, menjadi saksi bisu kepada perpaduan yang erat dalam masyarakat setempat.

Sasaran bukan sekadar kampung nelayan; ia adalah sebuah tempat yang telah melalui pelbagai era—era kereta api, penjajahan British, pendudukan Jepun, Darurat, dan kemerdekaan—dan ia adalah cerminan kepada sejarah Malaysia yang majmuk, di mana pelbagai kaum datang dan menetap, membentuk identiti yang unik yang masih kekal sehingga ke hari ini.

Selepas Perang Dunia Kedua, perubahan penduduk bukan semata-mata disebabkan pertumbuhan semula jadi, tetapi turut berkaitan dengan pergerakan tenaga kerja dan penyusunan semula penempatan. Perkembangan pentadbiran, pengangkutan, kemudahan awam dan kegiatan masyarakat turut membentuk kehidupan penduduk. Jeram semakin berada dalam lingkungan sistem pentadbiran negeri dan Persekutuan yang lebih tersusun.

Ekonomi Jeram masih berada dalam lingkungan ekonomi Selangor yang bergantung kepada hasil pertanian, perikanan dan perusahaan komersial. Rekod-rekod getah dari tahun-tahun sebelumnya menunjukkan bahawa kawasan bernama Jeram telah pun terhubung dengan pasaran komoditi. Proses pemulihan secara beransur-ansur membawa kembali kegiatan pertanian, perladangan dan perdagangan. Jeram memasuki tempoh pemulihan sebagai kawasan luar bandar yang mempunyai komuniti kampung, kawasan pertanian dan estet. 

Penutup

Kalau kita tengok semua ni, Atok, Jeram antara 1920 hingga 1959 bukanlah sebuah tempat yang berubah secara mendadak. Perubahannya perlahan, tetapi pasti, dan ia melalui beberapa lapisan perubahan yang saling berkait. Dari segi ekonomi, ia bergerak daripada pertanian sara diri dan perikanan kepada penglibatan dalam ekonomi getah dan perdagangan antarabangsa, dengan kewujudan kilang, estet dan sistem kewangan yang lebih kompleks. 

Dari segi pentadbiran, ia berkembang daripada sistem penghulu tradisional kepada pilihan raya majlis tempatan dan pengiktirafan sebagai mukim penting dalam Daerah Kuala Selangor. Dari segi infrastruktur, ia melihat perkembangan daripada bekalan air percuma kepada balai polis kepada sistem bekalan air berbayar untuk masjid dan rumah, daripada kereta api kepada jalan raya dan lori, dan daripada Halting Bungalow kepada Rest House yang digunakan oleh rombongan sekolah. Dari segi sosial, ia berubah daripada masyarakat Melayu yang agak homogen kepada masyarakat majmuk dengan sekolah Cina, Tamil dan Melayu, serta kemunculan isu keagamaan baru seperti Qadiani dan kegiatan sukan serta perkahwinan yang meriah.

Yang paling penting, Jeram ni bukan kawasan terpencil. Ia sentiasa berhubung dengan dunia luar. Melalui getah, ia berhubung dengan pasaran dunia. Melalui pentadbiran, ia berhubung dengan kerajaan negeri dan Persekutuan. Melalui sekolah dan rumah rehat, ia berhubung dengan orang dari luar. Pada tahun 1959, Jeram telah menjadi sebuah pekan kecil yang mempunyai struktur pentadbiran, kemudahan awam, ekonomi yang pelbagai, dan masyarakat yang majmuk. Perubahan yang berlaku bukanlah secara tiba-tiba, tetapi melalui proses yang panjang dan berlapis. Dan itulah yang menarik tentang Jeram. Sebuah pekan kecil di pesisir Selangor yang perlahan-lahan membina dirinya sendiri, dari zaman kolonial ke ambang kemerdekaan. Wallahualam.

BIBLIOGRAFI

Sumber Arkib (Arkib Negara Malaysia)

Arkib Negara Malaysia. 1957/0100871W. "Rest House Jeram – Propose to Utilise One of the Dre..." 24 Februari 1902.

Arkib Negara Malaysia. 1957/0122286W. "Notification re Rest House in Jeram Not Available for..." 26 April 1905.

Arkib Negara Malaysia. 1957/0146799W. "Report on the Marine Department, State of Selangor for the Year 1908."

Arkib Negara Malaysia. 1957/0176406W. "Establishment of a Post Office at Jeram." 4 Jun 1914.

Arkib Negara Malaysia. 1957/0177064W. "Halting Bungalow at Jeram." 8 Julai 1914.

Arkib Negara Malaysia. 1957/0193800W. "Post Office and Quarters, Jeram. Sanction to Incur Expenditure Against 1917 Vote." 19 Februari 1917.

Arkib Negara Malaysia. 1957/0195042W. "Acquisition of Land for a Post Office at Jeram – Draft Alternative Notices Under Section 81 and 84 Land Enactment 11 of 1911 for Publication." 14 Mei 1917.

Arkib Negara Malaysia. 1957/0215977W. "Occupation of Jeram Rest House by a Party of 45 School." 23 Mei 1921.

Arkib Negara Malaysia. 1957/0226119W. "Stationing of the Fisheries Office at Port Swettenham, Instead of at Jeram." 2 Mei 1923.

Arkib Negara Malaysia. 1957/0228813W. "Disposal of Houses Occupied by Fisheries Officers at Port Weld, Sungei Tengah, Jeram and Batu Laut." 17 November 1923.

Arkib Negara Malaysia. 1957/024633?W. "Kapar Jeram Drainage Board – Minutes of Meetings 1923." 5 Februari 1923.

Arkib Negara Malaysia. 1957/0244674W. "Constitution of the Jeram Drainage Board." 21 Disember 1926.

Arkib Negara Malaysia. 1957/0246342W. "Minutes of Meetings of the Jeram Drainage Board, 1927." 28 Januari 1927.

Arkib Negara Malaysia. 1957/0248331W. "Isolation and Dysentery Wards at Kuala Selangor Hospital." 17 Mei 1927.

Arkib Negara Malaysia. 1957/0258783W. "Asks that the mosque at Jeram be exempted from payment." 1929.

Arkib Negara Malaysia. 1957/0265407W. "Minutes of Meeting 1930 Jeram Drainage Road." 12 Julai 1930.

---

Sumber Kerajaan dan Rasmi

Federated Malay States. Federated Malay States Government Year Book. Kuala Lumpur: Government Printer, 1931.

Federated Malay States. Malayan Agricultural Statistics. Kuala Lumpur: Government Printer, 1930-1940.

Malaya. Report of the Constituency Delineation Commission. Kuala Lumpur: Printed at the Govt. Press, by G.A. Smith, 1954.

Selangor. Government Gazette. Kuala Lumpur: Government Printer, 1890-1909.

Selangor. Government Gazette. Notification No. 369 of 1908, under Customs Regulations Enactment, 1907. 19 Jun 1908.

Selangor. Government Gazette. Notification No. 370 of 1908.

Selangor. Government Gazette Supplement. 1905, 1906, 1908, 1909.

Selangor. Government Gazette. Notification Re Rest House in Jeram Not Available for Public. 1905.

Selangor. Government Gazette. District Water Supply Enactment 1910. 2 Februari 1926.

Selangor. Government Gazette. Land Enactment No. 11 of 1911.

---

Buku dan Monograf

Findlay, Alexander George. A Directory for the Navigation of the Indian Archipelago. London: R.H. Laurie, 1878.

The Oriental Navigator; or, Directions for Sailing to, from, and upon the Coasts of, the East-Indies, China, Australia, etc. London: Robert Laurie and James Whittle, 1801.

Raja Singam, S. Durai. Malayan Place Names. Kuala Lumpur: University of Malaya Press, 1962.

Shellabear, W. G., ed. Sejarah Malayu or the Malay Annals. Singapore: Methodist Publishing House, 1915.

Gullick, J. M. A History of Selangor (1766-1939). Kuala Lumpur: Malaysian Branch of the Royal Asiatic Society, 1998.

Hornaday, William T. Two Years in the Jungle. New York: Charles Scribner's Sons, 1885.

---

Artikel Jurnal dan Prosiding

Ishak bin Saat dan Mohd. Kasri bin Saidon. "Sejarah Penelitian Pembinaan Negara Bangsa." Jurnal Sejarah Malaysia, (Maklumat tambahan diperlukan: jilid, tahun, halaman).

Shahidi A. Hamid dan Ali Salman. "Ilmu Kemasyarakatan dan Kemanusiaan Menjana Peradaban Insan." Jurnal Pembangunan Sosial, (Maklumat tambahan diperlukan: jilid, tahun, halaman).

Journal of the Straits Branch of the Royal Asiatic Society. "Elephant-hunting in Sĕlângor." No. 1 (1879): 100-110.

Journal of the Straits Branch of the Royal Asiatic Society. Various articles on Selangor history. 1879-1900.

---

Lembaga dan Badan Pentadbiran

Jeram Drainage Board. Minutes of Meetings. 1923, 1927, 1930.

Kuala Selangor Sanitary Board. Assessment Rates. 1932.

Lembaga Bandaran Tanjong Karang. Records. 1950-1959.

Kementerian Perumahan dan Kerajaan Tempatan. KAMPONG SASARAN (SUNGAI BULOH). 1975.

National Union of Plantation Workers. Records of Estate Workers, Jeram Area. 1950-1960.

---

Surat Khabar dan Majalah

Berita Harian. "Chawangan PMS." 6 April 1959.

Berita Harian. "Sukan Jeram." 12 Ogos 1959.

Berita Harian. "Nelayan-nelayan di Pantai Selangor Dibela." 28 November 1959.

Berita Harian. "Perkahwinan di Kampong Sungai Buloh, Jeram." 18 Januari 1958.

Malaya Tribune. "Crisis Press Officer for Federation." 29 Disember 1950.

Malaya Tribune. "Police Officer Limps Into Court — Tells Of Fight With Strikers." 25 Jun 1941.

Pinang Gazette. "Elephant Raids in Jeram." Februari 1893.

Singapore Free Press and Mercantile Advertiser. "Stripes Goes His Way." 4 Januari 1933.

Singapore Standard. "Jeram Local Elections." 29 November 1956.

Singapore Standard. "L. de Silva Transferred from Jeram Post Office." 4 Julai 1956.

Singapore Standard. "Curfew Exemption for Jeram." 18 Januari 1952.

Straits Budget. "SHE'S BENT FOR WATER." 25 Ogos 1955.

Straits Budget. "Lethargic Attitude of Kampong Malays." 25 Julai 1940.

Straits Budget. "Tiger Bagged." 5 Januari 1933.

Straits Budget. "Rubber Statistics." 1920.

Straits Echo. "Kuala Selangor District Planters Association Meeting on Floods." 29 Januari 1927.

The Straits Times. "Township to Elect Six to Council." 29 November 1956.

The Straits Times. "Lethargic Attitude of Kampong Malays." 20 Julai 1940.

The Straits Times. "Tiger Bagged." 5 Januari 1933.

The Straits Times. "Athletic Sports at Jeram Pantai School." 3 Jun 1953.

The Straits Times. "Death of Mohamed Janon, Grand Old Man of Jeram." 30 April 1958.

The Straits Times. "Elephant Hunting in Klang District." 1893.

---

Peta dan Bahan Kartografik

British War Office. Malaya 1:253,440 Map: Kuala Selangor Sheet. 1944.

Survey Department, Federated Malay States. Survey Map of Selangor, Jeram Mukim. 1933.

Survey Department, Federated Malay States. Topographical Map of Selangor. 1935.

British Army. Peta Kawasan Kuala Selangor-Jeram. 1945.

---

Sumber Internet dan Pangkalan Data

LC Linked Data Service: Authorities and Vocabularies (Library of Congress). "Sejarah Melayu (Hub)." http://id.loc.gov. Accessed 2026.

Wikisource. "File:Sejarah Malayu (Shellabear, 1915).pdf." https://en.wikisource.org. Accessed 2026.

---

Koleksi Peribadi dan Sumber Tidak Diterbitkan

Lembaga Muzium Selangor. Bengkel Identifikasi Seramik Dari Lapangan, Bukit Jeram. Laporan Bengkel. 14-15 Oktober 2008.

PADAT (Pusat Arkib dan Dokumentasi Sejarah Selangor). Laporan Penyelidikan Sejarah Jeram dan Bukit Melawati.

Rekod Sekolah Kebangsaan Jeram. Sejarah Sekolah.

Rekod SJK(C) Chung Wah, Sasaran. Sejarah Sekolah dan Graduan. 1936-1951.

Rekod SJK(C) Pui Teh, Jeram. Sejarah Sekolah.

Rekod SJKT Ladang Braunston, Bukit Ijok, Bukit Cheraka. Sejarah Sekolah.

---

Nota Bibliografi

1. Sumber Arkib: Nombor akses yang bermula dengan "1957/" merujuk kepada rekod di Arkib Negara Malaysia. Beberapa nombor akses tidak dapat dipastikan sepenuhnya dan ditandakan sebagai "xxxxxxx" untuk menunjukkan bahawa pengesahan lanjut diperlukan.

2. Surat Khabar: Semua surat khabar boleh dirujuk di Arkib Negara Malaysia atau Perpustakaan Negara Malaysia melalui koleksi mikrofilem.

3. Buku dan Monograf: Buku-buku lama seperti The Oriental Navigator dan A Directory for the Navigation of the Indian Archipelago boleh diakses melalui Internet Archive atau perpustakaan koleksi khas.

4. Sumber Jurnal: Maklumat jurnal yang tidak lengkap memerlukan pengesahan tambahan daripada penerbit asal.

5. Koleksi Peribadi: Laporan bengkel dan rekod sekolah adalah sumber tidak diterbitkan yang diperoleh daripada institusi berkaitan.

• 

  Berita Harian / Advertisement

  Halaman 2 Iklan Ruangan 1

  6 December 1958 - mm mm mm mm mm mm "LEMBACA PERUSAHAAN MENANAM CETAH" PERTUNJOKAN SELANGOR Bth December. Ulu Yam Bharu, Ulu Selangor—Sekolah Melayu. i 9th December. Batang Kali, Ulu Selangor Sekolah Melayu. lOth December. Bukit Rasa, Ulu Selangor Sekolah Melayu. Uth December. Ampang Pechah, Ulu Selangor—Sekolah Melayu. 12th December. Kerling, Ulu Selangor Town.

  76 words
• 

  The Straits Times / Article

  KUALA SELANGOR ATHLETICS.

  20 October 1933 - Results Of Yesterday's Games. <From Our Own Correspondent > Klang. Oct. 19. The following are the results of the Kuala Selangor Athletic sports which took place yesterday at Kuala Selangor:— Fatting the Weight: l. Kong Koh; 2. Mewa Singh. Kuala Selangor. High Jmm»: 1. V. K. Arumugam.

  276 words
• 

  Singapore Free Press And Mercantile Advertiser / Article

  INTER-MUKIM SPORTS

  24 October 1933 - Kuala Selangor Communities In Lively Rivalry (From Our Own Correspondent.) mAmmi, Klang, Oct. 19. The following are the results of the Kuala Selangor Athletic sports which took place yesterday at Kuala Selan- Putting the Weight: 1. Kong Koh 2. Mewa Singh, Kuala Selangor. High Jump: 1, V. K.

  287 words
• 

  Straits Echo / Article

  TRIPLE MURDER

  29 May 1923 - Kuala Selangor Mystery A correspondent writes The murder of three Tamil tappars (two men and a woman) in a Chinese rubber property at the 20th mile, Klang-Kuala Selangor Road, was repo **ted to the Jeram police on Tuesday last. The magistrate of Kuala Selangor, aocompiniel by the Inspector

  104 words
• 

  Singapore Standard / Article

  Jeram Local Elections

  29 November 1956 - KUALA SELANGOR, Wed. Friday. Nov. 30 is Nomination Day for the Jeram Local Council Elections which will be held on Dec. 21 when six sea's will be contc;'^ The town, "ten miles from Kuala Selangor. consists of over 100 buildings and has about 350 voters

  48 words
• 

  Berita Harian / Article, Illustration

   Mati tertimbus

  13 August 2002 - KUALA SELANGOR Para anggota bomba mengeiuarkan mayat daripada saluran paip pembentungan di Tainan Jati, Jeram, Kuala Selangor, petang Sabtu lalu. Dua lelaki mati tertimbus apabila tanah yang mereka gali rantuh menimpa mereka ketika melakukan kerja pembetungan di Baru 5 1/2, Taman Jati, Jeram, sekitar 4.30 petang hari itu.

  FOTO: BHM  -  52 words
• 

  Berita Harian / Article

  Sukan Jeram

  12 August 1959 - TERAM. Thalatha Pertandingan sukan Mukim Jeram. Kuala Selangor, telah berlangsong dengan meriah-nya baharu2 ini. Peraduan bola sepak bahagian pemuda telah dimenangi oleh pasokan Jeram: badminton oleh pasokan Jeram batu 20; sepak raga jaring oleh pasokar. Jeram. Bahagian murld2 sekolah—bola sepak dan badminton oleh Sekolah Bt. Kerayong: sepak raga

  66 words
• 

  Berita Harian / Article

  Nelayan maseh di-chari lagi

  25 June 1960 - KUALA SELANGOR. Jumaat. Polis maseh menchari sa-orang nelayan, Abdullah bin Jantan, 38, yang hiiang semenjak pukol 2 pagi Ahad keimarin di-laut dekat Kuala Selangor. Abduilah ntlane bila pe-rahu-nya karam di-pukul ribut pagi Ahad itu. Saudara mara dan sahabat handai telah menulong polis mencharl Abdullah di-pantai antara

  105 words
• 

  Berita Harian / Article, Illustration

  Tani 'Tahan lasak' giat di-Bt. Kuching Jeram

  15 December 1968 - Oleh MUSTAFA HJ. AHMAD IIAGI julong2 kali di-daerah Bukit Kuching Jeram, Selangor, terdapat tiga orang pemuda bumiputera yang sedang mengusahakan tanaman sayor2 an sa-bagaimana yang di-usa-hakan oleh petani China salama ini. Ketiga2 pemuda tersebut ialah Enche Mahmud Ahmad, Enche Sapuan dan Enche Ishak

  MUSTAFA HJ. AHMAD  -  289 words
• 

  Berita Harian / Article, Illustration

   Seronok rakit redah jeram

  3 February 2020 - ZAIDI YACOB Penulis seorang pensyarah. KALI pertama saya mengikuti kegiatan rakit redah jeram atau rafting ialah 2006. Perasaan ghairah bercampur cemas menyelubungi diri. Kegiatan tersebut lasak dan berisiko tinggi namun risiko itu berbeza mengikut keadaan sungai dan keupayaan peserta. Yang penting, kegiatan ini mengasyikkan dan boleh

  ZAIDI YACOB  -  – Foto-foto ihsan ZAIDI YACOB  -  749 words
• 

  The Straits Times / Article

  Coronation sports

  3 June 1953 - KLANG. Tues.— Jeram In Kuala Selangor district will hold their Coronation athletic sports on Friday at 930 am on the Malay School ppdang. Jeram Pantal.

  27 words
• 

  Berita Harian / Article

  Orang tua Jeram mati kemalangan

  30 April 1958 - Tuan Mohamad Janon, 85 tahun, sa-orang orang tua lama di Jeram di-daerah Kuaia Selangor, telah terbunoh dalam suatu kemalangan yang mengaitkan sa-orang penonggan»» motosikal pagi keimarin.

  31 words
• 

  Eastern Sun / Article

   M-Day big walk in Kuala S'gor

  3 September 1966 - KUALA LUMPUR, Fri.—A big walk will be held on Monday in Kuala Selangor in conjunction with the Malaysia Day celebration. The walk will start at 8 a.m. from lambak Jawa, Jeram and finish at Kuala Selangor Town Padang for men. The total distance ls

  134 words
• 

  Pinang Gazette And Straits Chronicle / Article

  "STRIPES" GOES HIS WAY

  4 January 1933 - "STRIPES GOES HIS WAY 7 FT. TIGER SHOT AT OLD JERAM CLUB A fully-grown tiger measuring seven feet six inches from nose to tail was shot dead on Wednesday, Dec. 21, on the site of the old Jeram Club, it is learned. The tiger, presumably from the Bukit Cherakah forest

  237 words
• 

  The New Paper / Article

   FOCUS ON KUALA LUMPUR NEWCOMERS

  19 June 2003 - NST THREE Class 3 newcomers have been entered for the Selangor Turf Club's prestigious Selangor Gold Cup meeting starting in Kuala Lumpur on Saturday. They are Champion Owner, Jeram City and Jeram Victory. Champion Owner (late Brocolu), a five-year-old chestnut Australian-bred gelding by Brocco out

  NST  -  215 words
• 

  The Straits Budget / Article

  JERAM RUBBER PURCHASE

  26 January 1939 - TO ACQUIRE CROMLIX ESTATE PAYMENT BY SHARE ALLOTMENT (From Our Own Correspondent.) London, Jan. 12. JJS your correspondent cabled you today Jeram Rubber Estates, Ltd. proposes to acquire the 1.266-acres Buklt Jalil estate of the Cromllx Rubber Estate and Produce Syndicate. LtdBoth estates are in Selangor. The

  110 words
• 

  The Straits Times / Article

  Religious school

  29 December 1963 - KUALA SELANGOR. Sat. The Selangor Mentri Besar, Dato Abu Bakar bin Baginda, today opened a $12,000 religious school in Jeram, near here.

  24 words
• 

  The Straits Times / Article

  JERAM RUBBER PURCHASE

  23 January 1939 - TO ACQUIRE CROMLIX ESTATE PAYMENT BY SHARE ALLOTMENT From Our Ow n Correspondent. > London. Jan. 12. S your correspondent cabled you to- day Jeram Rubber Estates. Ltd. pioposes to acquire the 1.266-acres Bukit Jalil estate of the Cromllx Rubber Estate and Produce Syndicate, Ltd. Both estates

  115 words
• 

  Pinang Gazette And Straits Chronicle / Article

  JERAM RUBBER PURCHASE

  24 January 1939 - To Acquire Cromlix Estate J (From Our Own Correspondent) London January 1’ AS YOUR Correspondent cabled today Jeram Rubber Estates, Ltd proposes to acquire the 1.266-i vrfß Bukit Jahlil estate of E?> Groinliy R u b. ber Estate and Produce Syndicate. Ltd Both estates are in Selangor

  112 words
• 

  The Straits Budget / Article

  Community centre

  11 September 1963 - KUAI.A SELANGOR. Sept. I. The Selangor Mentri Besar, Dato Abu Bakur bln Baglnda. opened a $6,000 community centre at Kampong Jeram near here.

  25 words

• 1
• 2
• 3
• 4
• 5
• 6
• Next
• ≫

Title

:

TENDERS (6) FOR THE SUPPLY OF HOSPITAL RATIONS TO TH...

Category

:

PUBLIC ARCHIVES

Subcategory

:

STATE

Source

:

SETIAUSAHA KERAJAAN NEGERI SELANGOR, PEJABAT

Date

:

15 SEP 1900

Record Type

:

DOCUMENT

Accession No

:

1957/0094378W

Hit

:

318

Subject

:

DOCUMENT  

Location

:

HEADQUARTERS

×

 Notification

Sorry! To add this item you have to login/register.

Sign In Register Cancel

Title

:

ENCLOSING LETTER FROM RAJA DOLAH, JERAM REQUESTING T...

Category

:

PUBLIC ARCHIVES

Subcategory

:

STATE

Source

:

SETIAUSAHA KERAJAAN NEGERI SELANGOR, PEJABAT

Date

:

2 JAN 1883

Record Type

:

DOCUMENT

Accession No

:

1957/0002728W

Hit

:

112

Subject

:

DOCUMENT  

Location

:

HEADQUARTERS

×

 Notification

Sorry! To add this item you have to login/register.

Sign In Register Cancel

Title

:

OUTBREAK OF CATTLE DISEASE IN KULIM JERAM NORTH KEDA...

Category

:

PUBLIC ARCHIVES

Subcategory

:

STATE

Source

:

SETIAUSAHA KERAJAAN NEGERI SELANGOR, PEJABAT

Date

:

19 MAR 1930

Record Type

:

DOCUMENT

Accession No

:

1957/0264632W

Hit

:

107

Subject

:

DOCUMENT  

Location

:

HEADQUARTERS

×

 Notification

Sorry! To add this item you have to login/register.

Sign In Register Cancel

Title

:

RENGANATHAN S/O NARAYANAN, ESTATE JERAM BUKIT PANJON...

Category

:

PRIVATE ARCHIVES

Subcategory

:

PERTUBUHAN IKTISAS DAN SUKARELA RECORDS

Source

:

NATIONAL UNION OF PLANTATION WORKERS (NUPW) ...

Date

:

 

Record Type

:

DOCUMENT

Accession No

:

2003/0005829W

Hit

:

99

Subject

:

DOCUMENT  

Location

:

HEADQUARTERS

×

 Notification

Sorry! To add this item you have to login/register.

Sign In Register Cancel

Title

:

OCCUPATION OF JERAM REST HOUSE BY A PARTY OF 45 SCHO...

Category

:

PUBLIC ARCHIVES

Subcategory

:

STATE

Source

:

SETIAUSAHA KERAJAAN NEGERI SELANGOR, PEJABAT

Date

:

23 MAY 1921

Record Type

:

DOCUMENT

Accession No

:

1957/0215977W

Hit

:

98

Subject

:

DOCUMENT  

Location

:

HEADQUARTERS

×

 Notification

Sorry! To add this item you have to login/register.

Sign In Register Cancel

Title

:

QUR'AN READING COMPETITION FOR THE SELANGOR STATE, R...

Category

:

PUBLIC ARCHIVES

Subcategory

:

FEDERAL - DEPARTMENT

Source

:

PENERANGAN MALAYSIA, JABATAN

Date

:

11 JAN 1964

Record Type

:

IMAGE

Accession No

:

2001/0024668W

Hit

:

93

Subject

:

EVENTS  

Location

:

HEADQUARTERS

×

 Notification

Sorry! To add this item you have to login/register.

Sign In Register Cancel

Title

:

KUASA APPOINTING HADJIE HOSMAN TO BE IMAM OVER JEROM...

Category

:

PUBLIC ARCHIVES

Subcategory

:

STATE

Source

:

SETIAUSAHA KERAJAAN NEGERI SELANGOR, PEJABAT

Date

:

14 SEP 1877

Record Type

:

DOCUMENT

Accession No

:

1957/0000532W

Hit

:

87

Subject

:

DOCUMENT  

Location

:

HEADQUARTERS

×

 Notification

Sorry! To add this item you have to login/register.

Sign In Register Cancel

Title

:

WRONG OCCUPATION OF LAND IN JERAM MUKIM BY K. SINNAT...

Category

:

PUBLIC ARCHIVES

Subcategory

:

STATE

Source

:

SETIAUSAHA KERAJAAN NEGERI SELANGOR, PEJABAT

Date

:

25 SEP 1923

Record Type

:

DOCUMENT

Accession No

:

1957/0227817W

Hit

:

83

Subject

:

DOCUMENT  

Location

:

HEADQUARTERS

×

 Notification

Sorry! To add this item you have to login/register.

Sign In Register Cancel

Title

:

FURNITURE FOR THE CLERKS' OFFICE AT JERAM. ASKS SAN...

Category

:

PUBLIC ARCHIVES

Subcategory

:

STATE

Source

:

SETIAUSAHA KERAJAAN NEGERI SELANGOR, PEJABAT

Date

:

19 JUL 1892

Record Type

:

DOCUMENT

Accession No

:

1957/0033365W

Hit

:

81

Subject

:

DOCUMENT  

Location

:

HEADQUARTERS

×

 Notification

Sorry! To add this item you have to login/register.

Sign In Register Cancel

Title

:

TODDY SHOP AT JERAM - ACCEPTANCE OF R.K. KAILASAM CH...

Category

:

PUBLIC ARCHIVES

Subcategory

:

STATE

Source

:

SETIAUSAHA KERAJAAN NEGERI SELANGOR, PEJABAT

Date

:

28 JUN 1915

Record Type

:

DOCUMENT

Accession No

:

1957/0183244W

Hit

:

77

Subject

:

DOCUMENT  

Location

:

HEADQUARTERS

×

 Notification

Sorry! To add this item you have to login/register.

Sign In Register Cancel

Title

:

BURIAL GROUND ON JERAM ESTATE

Category

:

PUBLIC ARCHIVES

Subcategory

:

STATE

Source

:

SETIAUSAHA KERAJAAN NEGERI SELANGOR, PEJABAT

Date

:

27 MAY 1911

Record Type

:

DOCUMENT

Accession No

:

1957/0157963W

Hit

:

77

Subject

:

DOCUMENT  

Location

:

HEADQUARTERS

×

 Notification

Sorry! To add this item you have to login/register.

Sign In Register Cancel

Title

:

SUGGESTION FOR THE OPENING UP OF THE SEA COAST AREA ...

Category

:

PUBLIC ARCHIVES

Subcategory

:

STATE

Source

:

SETIAUSAHA KERAJAAN NEGERI SELANGOR, PEJABAT

Date

:

7 OCT 1925

Record Type

:

DOCUMENT

Accession No

:

1957/0238100W

Hit

:

75

Subject

:

DOCUMENT  

Location

:

HEADQUARTERS

×

 Notification

Sorry! To add this item you have to login/register.

Sign In Register Cancel

Title

:

PERSATUAN BELIA TENAGA SEPAKAT, GABONGAN 4 BUAH KAMP...

Category

:

PUBLIC ARCHIVES

Subcategory

:

FEDERAL - DEPARTMENT

Source

:

PENDAFTARAN PERTUBUHAN MALAYSIA, PEJABAT

Date

:

28 DEC 1971

Record Type

:

DOCUMENT

Accession No

:

1983/0007590W

Hit

:

72

Subject

:

DOCUMENT  

Location

:

HEADQUARTERS

×

 Notification

Sorry! To add this item you have to login/register.

Sign In Register Cancel

Title

:

BALAI POLIS JERAM. TARIKH BALAI - IBU PEJABAT POLIS ...

Category

:

PUBLIC ARCHIVES

Subcategory

:

FEDERAL - DEPARTMENT

Source

:

POLIS DIRAJA MALAYSIA (PDRM)

Date

:

 

Record Type

:

IMAGE

Accession No

:

1998/0010782W

Hit

:

72

Subject

:

BUILDING  

Location

:

HEADQUARTERS

×

 Notification

Sorry! To add this item you have to login/register.

Sign In Register Cancel

Title

:

WRITING OFF $6.25 FEES LESS COLLECTED ON JERAM HALTI...

Category

:

PUBLIC ARCHIVES

Subcategory

:

STATE

Source

:

SETIAUSAHA KERAJAAN NEGERI SELANGOR, PEJABAT

Date

:

27 APR 1923

Record Type

:

DOCUMENT

Accession No

:

1957/0225983W

Hit

:

71

Subject

:

DOCUMENT  

Location

:

HEADQUARTERS

×

 Notification

Sorry! To add this item you have to login/register.

Sign In Register Cancel

Title

:

SUBMITS ANNUAL REPORT FOR THE YEAR 1888

Category

:

PUBLIC ARCHIVES

Subcategory

:

STATE

Source

:

SETIAUSAHA KERAJAAN NEGERI SELANGOR, PEJABAT

Date

:

13 FEB 1889

Record Type

:

DOCUMENT

Accession No

:

1957/0014211W

Hit

:

71

Subject

:

DOCUMENT  

Location

:

HEADQUARTERS

×

 Notification

Sorry! To add this item you have to login/register.

Sign In Register Cancel

Title

:

TWO WARDS AND OUTBUILDINGS, BERI BERI HOSPITAL APOTH...

Category

:

PUBLIC ARCHIVES

Subcategory

:

STATE

Source

:

SETIAUSAHA KERAJAAN NEGERI SELANGOR, PEJABAT

Date

:

28 MAY 1898

Record Type

:

DOCUMENT

Accession No

:

1957/0077364W

Hit

:

68

Subject

:

DOCUMENT  

Location

:

HEADQUARTERS

×

 Notification

Sorry! To add this item you have to login/register.

Sign In Register Cancel

Title

:

GALVANIZED IRON ROOFS, HALTING BUNGALOWS - JERAM AND...

Category

:

PUBLIC ARCHIVES

Subcategory

:

STATE

Source

:

SETIAUSAHA KERAJAAN NEGERI SELANGOR, PEJABAT

Date

:

3 OCT 1905

Record Type

:

DOCUMENT

Accession No

:

1957/0125017W

Hit

:

67

Subject

:

DOCUMENT  

Location

:

HEADQUARTERS

×

 Notification

Sorry! To add this item you have to login/register.

Sign In Register Cancel

Title

:

YIN - CLERK JERAM - MEDICAL CERTIFICATE FOR - FORWAR...

Category

:

PUBLIC ARCHIVES

Subcategory

:

STATE

Source

:

SETIAUSAHA KERAJAAN NEGERI SELANGOR, PEJABAT

Date

:

21 JAN 1893

Record Type

:

DOCUMENT

Accession No

:

1957/0037345W

Hit

:

67

Subject

:

DOCUMENT  

Location

:

HEADQUARTERS

×

 Notification

Sorry! To add this item you have to login/register.

Sign In Register Cancel

Title

:

SANCTION TO USE BALANCE OF THE VOTE (EXTENSION TO MA...

Category

:

PUBLIC ARCHIVES

Subcategory

:

STATE

Source

:

SETIAUSAHA KERAJAAN NEGERI SELANGOR, PEJABAT

Date

:

27 SEP 1950

Record Type

:

DOCUMENT

Accession No

:

1957/0299745W

Hit

:

65

Subject

:

DOCUMENT  

Location

:

HEADQUARTERS

×

 Notification

Sorry! To add this item you have to login/register.

Sign In Register Cancel

Title

:

GRATUITY TO YEP BIN HAJI HAMID, CARETAKER, HALTING B...

Category

:

PUBLIC ARCHIVES

Subcategory

:

STATE

Source

:

SETIAUSAHA KERAJAAN NEGERI SELANGOR, PEJABAT

Date

:

18 MAY 1932

Record Type

:

DOCUMENT

Accession No

:

1957/0277436W

Hit

:

59

Subject

:

DOCUMENT  

Location

:

HEADQUARTERS

×

 Notification

Sorry! To add this item you have to login/register.

Sign In Register Cancel

Title

:

TWO WARDS AND OUTBUILDINGS, BERI BERI HOSPITAL, JERA...

Category

:

PUBLIC ARCHIVES

Subcategory

:

STATE

Source

:

SETIAUSAHA KERAJAAN NEGERI SELANGOR, PEJABAT

Date

:

30 MAY 1898

Record Type

:

DOCUMENT

Accession No

:

1957/0077365W

Hit

:

58

Subject

:

DOCUMENT  

Location

:

HEADQUARTERS

×

 Notification

Sorry! To add this item you have to login/register.

Sign In Register Cancel

Title

:

BABA BIN AWANG, ASSISTANT INSPECTOR OF FISHERIES AT ...

Category

:

PUBLIC ARCHIVES

Subcategory

:

STATE

Source

:

SETIAUSAHA KERAJAAN NEGERI SELANGOR, PEJABAT

Date

:

22 NOV 1913

Record Type

:

DOCUMENT

Accession No

:

1957/0172994W

Hit

:

56

Subject

:

DOCUMENT  

Location

:

HEADQUARTERS

×

 Notification

Sorry! To add this item you have to login/register.

Sign In Register Cancel

Title

:

EXTRACT FROM MONTHLY REPORT BY DISTRICT OFFICER KUA...

Category

:

PUBLIC ARCHIVES

Subcategory

:

STATE

Source

:

SETIAUSAHA KERAJAAN NEGERI SELANGOR, PEJABAT

Date

:

14 MAR 1899

Record Type

:

DOCUMENT

Accession No

:

1957/0083039W

Hit

:

55

Subject

:

DOCUMENT  

Location

:

HEADQUARTERS

×

 Notification

Sorry! To add this item you have to login/register.

Sign In Register Cancel

Title

:

INFORMING THAT RAJA SALEMAN, RAJA JAFAR AND THEIR ME...

Category

:

PUBLIC ARCHIVES

Subcategory

:

STATE

Source

:

SETIAUSAHA KERAJAAN NEGERI SELANGOR, PEJABAT

Date

:

27 JUL 1881

Record Type

:

DOCUMENT

Accession No

:

1957/0001472W

Hit

:

53

Subject

:

DOCUMENT  

Location

:

HEADQUARTERS

×

 Notification

Sorry! To add this item you have to login/register.

Sign In Register Cancel

Title

:

BURIAL GROUND FOR CHINESE AT JERAM

Category

:

PUBLIC ARCHIVES

Subcategory

:

STATE

Source

:

SETIAUSAHA KERAJAAN NEGERI SELANGOR, PEJABAT

Date

:

16 JAN 1923

Record Type

:

DOCUMENT

Accession No

:

1957/0224305W

Hit

:

53

Subject

:

DOCUMENT  

Location

:

HEADQUARTERS

×

 Notification

Sorry! To add this item you have to login/register.

Sign In Register Cancel

Title

:

OCCUPATION BEFORE SURVEY LAND APPROVED IN JERAM - MR...

Category

:

PUBLIC ARCHIVES

Subcategory

:

STATE

Source

:

SETIAUSAHA KERAJAAN NEGERI SELANGOR, PEJABAT

Date

:

3 MAY 1907

Record Type

:

DOCUMENT

Accession No

:

1957/0135829W

Hit

:

52

Subject

:

DOCUMENT  

Location

:

HEADQUARTERS

×

 Notification

Sorry! To add this item you have to login/register.

Sign In Register Cancel

Title

:

JERAM MURDER CASE. DR. GERRARD TO GIVE EVIDENCE

Category

:

PUBLIC ARCHIVES

Subcategory

:

STATE

Source

:

SETIAUSAHA KERAJAAN NEGERI SELANGOR, PEJABAT

Date

:

27 JUL 1909

Record Type

:

DOCUMENT

Accession No

:

1957/0148727W

Hit

:

51

Subject

:

DOCUMENT  

Location

:

HEADQUARTERS

×

 Notification

Sorry! To add this item you have to login/register.

Sign In Register Cancel

Title

:

GALVANIZED IRON ROOF TO HALTING BUNGALOWS JERAM AND ...

Category

:

PUBLIC ARCHIVES

Subcategory

:

STATE

Source

:

SETIAUSAHA KERAJAAN NEGERI SELANGOR, PEJABAT

Date

:

25 JUL 1905

Record Type

:

DOCUMENT

Accession No

:

1957/0123999W

Hit

:

50

Subject

:

DOCUMENT  

Location

:

HEADQUARTERS

×

 Notification

Sorry! To add this item you have to login/register.

Sign In Register Cancel

Title

:

ASKING THAT DATU PUTEH MAY BE DETAINED FOR LONGER SE...

Category

:

PUBLIC ARCHIVES

Subcategory

:

STATE

Source

:

SETIAUSAHA KERAJAAN NEGERI SELANGOR, PEJABAT

Date

:

24 AUG 1881

Record Type

:

DOCUMENT

Accession No

:

1957/0001507W

Hit

:

50

Subject

:

DOCUMENT  

Location

:

HEADQUARTERS

×

 Notification

Sorry! To add this item you have to login/register.

Sign In Register Cancel

Title

:

REQUESTS SANCTION A SUM OF $120 FOR THE PURCHASE OF ...

Category

:

PUBLIC ARCHIVES

Subcategory

:

STATE

Source

:

SETIAUSAHA KERAJAAN NEGERI SELANGOR, PEJABAT

Date

:

9 FEB 1888

Record Type

:

DOCUMENT

Accession No

:

1957/0010280W

Hit

:

50

Subject

:

DOCUMENT  

Location

:

HEADQUARTERS

×

 Notification

Sorry! To add this item you have to login/register.

Sign In Register Cancel

Title

:

KAPAR-JERAM AND KAPAR-KLANG DRAINAGE BOARD. AMALGAMA...

Category

:

PUBLIC ARCHIVES

Subcategory

:

STATE

Source

:

SETIAUSAHA KERAJAAN NEGERI SELANGOR, PEJABAT

Date

:

2 JAN 1923

Record Type

:

DOCUMENT

Accession No

:

1957/0223979W

Hit

:

50

Subject

:

DOCUMENT  

Location

:

HEADQUARTERS

×

 Notification

Sorry! To add this item you have to login/register.

Sign In Register Cancel

Title

:

1. ASKS THAT RAJA ABDULLAH PENGHULU JERAM BE SUSPEND...

Category

:

PUBLIC ARCHIVES

Subcategory

:

STATE

Source

:

SETIAUSAHA KERAJAAN NEGERI SELANGOR, PEJABAT

Date

:

28 AUG 1901

Record Type

:

DOCUMENT

Accession No

:

1957/0099054W

Hit

:

50

Subject

:

DOCUMENT  

Location

:

HEADQUARTERS

×

 Notification

Sorry! To add this item you have to login/register.

Sign In Register Cancel

Title

:

REPORTS THAT CERTAIN SECRETARIAT CORRESPONDENCE WERE...

Category

:

PUBLIC ARCHIVES

Subcategory

:

STATE

Source

:

SETIAUSAHA KERAJAAN NEGERI SELANGOR, PEJABAT

Date

:

22 APR 1910

Record Type

:

DOCUMENT

Accession No

:

1957/0151512W

Hit

:

50

Subject

:

DOCUMENT  

Location

:

HEADQUARTERS

×

 Notification

Sorry! To add this item you have to login/register.

Sign In Register Cancel

Title

:

I. BAD CONDITION OF JERAM DISTRICT - II. APPLIES FOR...

Category

:

PUBLIC ARCHIVES

Subcategory

:

STATE

Source

:

SETIAUSAHA KERAJAAN NEGERI SELANGOR, PEJABAT

Date

:

15 SEP 1905

Record Type

:

DOCUMENT

Accession No

:

1957/0124709W

Hit

:

49

Subject

:

DOCUMENT  

Location

:

HEADQUARTERS

×

 Notification

Sorry! To add this item you have to login/register.

Sign In Register Cancel

Title

:

REPORTS OF THE CASE TRIED BY HIM AT KLANG BETWEEN MA...

Category

:

PUBLIC ARCHIVES

Subcategory

:

STATE

Source

:

SETIAUSAHA KERAJAAN NEGERI SELANGOR, PEJABAT

Date

:

28 JUL 1885

Record Type

:

DOCUMENT

Accession No

:

1957/0004400W

Hit

:

49

Subject

:

DOCUMENT  

Location

:

HEADQUARTERS

×

 Notification

Sorry! To add this item you have to login/register.

Sign In Register Cancel

Title

:

HAJI ABDUL KARIM : DATO DAGANG : SIMPANG TIGA JERAM ...

Category

:

PUBLIC ARCHIVES

Subcategory

:

STATE

Source

:

SETIAUSAHA KERAJAAN NEGERI SELANGOR, PEJABAT

Date

:

13 JUN 1923

Record Type

:

DOCUMENT

Accession No

:

1957/0226567W

Hit

:

49

Subject

:

DOCUMENT  

Location

:

HEADQUARTERS

×

 Notification

Sorry! To add this item you have to login/register.

Sign In Register Cancel

Title

:

JERAM CLUB - EXEMPTION FROM REGISTRATION

Category

:

PUBLIC ARCHIVES

Subcategory

:

STATE

Source

:

SETIAUSAHA KERAJAAN NEGERI SELANGOR, PEJABAT

Date

:

9 APR 1912

Record Type

:

DOCUMENT

Accession No

:

1957/0162796W

Hit

:

49

Subject

:

DOCUMENT  

Location

:

HEADQUARTERS

×

 Notification

Sorry! To add this item you have to login/register.

Sign In Register Cancel

Title

:

RELATIVE TO DATO PUTEH'S DETENTION IN HIS SERVICE

Category

:

PUBLIC ARCHIVES

Subcategory

:

STATE

Source

:

SETIAUSAHA KERAJAAN NEGERI SELANGOR, PEJABAT

Date

:

27 AUG 1881

Record Type

:

DOCUMENT

Accession No

:

1957/0001530W

Hit

:

48

Subject

:

DOCUMENT  

Location

:

HEADQUARTERS

×

 Notification

Sorry! To add this item you have to login/register.

Sign In Register Cancel

Title

:

TWO DRESSERS' QUARTERS, JERAM

Category

:

PUBLIC ARCHIVES

Subcategory

:

STATE

Source

:

SETIAUSAHA KERAJAAN NEGERI SELANGOR, PEJABAT

Date

:

30 MAY 1898

Record Type

:

DOCUMENT

Accession No

:

1957/0077362W

Hit

:

48

Subject

:

DOCUMENT  

Location

:

HEADQUARTERS

×

 Notification

Sorry! To add this item you have to login/register.

Sign In Register Cancel

Title

:

APPLICATION FROM MESSRS J.A. HUNTER AND E.W. HARVEY ...

Category

:

PUBLIC ARCHIVES

Subcategory

:

STATE

Source

:

SETIAUSAHA KERAJAAN NEGERI SELANGOR, PEJABAT

Date

:

20 JAN 1906

Record Type

:

DOCUMENT

Accession No

:

1957/0126904W

Hit

:

47

Subject

:

DOCUMENT  

Location

:

HEADQUARTERS

×

 Notification

Sorry! To add this item you have to login/register.

Sign In Register Cancel

Title

:

OFFICE WORK IN JOHORE, MUKIM OF JERAM BATU.

Category

:

PUBLIC ARCHIVES

Subcategory

:

FEDERAL - DEPARTMENT

Source

:

UKUR NEGERI SELANGOR, JABATAN

Date

:

28 MAR 1934

Record Type

:

DOCUMENT

Accession No

:

1957/0684323W

Hit

:

47

Subject

:

DOCUMENT  

Location

:

HEADQUARTERS

×

 Notification

Sorry! To add this item you have to login/register.

Sign In Register Cancel

Title

:

DRAINAGE IMPROVEMENTS WITHIN THE KAPAR-JERAM DRAINAG...

Category

:

PUBLIC ARCHIVES

Subcategory

:

STATE

Source

:

SETIAUSAHA KERAJAAN NEGERI SELANGOR, PEJABAT

Date

:

9 AUG 1918

Record Type

:

DOCUMENT

Accession No

:

1957/0200910W

Hit

:

47

Subject

:

DOCUMENT  

Location

:

HEADQUARTERS

×

 Notification

Sorry! To add this item you have to login/register.

Sign In Register Cancel

Title

:

RAJA SAIPOLAH, PENGHULU OF JERAM - ASKS FOR A LOAN O...

Category

:

PUBLIC ARCHIVES

Subcategory

:

STATE

Source

:

SETIAUSAHA KERAJAAN NEGERI SELANGOR, PEJABAT

Date

:

1 MAR 1904

Record Type

:

DOCUMENT

Accession No

:

1957/0114830W

Hit

:

45

Subject

:

DOCUMENT  

Location

:

HEADQUARTERS

×

 Notification

Sorry! To add this item you have to login/register.

Sign In Register Cancel

Title

:

ENCLOSES A PETITION FOUR NEIGHBOURING PENGHULUS RESP...

Category

:

PUBLIC ARCHIVES

Subcategory

:

STATE

Source

:

SETIAUSAHA KERAJAAN NEGERI SELANGOR, PEJABAT

Date

:

4 OCT 1889

Record Type

:

DOCUMENT

Accession No

:

1957/0017130W

Hit

:

45

Subject

:

DOCUMENT  

Location

:

HEADQUARTERS

×

 Notification

Sorry! To add this item you have to login/register.

Sign In Register Cancel

Title

:

EXTENSION OF JALAN RAJAH ABDULLAH DRAIN KUALA SELANG...

Category

:

PUBLIC ARCHIVES

Subcategory

:

STATE

Source

:

SETIAUSAHA KERAJAAN NEGERI SELANGOR, PEJABAT

Date

:

15 SEP 1919

Record Type

:

DOCUMENT

Accession No

:

1957/0206518W

Hit

:

45

Subject

:

DOCUMENT  

Location

:

HEADQUARTERS

×

 Notification

Sorry! To add this item you have to login/register.

Sign In Register Cancel

Title

:

PETITION PRAYING NOT TO TRANSFER DRESSER, VAN WEIRIN...

Category

:

PUBLIC ARCHIVES

Subcategory

:

STATE

Source

:

SETIAUSAHA KERAJAAN NEGERI SELANGOR, PEJABAT

Date

:

10 JUN 1905

Record Type

:

DOCUMENT

Accession No

:

1957/0123078W

Hit

:

44

Subject

:

DOCUMENT  

Location

:

HEADQUARTERS

×

 Notification

Sorry! To add this item you have to login/register.

Sign In Register Cancel

Title

:

PETITION OF SOO HUP WHAT AND SIN HOCK SENG OF GEELU...

Category

:

PUBLIC ARCHIVES

Subcategory

:

STATE

Source

:

SETIAUSAHA KERAJAAN NEGERI SELANGOR, PEJABAT

Date

:

22 SEP 1883

Record Type

:

DOCUMENT

Accession No

:

1957/0002637W

Hit

:

44

Subject

:

DOCUMENT  

Location

:

HEADQUARTERS

×

 Notification

Sorry! To add this item you have to login/register.

Sign In Register Cancel

Title

:

DRAWS ATTENTION TO HIS REPORTS OF THE 23RD JULY WITH...

Category

:

PUBLIC ARCHIVES

Subcategory

:

STATE

Source

:

SETIAUSAHA KERAJAAN NEGERI SELANGOR, PEJABAT

Date

:

16 AUG 1885

Record Type

:

DOCUMENT

Accession No

:

1957/0004438W

Hit

:

44

Subject

:

DOCUMENT  

Location

:

HEADQUARTERS

×

 Notification

Sorry! To add this item you have to login/register.

Sign In Register Cancel

Title

:

PUI TEH SCHOOL JERAM

Category

:

PUBLIC ARCHIVES

Subcategory

:

FEDERAL - DEPARTMENT

Source

:

PELAJARAN MALAYSIA SELANGOR, JABATAN

Date

:

11 DEC 1945

Record Type

:

DOCUMENT

Accession No

:

1970/0002717W

Hit

:

44

Subject

:

DOCUMENT  

Location

:

HEADQUARTERS

×

 Notification

Sorry! To add this item you have to login/register.

Sign In Register Cancel

• < Previous
• 1
• 2
• 3
• 4
• 5
• 6
• 7
• 8
• 9
• 10
• Next >

2026 © ARKIB NEGARA MALAYSIA