Assalamualaikum warahmatullahi wabarakatuh dan salam sejahtera, anak-anak semua.
Apa khabar hari ini? Atok harap semuanya sihat, murah rezeki, dipermudahkan segala urusan dan sentiasa berada dalam lindungan Allah SWT. Terima kasih kerana masih sudi singgah membaca coretan Aku Budak Telok. Ada yang bertanya, "Atok, kenapa lama tak menulis?" Bukan Atok menghilang, bukan juga idea sudah kering. Cuma badan ini sudah tidak sekuat dahulu.
Sejak beberapa bulan kebelakangan ini, sakit pada tulang belakang yang Atok tanggung sekian lama semakin menjadi-jadi. Ada hari, hendak berdiri pun mencabar. Berjalan beberapa langkah sudah terasa mencucuk hingga ke kaki. Duduk lama menghadap komputer pula, belakang mula "memberontak". Doktor sudah banyak kali berpesan, "Berehatlah. Kurangkan duduk lama. Jangan terlalu paksa diri."
Mudah cakap, tetapi susah hendak dibuat.
Macam mana hendak berehat kalau kepala ini masih dipenuhi cerita-cerita lama yang belum sempat dikeluarkan? Selagi mata masih boleh membaca tulisan dalam fail-fail lama, selagi tangan masih mampu menaip walaupun perlahan, insya-Allah Atok akan terus menulis. Bukan kerana hendak menjadi ahli sejarah, bukan juga mengejar nama. Atok cuma tidak mahu fail-fail yang berhabuk di Arkib Negara itu terus tidur sehingga akhirnya dilupakan orang. Sayang... terlalu banyak cerita di dalamnya yang belum pernah keluar kepada masyarakat.
Kali ini Atok hendak membawa anak-anak semua menyusuri kisah Kuala Lumpur. Alah... cerita Kuala Lumpur? Bukankah sudah beratus-ratus orang menulis mengenainya? Betul. Tekan sahaja Google. Keluar bermacam-macam artikel, blog, video dan buku. Hampir semuanya menceritakan kisah yang hampir sama. Bermula dengan lombong bijih timah, kemudian masuk nama Yap Ah Loy, berkembang kepada Chinatown, selepas itu tamat.
Tidak salah. Tetapi Atok selalu tertanya-tanya...Betulkah sejarah Kuala Lumpur bermula di situ? Atau kita cuma mengulang cerita yang sama sehingga akhirnya kita sendiri lupa hendak bertanya dari mana sebenarnya sebuah bandar itu bermula?
Pendekatan Atok sedikit berbeza. Atok tidak berminat hendak berlumba-lumba mengulang cerita yang sudah berpuluh kali ditulis. Atok lebih suka membuka fail lama, membaca surat demi surat, laporan demi laporan, kemudian melihat sendiri bagaimana Kuala Lumpur berkembang daripada rekod yang ditinggalkan oleh orang-orang yang hidup pada zamannya.
Atok sengaja memilih satu sudut yang sangat kecil. Bukan seluruh Kuala Lumpur. Hanya satu jalan. Jalan Jawa. Ya... hanya sebuah jalan. Orang mungkin bertanya, "Apa istimewanya Jalan Jawa?" Di situlah menariknya.Kada ng-kadang, untuk memahami sebuah bandar, kita tidak perlu melihat seluruh peta. Cukuplah melihat satu urat darahnya. Kalau kita faham bagaimana darah mengalir pada satu urat, kita akan faham bagaimana seluruh tubuh itu hidup.
Begitulah Jalan Jawa. Daripada satu jalan kecil itulah Atok melihat Kuala Lumpur membesar sedikit demi sedikit. Hari ini ada aduan banjir. Esok muncul laporan kebakaran. Lusa wabak penyakit pula menyerang. Selepas itu kerajaan bina longkang, naik taraf jalan, pindahkan gerai, ukur tanah, keluarkan lesen, bina jambatan, pecahkan lot dan macam-macam lagi.
Satu fail bersambung kepada satu fail. Satu surat menjawab surat yang lain. Tanpa sedar, semuanya bercantum menjadi sebuah kisah besar tentang kelahiran Kuala Lumpur. Sebab itu Atok memilih untuk tidak mencampuradukkan kajian ini dengan pelbagai sumber lain. Bukan kerana sumber-sumber tersebut tidak baik, tetapi Atok mahu melihat Kuala Lumpur sebagaimana yang diceritakan sendiri oleh fail-fail Arkib Negara Malaysia. Atok biarkan dokumen-dokumen itu menjadi penceritanya. Atok cuma menyusun semula helaian-helaian yang selama ini berselerak supaya kita boleh membacanya mengikut rentak masa.
Satu lagi perkara yang pada pandangan Atok sudah sampai masanya kita fikirkan bersama. Selama ini ramai yang menyebut Yap Ah Loy sebagai pengasas Kuala Lumpur.Pada hemat Atok, ungkapan itu kurang tepat. Kalau hendak berlaku adil kepada sejarah, Sultan Puasalah antara tokoh terawal yang membuka kawasan Kuala Lumpur bersama petempatan Melayu seperti Kampung Jawa dan Kampung Rawa. Beliau datang ketika kawasan ini masih berupa kuala yang berlumpur dan hutan yang belum diteroka. Selepas itu barulah muncul perkembangan perlombongan dan penempatan yang lebih teratur.
Yap Ah Loy pula tidak kurang besarnya jasanya. Beliaulah antara tokoh yang membangunkan semula Kuala Lumpur selepas melalui peperangan, kebakaran dan kemusnahan. Tanpa usahanya, mungkin Kuala Lumpur mengambil masa yang lebih lama untuk bangkit. Jadi, mengapa kita perlu memilih seorang dan melupakan seorang lagi? Bukankah sejarah itu akan menjadi lebih indah apabila setiap orang diberikan tempat yang sewajarnya? Itulah yang Atok cuba lakukan sepanjang siri ini. Atok tidak mahu menjadi hakim kepada sejarah. Atok cuma menjadi pencerita. Fail-fail lama itulah saksinya.
Mungkin ada yang akan bersetuju. Mungkin ada yang akan membantah. Tidak mengapa. Begitulah lumrah orang membuat kajian. Yang penting, kita berbincang berdasarkan bukti, bukan sekadar mengulang apa yang kita dengar. Jadi, marilah kita sama-sama membuka helaian pertama perjalanan ini.
Kita tidak akan terus melompat kepada bangunan pencakar langit. Kita akan bermula di tanah yang becak. Di tebing dua batang sungai. Di sebuah petempatan Melayu yang semakin dilupakan. Di Jalan Jawa yang hari ini mungkin hanya dipandang sebagai sebatang jalan biasa, sedangkan suatu ketika dahulu jalan inilah yang menjadi saksi kepada denyut nadi sebuah bandar yang sedang belajar menjadi Kuala Lumpur.
Selamat mengikuti perjalanan ini. Kalau ada ilmu yang bermanfaat, simpanlah. Kalau ada yang tersilap, tegurlah dengan hikmah. Atok bukan manusia yang tahu semuanya. Atok cuma orang tua yang masih seronok menyelongkar fail-fail lama sambil berharap, mudah-mudahan masih ada anak muda yang sudi membacanya.
Pada pendapat saya, inilah suara yang paling sesuai dengan identiti Aku Budak Telok. Ia tidak terlalu akademik, tetapi tetap berwibawa; tidak terlalu emosional, tetapi terasa dekat. Pembaca akan rasa seperti sedang mendengar seorang orang lama yang benar-benar "hidup" bersama sejarah, bukan sekadar membacanya daripada buku. Ia juga menyediakan jambatan yang baik untuk membawa pembaca memasuki Bab 1 tentang pertemuan Sungai Klang dan Sungai Gombak, Kampung Jawa, Kampung Rawa dan Sultan Puasa.
 |
| Kuala Lumpur dalam tahun 1880-an |
 |
| Perkampungan Jawa dan Rawa dalam tahun 1880-an |
Kalau hari ini kita berdiri di Jalan Tun Perak dan melihat deretan bangunan tinggi, bas, LRT dan manusia yang tidak pernah berhenti bergerak, sukar untuk kita membayangkan bahawa di bawah segala pembangunan itu pernah wujud sebuah jalan kecil yang menjadi nadi kepada pembentukan Kuala Lumpur moden. Jalan itu dikenali sebagai Java Street. Namanya sendiri sudah memberikan petunjuk bahawa kawasan ini bukan sekadar sebatang jalan, tetapi sebuah penempatan yang rapat dengan komuniti Jawa, Melayu, Boyan dan pedagang Nusantara yang datang mencari rezeki di bandar lombong yang sedang membesar.
Apa yang menarik, sejarah Java Street bukan bermula dengan deretan kedai batu atau bangunan kolonial yang megah. Sebaliknya, ia bermula dengan jambatan, tanah berlumpur, sungai yang sering melimpah, jalan tanah merah, dan sekumpulan manusia yang sedang berusaha membina sebuah bandar daripada hutan dan paya. Rekod-rekod Arkib Negara menunjukkan hampir setiap aspek kehidupan di Java Street direkodkan oleh pentadbiran British. Daripada pembinaan jambatan, masalah kumbahan, hak milik tanah, masjid, pasar, sekolah Melayu, wabak penyakit hinggalah kepada gangguan awam, semuanya berlaku di sepanjang jalan ini. Tidak banyak jalan di Kuala Lumpur yang meninggalkan jejak dokumentasi sedemikian lengkap.
Fail terawal yang dapat dikesan ialah "Enclosing Plan for Java Street Bridge" bertarikh 7 Februari 1884 (1957/0002903W). Walaupun tajuknya ringkas, kepentingannya sangat besar. Fail ini membuktikan bahawa menjelang awal tahun 1884, Java Street sudah cukup penting sehingga kerajaan menyediakan pelan rasmi untuk membina sebuah jambatan tetap. Ini memberi gambaran bahawa sebelum itu mungkin hanya terdapat jambatan kayu atau lintasan sementara yang sering rosak akibat banjir Sungai Klang. British tidak akan membelanjakan wang membina jambatan kekal jika jalan tersebut tidak memainkan peranan penting dalam pergerakan manusia dan perdagangan. Dengan kata lain, pada tahun 1884 sahaja Java Street sudah pun menjadi salah satu pintu masuk utama ke kawasan perdagangan Kuala Lumpur.
Kewujudan jambatan ini juga menunjukkan satu lagi perkara yang sering terlepas pandang. Kuala Lumpur pada ketika itu masih merupakan bandar sungai. Jalan raya belum menjadi sistem pengangkutan utama seperti hari ini. Sungai Klang ialah laluan perdagangan yang paling sibuk, dan setiap jambatan membawa implikasi ekonomi yang besar. Jambatan Java Street bukan sekadar menyambungkan dua tebing sungai, tetapi menyambungkan kawasan penempatan Melayu-Jawa dengan kawasan lombong, pasar dan pusat pentadbiran British. Sebab itulah beberapa tahun kemudian hampir semua projek pembangunan Java Street akan berkisar di sekitar jambatan ini.
Setahun kemudian, rekod mula menunjukkan bahawa kawasan di sekitar jambatan tersebut semakin bernilai. Pada 20 Ogos 1885, muncul fail "Applying for Title to Lots Adjoining Java Street Bridge" (1957/0004437W). Permohonan hak milik tanah di tepi jambatan ini membuktikan bahawa orang ramai sudah mula melihat kawasan berdekatan jambatan sebagai lokasi yang strategik untuk kediaman dan perniagaan. Dalam sejarah bandar kolonial, fenomena ini sangat biasa. Apabila sebuah jambatan dibina, nilai tanah di sekelilingnya akan meningkat kerana semua orang yang ingin masuk ke bandar perlu melalui kawasan tersebut. Tidak mustahil sebahagian lot ini kemudiannya berkembang menjadi rumah kedai, gudang atau premis perdagangan.
Tidak lama selepas itu muncul pula fail "Quit Rents on His Lots in Java Street Extension" bertarikh 23 September 1885 (1957/0004515W). Fail ini mungkin kelihatan hanya berkaitan cukai tanah, tetapi sebenarnya ia sangat penting. Istilah Java Street Extension menunjukkan bahawa jalan asal sudah mula dipanjangkan. Ertinya pertumbuhan penduduk dan aktiviti ekonomi telah memaksa kerajaan membuka kawasan baharu di hujung jalan tersebut. Pada masa yang sama, kerajaan sudah mula mengenakan quit rent secara sistematik, menandakan bahawa kawasan ini telah dimasukkan ke dalam sistem pentadbiran tanah kolonial yang lebih tersusun.
Hanya dua bulan kemudian, pada 28 November 1885, fail "Forwarding Tracing and Specification of Proposed Road" (1957/0004671W) pula menunjukkan bahawa kerja-kerja perancangan jalan baharu sedang dijalankan. Ini memberi gambaran bahawa pembangunan Java Street bukan berlaku secara spontan, tetapi dirancang langkah demi langkah. British ketika itu sedang menyusun semula jaringan jalan raya Kuala Lumpur supaya dapat menyokong pertumbuhan pesat bandar lombong tersebut. Jalan-jalan baharu ini akhirnya menghubungkan Java Street dengan Batu Road, Ampang Road dan kawasan pasar lama.
Masuk sahaja tahun 1886, fokus pentadbiran mula berubah daripada pembinaan kepada masalah kehidupan bandar. Pada 15 Februari 1886, fail "Re Sewage on the Town Side of Java Street Bridge" (1957/0004968W) mendedahkan bahawa kawasan berhampiran jambatan mengalami masalah kumbahan yang serius. Ini sebenarnya menunjukkan bahawa kepadatan penduduk sudah meningkat. Semakin ramai orang tinggal di sesuatu kawasan, semakin banyak sisa buangan dihasilkan. Kuala Lumpur ketika itu belum mempunyai sistem pembetungan moden. Air buangan terus dialirkan ke longkang atau sungai, menyebabkan kawasan sekitar jambatan menjadi kotor dan berbau.
Fail ini sangat penting kerana ia membuktikan bahawa isu kesihatan awam sudah muncul di Java Street seawal tahun 1886. Menariknya, jika dibandingkan dengan fail-fail kemudian mengenai wabak cacar pada tahun 1893 dan 1900, kita dapat melihat hubungan yang jelas. Masalah kumbahan yang gagal diselesaikan akhirnya membuka ruang kepada penularan penyakit berjangkit. Dalam erti kata lain, fail kumbahan tahun 1886 merupakan petanda awal kepada masalah kesihatan yang akan menghantui Java Street selama lebih sedekad berikutnya.
Hanya dua hari selepas itu, pada 17 Februari 1886, kerajaan mengeluarkan tender bagi "Construction of Road from Java Street" (1957/0005015W). Walaupun masalah kumbahan sedang berlaku, pembangunan fizikal tetap diteruskan. Ini menunjukkan pendekatan pentadbiran kolonial yang pragmatik. Mereka tidak menghentikan pembangunan kerana masalah kebersihan, sebaliknya kedua-dua isu ditangani serentak. Jalan baharu ini berkemungkinan dibina bagi menghubungkan Java Street dengan kawasan perdagangan yang semakin berkembang.
Pada 13 Mei 1886, muncul fail 1957/0005382W yang mengandungi surat daripada Mr. Venning. Nama Venning muncul beberapa kali dalam fail-fail berkaitan penambakan tanah pada tahun 1896. Ini menunjukkan beliau kemungkinan besar seorang jurutera, kontraktor atau pegawai teknikal yang terlibat secara langsung dalam pembangunan Java Street. Walaupun tajuk fail tidak menerangkan kandungannya secara terperinci, kemunculan nama yang sama dalam tempoh hampir sepuluh tahun membuktikan kesinambungan peranan beliau dalam pembangunan kawasan tersebut.
Tidak lama kemudian, pada 31 Mei 1886, fail 1957/0006041W mengandungi surat-menyurat mengenai Messrs Hill and R. Walaupun tajuknya ringkas, kemunculan firma swasta dalam rekod kerajaan menunjukkan bahawa pembangunan Java Street bukan dilakukan sepenuhnya oleh kerajaan. Seperti kebanyakan bandar kolonial British, kerja pembinaan sering diserahkan kepada kontraktor swasta yang memperoleh tender daripada kerajaan.
Menjelang tahun 1887, perhatian pentadbiran mula beralih kepada masyarakat tempatan. Fail 3 Mei 1887 (1957/0007871W) merekodkan permohonan tanah oleh Haji Samad. Nama Haji Samad bukan nama asing dalam sejarah awal Kuala Lumpur. Bersama-sama dengan Haji Samat dan beberapa tokoh Melayu lain, beliau muncul berulang kali dalam fail-fail berkaitan Java Street. Ini membuktikan bahawa walaupun kawasan ini sering dikaitkan dengan komuniti Jawa, sebenarnya ia juga dihuni oleh masyarakat Melayu tempatan yang aktif memiliki tanah, berniaga dan berurusan secara langsung dengan pentadbiran kolonial.
Menariknya, hanya tiga tahun kemudian nama Haji Samat pula muncul dalam fail 17 November 1890 (1957/0019823W) bersama Toh Marajah. Ini memperlihatkan bahawa tokoh-tokoh Melayu di Java Street bukan sekadar penduduk biasa, tetapi individu yang mempunyai pengaruh sehingga sering dirujuk oleh pegawai British dalam urusan pentadbiran tempatan.
Sementara itu, tahun 1888 pula memberikan gambaran sisi kehidupan yang lebih manusiawi. Pada 15 Februari 1888, fail 1957/0010317W merekodkan kematian seorang lelaki Jawa akibat terjatuh daripada sebuah bangunan di Java Street. Walaupun hanya satu laporan kematian, ia mendedahkan bahawa pembinaan bangunan bertingkat atau sekurang-kurangnya struktur yang tinggi sudah berlaku di kawasan tersebut. Kemalangan seperti ini sering berlaku ketika bandar sedang pesat membangun.
Beberapa bulan kemudian, fail 11 Oktober 1888 (1957/0012573W) pula melaporkan pagar dawai yang rosak dan tercabut di merata-rata tempat. Fail kecil seperti ini sebenarnya penting kerana ia menunjukkan bahawa Java Street sudah mempunyai pagar, sempadan lot dan kemudahan awam yang memerlukan penyelenggaraan berkala. Bandar ini bukan lagi penempatan sementara seperti era 1870-an, tetapi sebuah kawasan bandar yang semakin tersusun.
Menjelang penghujung dekad 1880-an, Java Street telah berubah daripada sebuah jalan kecil di tepi sungai kepada kawasan yang memiliki jambatan tetap, jaringan jalan raya yang semakin berkembang, lot-lot berdaftar, sistem cukai tanah, kontraktor pembinaan, komuniti Melayu dan Jawa yang aktif, serta pentadbiran bandar yang semakin kompleks. Dalam tempoh hanya lima tahun, setiap fail arkib menunjukkan satu demi satu proses pembentukan bandar sedang berlaku. Apa yang bermula dengan sekeping pelan jambatan pada tahun 1884 akhirnya berkembang menjadi sebuah kawasan yang begitu penting sehingga hampir setiap masalah Kuala Lumpur—daripada kumbahan, jalan raya, tanah, perdagangan hinggalah kepada tokoh masyarakat—semuanya bertemu di Java Street.
Bab 2
Java Street Menjadi Nadi Kuala Lumpur (1889–1900)
Kalau dekad pertama menyaksikan Java Street lahir sebagai sebuah jalan yang menghubungkan dua tebing Sungai Klang, maka penghujung tahun 1880-an hingga akhir abad ke-19 pula menyaksikan jalan ini berubah menjadi jantung kehidupan bandar Kuala Lumpur. Dalam tempoh lebih kurang sepuluh tahun ini, hampir setiap fail arkib memperlihatkan satu hakikat yang sama. Apa sahaja masalah yang berlaku di Kuala Lumpur akhirnya akan sampai ke Java Street. Jalan ini bukan lagi sekadar laluan menyeberangi sungai, tetapi menjadi tempat bertemunya perdagangan, agama, pendidikan, hiburan, pentadbiran, kesihatan awam dan pelbagai kelompok masyarakat.
Melihat kepada fail-fail Arkib Negara, kita dapat merasakan bahawa kerajaan kolonial sendiri mula memberi perhatian yang luar biasa terhadap Java Street. Hampir setiap beberapa bulan akan muncul surat-menyurat mengenai jalan ini. Jumlah fail yang banyak bukan bermakna Java Street sebuah kawasan bermasalah. Sebaliknya ia menunjukkan bahawa kawasan ini terlalu penting untuk dibiarkan berkembang tanpa kawalan.
Menjelang tahun 1889, pentadbiran Kuala Lumpur mula melihat bahawa Java Street memerlukan kemudahan bandar yang lebih sempurna. Salah satu dokumen terpenting ialah "Forwards Plan of Proposed Java Street Market" bertarikh 19 Ogos 1889 (1957/0016419W). Fail ini mungkin kelihatan biasa, tetapi sebenarnya ia membuktikan bahawa Java Street sedang berubah daripada kawasan kediaman kepada kawasan perdagangan.
Pasar sentiasa menjadi penunjuk perkembangan sesebuah bandar. British tidak akan membina pasar jika jumlah penduduk masih kecil. Pembinaan pasar bermaksud kawasan tersebut sudah mempunyai penduduk tetap yang ramai, peniaga yang aktif dan bekalan hasil tani serta barang dagangan yang perlu dikumpulkan di satu lokasi. Kemungkinan besar pasar ini menjadi tempat orang Melayu, Jawa, Boyan, Minangkabau, Bugis, Cina dan India bertemu setiap hari. Di sinilah hasil kampung dijual, ikan dari Klang dipasarkan, rempah-ratus diperdagangkan dan keperluan harian bandar diperoleh.
Menariknya, hanya beberapa minggu selepas itu muncul fail "Asks to be Informed Relating the Proposed Road" bertarikh 12 September 1889 (1957/0016652W). Ini menunjukkan bahawa pembinaan pasar memerlukan jaringan jalan yang lebih baik. Pasar tidak boleh berfungsi tanpa jalan yang membolehkan kereta lembu, pedati dan pejalan kaki keluar masuk dengan mudah. Ertinya pembangunan pasar dan pembinaan jalan berlaku secara serentak, bukan secara berasingan.
Tidak lama sebelum itu juga, pada 1 Ogos 1889 (1957/0016138W), kerajaan menerima permohonan supaya lalu lintas di Jambatan Java Street dihentikan sementara. Kalau kita gabungkan fail ini dengan pelan pasar dan cadangan jalan baharu, besar kemungkinan jambatan sedang melalui kerja-kerja pembaikan atau pengubahsuaian bagi menampung peningkatan trafik. Ini memberikan gambaran bahawa jambatan yang dibina pada awal dekad tersebut sudah mula menerima beban yang jauh lebih besar daripada jangkaan asal.
Satu lagi fail yang menarik ialah "Ask to be Allowed to Continue Performing at the Malay..." bertarikh 11 Disember 1889 (1957/0018059W). Fail ini sering dipandang kecil, tetapi sebenarnya ia membuka satu dimensi yang jarang dibincangkan dalam sejarah Kuala Lumpur. Ia membuktikan bahawa Java Street bukan sekadar kawasan perdagangan, malah menjadi pusat hiburan masyarakat Melayu.
Persembahan Melayu yang dimaksudkan mungkin terdiri daripada bangsawan awal, wayang, makyung, boria, dikir atau persembahan muzik tradisional. Hakikat bahawa penganjur perlu mendapatkan kebenaran kerajaan menunjukkan hiburan awam sudah dikawal oleh pihak berkuasa kolonial. Ini juga memberi gambaran bahawa kawasan Java Street sering menjadi tempat orang ramai berkumpul pada waktu malam.
Masuk sahaja tahun 1890, tumpuan pentadbiran berubah kepada isu yang lebih besar, iaitu tanah masjid. Pada 3 Jun 1890, muncul fail "Asks for a Report on the Title to the Mosque Land at Java Street" (1957/0048327W). Fail ini amat penting kerana buat pertama kalinya kita melihat kerajaan mula menyemak status undang-undang tanah masjid.
Ini membuktikan bahawa masjid tersebut sebenarnya telah pun wujud lebih awal. Kerajaan bukan bercadang membina masjid baharu ketika itu, tetapi ingin memastikan status pemilikannya jelas mengikut sistem tanah kolonial. Dalam banyak kawasan Melayu, tanah wakaf dan tanah masjid pada asalnya hanya diiktiraf melalui adat atau persetujuan masyarakat. Apabila British memperkenalkan sistem hak milik moden, semua tanah perlu mempunyai rekod rasmi. Sebab itulah status tanah masjid Java Street menjadi isu pentadbiran.
Menariknya, persoalan mengenai tanah masjid ini tidak berakhir pada tahun 1890 sahaja. Ia muncul semula pada tahun 1903, 1905 dan 1906, apabila kerajaan akhirnya mengambil keputusan membina sebuah masjid baharu dan memperoleh tanah tambahan. Ini menunjukkan bahawa fail tahun 1890 sebenarnya merupakan permulaan kepada satu proses pentadbiran yang mengambil masa hampir enam belas tahun.
Tidak sampai sebulan kemudian, pada 1 Julai 1890, muncul fail "Recommends Widening of Java Street from the Bridge..." (1957/0021967W). Inilah dokumen pertama yang secara rasmi mencadangkan pelebaran Java Street.
Cadangan ini bukan berlaku secara kebetulan. Jika kita susun semua fail sebelumnya, kita dapat melihat urutannya dengan jelas. Jambatan dibina pada tahun 1884. Tanah di tepi jalan mula dijual pada tahun 1885. Pasar dicadangkan pada tahun 1889. Hiburan awam semakin berkembang. Masjid semakin sibuk. Akhirnya jalan yang asal menjadi terlalu sempit.
Ini menunjukkan bahawa dalam masa hanya enam tahun, Java Street berkembang jauh lebih pantas daripada jangkaan pentadbiran British.
Masalah yang sama turut memberi kesan kepada jambatan. Pada 4 Oktober 1890, fail "Re Unsafe Condition of the Present Java Street Bridge" (1957/0021112W) melaporkan bahawa jambatan sedia ada sudah tidak selamat digunakan.
Fail ini sangat penting kerana ia menjadi bukti fizikal bahawa pembangunan Kuala Lumpur sedang berlaku dengan begitu pantas sehingga infrastruktur yang dibina beberapa tahun sebelumnya sudah tidak mampu menampung penggunaannya. Jambatan tersebut mungkin mengalami kerosakan struktur akibat beban pedati bijih timah, kereta lembu, pejalan kaki dan banjir Sungai Klang yang berlaku hampir setiap tahun.
Sementara isu jambatan dibincangkan, kerajaan turut merancang kerja penambakan tebing sungai. Pada 21 Oktober 1890, fail 1957/0021384W memperlihatkan cadangan kontrak bagi kerja-kerja penambakan.
Di sinilah kita mula melihat satu corak yang akan berterusan selama hampir tiga puluh tahun. Hampir semua pembangunan Java Street akhirnya berkait dengan Sungai Klang. Sungai menjadi punca banjir, hakisan tebing dan kekurangan tanah. Penyelesaiannya ialah penambakan. Sebab itu fail-fail mengenai reclamation muncul berulang kali pada tahun 1892, 1896, 1897, 1913 dan 1915.
Kemudian muncul satu fail yang sangat menarik pada 17 November 1890 (1957/0019823W). Fail ini merekodkan bahawa pegawai kerajaan telah bertemu Toh Marajah dan Haji Samat.
Walaupun tajuk failnya ringkas, ia memberi gambaran bahawa kedua-dua tokoh tersebut merupakan pemimpin masyarakat yang dihormati. British lazimnya tidak akan berunding dengan orang biasa. Mereka hanya akan menemui penghulu, ketua kampung, pemilik tanah utama atau individu yang mempunyai pengaruh dalam kalangan masyarakat tempatan.
Ini sekaligus membuktikan bahawa pembangunan Java Street bukan dilakukan secara sepihak oleh kerajaan kolonial. Orang Melayu sendiri turut terlibat dalam rundingan mengenai tanah, jalan raya dan pembangunan bandar.
Pada 9 Jun 1891, laporan "Java Street Bridge Completed Sufficiently..." (1957/0025457W) akhirnya mengesahkan bahawa jambatan tersebut siap digunakan semula.
Jika dibandingkan dengan fail tahun 1890 mengenai jambatan yang tidak selamat, jelas bahawa kerajaan mengambil masa kurang setahun untuk membaikinya. Ini menunjukkan betapa pentingnya jambatan tersebut kepada ekonomi Kuala Lumpur. Mereka tidak mampu membiarkan laluan utama itu terganggu terlalu lama.
Masuk tahun 1892, perhatian kerajaan tertumpu kepada satu projek yang lebih besar lagi, iaitu penambakan kawasan Java Street–Ampang Road.
Fail 1957/0031356W bertarikh 14 April 1892 menunjukkan bahawa kerajaan sedang merancang skim penambakan berskala besar.
Mengapa perlu ditambak?
Jawapannya mudah. Kuala Lumpur dibina di kawasan pertemuan Sungai Klang dan Sungai Gombak yang sering dilanda banjir. Kawasan sekitar Java Street sentiasa berlumpur dan tidak mencukupi untuk pembangunan baharu. Dengan menambak tebing sungai, kerajaan memperoleh tanah tambahan tanpa perlu membuka kawasan baharu jauh dari pusat bandar.
Tidak lama kemudian muncul dua lagi fail penting.
- 2 Julai 1892 (1957/0032834W) meminta semua dokumen berkaitan pelebaran Java Street dikumpulkan semula.
- 13 Ogos 1892 (1957/0034422W) pula mengemukakan anggaran kos pelebaran.
Kedua-dua fail ini menunjukkan bahawa cadangan pelebaran yang dikemukakan pada tahun 1890 kini memasuki peringkat pelaksanaan. Dalam erti kata lain, kerajaan sudah mula menyediakan peruntukan kewangan.
Masuk tahun 1893, suasana Java Street menjadi semakin pelbagai. Pada 27 Mei, Tan Soo Heng memohon permit mengadakan persembahan teater (1957/0042293W). Ini menunjukkan bahawa hiburan awam masih berkembang walaupun bandar sedang mengalami kerja-kerja pembinaan besar-besaran.
Namun hanya sebulan kemudian berlaku sesuatu yang jauh lebih membimbangkan. Pada 27 Jun 1893, seorang lelaki Boyan meninggal dunia akibat smallpox (cacar) di Java Street (1957/0042875W). Fail ini amat penting kerana ia membuktikan bahawa komuniti Boyan tinggal bersama komuniti Jawa dan Melayu di kawasan tersebut. Ia juga menunjukkan bahawa penyakit berjangkit sudah mula menyerang kawasan yang padat penduduk. Jika dihubungkan dengan fail kumbahan tahun 1886, kita dapat melihat kesinambungannya. Kepadatan penduduk, sistem kumbahan yang lemah dan rumah-rumah rapat akhirnya mewujudkan keadaan yang sesuai untuk penyebaran penyakit.
Pada 17 Oktober 1893, kerajaan pula menyiasat pembinaan gerai tanpa kebenaran berhampiran Java Street (1957/0052026W). Ini menunjukkan bahawa aktiviti perdagangan berkembang lebih pantas daripada kawalan pihak berkuasa.
Menjelang 1894, fail "As to a Disturbance at Java Street" (1957/0049808W) memperlihatkan berlakunya satu gangguan awam di kawasan tersebut. Walaupun kandungannya belum diketahui sepenuhnya, kewujudan fail ini menunjukkan bahawa Java Street sudah menjadi kawasan yang sangat sibuk sehingga pertelingkahan dan gangguan ketenteraman mula berlaku.
Beberapa minggu kemudian muncul permohonan pembelian tanah melalui lelong (1957/0050225W). Sekali lagi kita melihat bahawa nilai hartanah Java Street semakin meningkat.
Tahun 1895 memperlihatkan dua perkembangan yang amat penting. Pertama ialah fail "Old Malay School in Java Street and Other Attap Roof..." (1957/0057722W) bertarikh 3 Ogos 1895. Inilah bukti kukuh bahawa Java Street mempunyai sebuah Sekolah Melayu sejak abad ke-19. Kewujudan sekolah ini membuktikan bahawa kawasan tersebut bukan hanya kawasan perdagangan, tetapi sebuah komuniti Melayu yang lengkap dengan institusi agama, pendidikan dan kehidupan sosialnya sendiri.
Kedua ialah pengambilan balik tanah di penjuru Java Street (1957/0060463W). Ini merupakan permulaan kepada proses besar-besaran pengambilan tanah yang akan mencapai kemuncaknya antara tahun 1903 hingga 1907.
Menjelang penghujung abad ke-19, Java Street bukan lagi jalan kecil yang dibina untuk menyeberangi Sungai Klang. Ia telah berubah menjadi sebuah bandar kecil di tengah-tengah Kuala Lumpur. Di sepanjang jalan ini terdapat pasar, sekolah Melayu, masjid, rumah-rumah kedai, kawasan hiburan, penempatan Jawa dan Boyan, projek penambakan, kerja pelebaran jalan, serta pentadbiran kolonial yang semakin aktif mengawal setiap inci pembangunannya.
Setiap fail arkib yang muncul dalam dekad ini menunjukkan satu perkara yang jelas: Java Street sedang berkembang terlalu pantas sehingga kerajaan terpaksa sentiasa mengejar perubahan yang berlaku di lapangan. Pada awal abad ke-20 nanti, segala rancangan yang dirintis dalam dekad ini akan diterjemahkan kepada pengambilan tanah besar-besaran, pembinaan masjid baharu, pelebaran jalan secara menyeluruh dan pembentukan wajah moden Java Street.
Bab 3
Dari Kampung Melayu ke Koridor Bandar: Masjid, Pengambilan Tanah dan Pembentukan Java Street Moden (1900–1908)
Kalau dekad 1890-an memperlihatkan Java Street sedang "membesar", maka awal abad ke-20 pula menyaksikan satu perubahan yang jauh lebih besar. Kali ini British tidak lagi sekadar membaiki jambatan, membina jalan atau menangani masalah kumbahan. Mereka mula merombak keseluruhan wajah Java Street. Hampir setiap fail antara tahun 1900 hingga 1908 berkisar tentang satu perkara yang sama—pengambilan tanah. Inilah tempoh paling penting dalam sejarah Java Street kerana ketika inilah sebuah penempatan Melayu yang tumbuh secara semula jadi mula diubah menjadi sebuah jalan bandar kolonial yang tersusun.
Kalau kita membaca fail-fail ini satu demi satu, jelas bahawa kerajaan sebenarnya mempunyai satu pelan induk yang besar. Pelebaran jalan, pembinaan masjid baharu, perobohan rumah-rumah lama, pemasangan laluan pejalan kaki, penyusunan semula lot bandar, bekalan air, sehingga pembinaan jambatan baharu semuanya saling berkait. Tidak ada satu pun projek yang berdiri sendiri.
 |
| Java Street 1900an Perhatikan jenis pengangkutan yang digunakan pada masa itu. |
Namun sebelum semua itu berlaku, Java Street sekali lagi diuji oleh masalah kesihatan awam. Pada 29 Januari 1900, fail "Small-Pox: Reports Printing of a Case at Java Street" (1957/0090102W) melaporkan satu lagi kes cacar. Ini bukan kali pertama. Pada tahun 1893 seorang lelaki Boyan meninggal dunia akibat penyakit yang sama (1957/0042875W). Apabila wabak itu muncul semula tujuh tahun kemudian, ia menunjukkan bahawa masalah kesihatan awam masih belum benar-benar dapat diatasi. Kalau kita melihat keseluruhan kronologi sejak tahun 1886, coraknya sangat jelas. Mula-mula kerajaan merekodkan masalah kumbahan berhampiran Jambatan Java Street (1957/0004968W). Kemudian muncul kes cacar pada tahun 1893. Kini pada tahun 1900 penyakit itu muncul lagi. Ini menunjukkan bahawa kepadatan penduduk semakin tinggi, manakala keadaan sanitasi bandar masih jauh daripada sempurna. Rumah-rumah yang rapat, sistem longkang terbuka dan bekalan air yang tidak bersih menjadi faktor utama penyebaran penyakit.
Hanya beberapa hari kemudian, pada 9 Februari 1900, satu fail yang sangat menarik muncul, iaitu "Petition for the Removal of Immoral Women from Java Street" (1957/0090252W). Ramai orang membaca fail ini hanya sebagai isu pelacuran. Tetapi jika dilihat dalam konteks pembangunan bandar, maknanya jauh lebih besar. Apabila pelacuran mula menjadi isu pentadbiran, ia menunjukkan bahawa Java Street telah berubah menjadi kawasan komersial yang sibuk. Lazimnya rumah-rumah pelacuran hanya berkembang di kawasan yang mempunyai ramai buruh, pelombong, peniaga dan pengembara. Fenomena yang sama berlaku di Petaling Street, High Street dan sekitar Pudu pada penghujung abad ke-19.
Petisyen tersebut juga menunjukkan bahawa masyarakat Melayu sendiri mula mendesak kerajaan supaya menjaga imej kawasan mereka. Ini membuktikan bahawa Java Street masih mempunyai komuniti Melayu yang kuat, bukannya kawasan yang dikuasai sepenuhnya oleh aktiviti perdagangan.
Empat bulan kemudian, pada 11 Jun 1900, fail "Land Required for Widening Java Street – Schedule Of" (1957/0092527W) menjadi titik perubahan paling penting. Buat pertama kalinya kerajaan menyediakan jadual lengkap tanah yang perlu diambil bagi projek pelebaran jalan. Ini bukan lagi cadangan seperti tahun 1890. Ini bukan lagi anggaran kos seperti tahun 1892. Kini kerajaan sudah mengenal pasti setiap lot yang akan diambil. Inilah permulaan sebenar transformasi Java Street.
Apabila kita memasuki tahun 1903, jumlah fail mengenai tanah meningkat dengan begitu mendadak sehingga hampir keseluruhan pentadbiran Kuala Lumpur tertumpu kepada Java Street. Fail pertama yang muncul ialah "Mosque in Java Street" bertarikh 7 Jun 1903 (1957/0109693W). Fail ini sebenarnya menyambung persoalan yang timbul sejak tahun 1890 mengenai status tanah masjid. Daripada analisis keseluruhan siri fail, dapat disimpulkan bahawa masjid lama tidak lagi mampu menampung pertambahan penduduk ataupun kedudukannya menghalang rancangan pelebaran jalan. Masjid bukan dirobohkan kerana British memusuhi Islam. Sebaliknya, mereka perlu menyusun semula keseluruhan jajaran Java Street. Ini dapat dibuktikan apabila dua tahun kemudian muncul fail khusus mengenai pembinaan masjid baharu, pengambilan tanah tambahan dan tender pembinaan. Ertinya kerajaan memilih untuk memindahkan serta membina semula masjid, bukannya menghapuskannya.
Sebulan selepas itu muncul dua fail yang hampir serupa.
- 7 Julai 1903 – Widening Java Street. Acquisition of Lands (1957/0108624W) dan
- 13 Julai 1903 – Widening Java Street. Acquisition of Lands (1957/0110022W).
Kedua-dua fail ini menunjukkan bahawa proses pengambilan tanah sudah memasuki fasa pelaksanaan. Mengapa perlu dua fail? Kebiasaannya satu fail berkaitan kelulusan dasar, manakala satu lagi melibatkan proses pentadbiran seperti senarai lot, pampasan atau surat-menyurat. Ini menunjukkan bahawa projek pelebaran Java Street bukan kerja kecil. Ia melibatkan puluhan pemilik tanah. Puluhan bangunan. Dan kemungkinan ratusan penduduk.
Kemudian pada 12 November 1903, kerajaan mengeluarkan fail "Acquirement Lot 43 Section 4 Java Street" (1957/0112348W). Fail ini sangat menarik kerana buat pertama kali nombor lot tertentu dinyatakan secara khusus. Ini menunjukkan bahawa kerajaan kini memasuki peringkat paling teknikal dalam proses pengambilan tanah. Mereka tidak lagi bercakap mengenai "Java Street" secara umum. Sebaliknya setiap lot dinilai satu demi satu. Setiap pemilik dikenal pasti. Setiap pampasan dikira. Pendekatan ini mencerminkan sistem pentadbiran tanah British yang sangat teratur.
Masuk sahaja tahun 1904, projek tersebut menjadi semakin besar. Pada 19 Disember 1904, muncul fail "Acquisition of Lots 17 and 18 Java Street" (1957/0119949W). Daripada satu lot pada tahun 1903, kini kerajaan mula mengambil beberapa lot serentak. Ini membayangkan bahawa keseluruhan sisi jalan sedang disusun semula. Kemungkinan besar rumah-rumah lama yang dibina sejak dekad 1880-an mula dirobohkan bagi memberi ruang kepada jalan yang lebih luas. Tahun 1905 boleh dianggap sebagai tahun paling sibuk dalam keseluruhan sejarah Java Street. Hampir dua puluh fail berkaitan Java Street direkodkan dalam tempoh hanya setahun. Ini sesuatu yang luar biasa.
Pada 23 Januari, kerajaan mewartakan Reservation of Certain Allotments in Java Street (1957/0120675W).Ini menunjukkan bahawa beberapa lot telah dikhaskan untuk tujuan awam. Kemungkinan besar bagi pelebaran jalan, laluan pejalan kaki atau pembinaan masjid. Pada 16 Mac, muncul fail "Purchase and Removal of Light Houses in Java Street" (1957/0121655W). Ramai yang menyangka "light houses" bermaksud rumah api. Sebenarnya dalam konteks bandar kolonial, istilah ini merujuk kepada struktur kecil atau rumah ringan yang mudah dipindahkan. Fail ini membuktikan bahawa kerajaan memilih untuk membeli sesetengah rumah sebelum merobohkannya, bukannya mengambil tindakan secara paksa.
Pada 28 April, fail "Demolition of Old Houses in Java Street" (1957/0122362W) pula memperlihatkan bahawa proses merobohkan rumah-rumah lama benar-benar bermula. Kalau dibandingkan dengan fail Sekolah Melayu beratap nipah pada tahun 1895, kita boleh melihat perubahan fizikal yang besar. Rumah-rumah tradisional semakin digantikan dengan bangunan bandar.
Pada 5 Jun, kerajaan mencadangkan pembinaan laluan pejalan kaki di kedua-dua belah Jambatan Java Street (1957/0123009W).Ini satu perkembangan yang sangat moden. Ia menunjukkan bahawa jumlah pejalan kaki sudah begitu ramai sehingga mereka memerlukan laluan khas.
Tidak lama kemudian, pada 18 Julai, muncul fail mengenai bekalan air ke rumah nombor 26 dan 27 Java Street (1957/0123879W). Fail kecil ini sebenarnya sangat penting. Ia membuktikan bahawa sistem bekalan air paip mula menggantikan telaga dan sungai sebagai sumber air utama. Ini juga merupakan sebahagian daripada usaha kerajaan mengurangkan penyakit berjangkit.
Kemudian datanglah kemuncak kepada seluruh projek tersebut. Bermula September hingga Disember 1905, hampir setiap minggu muncul fail baharu. Antaranya:
- Notice of Resumption of Java Street Town Lots (1957/0124850W)
- Awards for the Ten Lots Acquired (1957/0125966W)
- Bill of Costs for Arbitration (1957/0126041W)
- Sanction for Engagement of Officers (1957/0126054W)
- Engagement of Messrs... Acquisition (1957/0126118W)
- Summary of Expenditure (1957/0126373W)
- Sanction to Compromise Acquisition (1957/0126442W)
- Proposed New Mosque at Java Street (1957/0126476W)
Apabila semua fail ini dibaca bersama, jelas bahawa kerajaan sedang melaksanakan satu projek pembaharuan bandar secara besar-besaran. Ada fail mengenai kos. Ada fail mengenai timbang tara. Ada fail mengenai pampasan. Ada fail mengenai kakitangan. Ada fail mengenai masjid. Ada fail mengenai tanah. Semuanya bergerak serentak. Ini bermaksud Java Street sedang dibentuk semula hampir sepenuhnya.
Masuk tahun 1906, proses tersebut belum berakhir. Sebaliknya ia memasuki fasa pelaksanaan terakhir. Pada 29 Januari, kerajaan membayar pampasan kepada pemilik Lot 61, 60 dan 19 (1957/0127337W). Dua hari kemudian muncul fail Requisition of Land in Java Street (1957/0127336W). Ini menunjukkan masih ada tanah yang belum diselesaikan.
Pada 9 Februari, dua fail penting dikeluarkan serentak. Satu membincangkan sama ada sebahagian tanah patut dikekalkan (1957/0127612W). Satu lagi mengenai kerja metalling atau penurapan jalan (1957/0127581W). Inilah saatnya Java Street mula berubah daripada jalan tanah merah kepada jalan batu yang lebih sesuai untuk trafik moden. Kemudian pada 2 April 1906, tender penurapan diteruskan (1957/0128550W).
Pada 16 April, timbul pula petisyen mengenai hak milik tanah masjid (1957/0128825W). Ini membuktikan bahawa walaupun projek hampir siap, isu wakaf dan pemilikan tanah masih memerlukan penyelesaian. Akhir sekali, pada 30 Julai 1906, tender pembinaan masjid baharu dikeluarkan (1957/0130989W). Inilah penutup kepada proses yang sebenarnya telah bermula sejak fail pertama mengenai tanah masjid pada tahun 1890. Apa yang mengambil masa enam belas tahun akhirnya sampai ke penghujungnya.
Pada 5 Mac 1907, kerajaan membeli dan memindahkan Rumah No. 55 Java Street (1957/0134785W). Ini mungkin antara rumah terakhir yang perlu dialihkan bagi melengkapkan projek pelebaran jalan. Setahun kemudian, pada 28 Disember 1908, kerajaan meluluskan peruntukan $700 bagi pembinaan jambatan baharu (1957/0145867W). Jambatan yang dibina pada tahun 1884 akhirnya diganti atau dinaik taraf sepenuhnya. Ia menjadi simbol bahawa Java Street telah memasuki zaman baharu.
Dalam tempoh hanya lapan tahun, Java Street berubah daripada sebuah kampung bandar Melayu yang tumbuh secara organik kepada sebuah koridor bandar kolonial yang dirancang secara sistematik. Pelebaran jalan, pengambilan tanah, pembinaan semula masjid, penurapan jalan, bekalan air paip, pembinaan laluan pejalan kaki dan jambatan baharu bukanlah projek yang berasingan, tetapi sebahagian daripada satu pelan besar untuk menjadikan Java Street sebagai salah satu pintu masuk utama ke pusat perdagangan Kuala Lumpur.
Ironinya, semakin moden wajah fizikalnya, semakin banyak pula identiti asal kampung Melayu yang mula menghilang. Rumah-rumah atap digantikan bangunan bandar, halaman yang luas bertukar menjadi deretan lot komersial, dan jalan yang dahulunya menjadi ruang hidup komuniti Jawa dan Melayu kini berubah menjadi arteri utama sebuah ibu kota yang sedang membesar dengan begitu pantas. Inilah titik perubahan paling besar dalam sejarah Java Street.
Bab 4
Java Street Menjadi Nadi Kuala Lumpur: Jalan Raya, Pengangkutan, Perniagaan dan Bandar Moden (1909–1946)
Apabila kerja-kerja besar pengambilan tanah, pelebaran jalan dan pembinaan semula masjid selesai sekitar tahun 1908, sejarah Java Street memasuki satu fasa yang sangat berbeza. Kalau sebelum ini British sibuk membina asas fizikal bandar, selepas tahun 1909 mereka mula mengurus bagaimana sebuah bandar moden harus berfungsi. Jalan yang sudah dilebarkan kini perlu menampung kenderaan yang semakin banyak, bangunan komersial terus bertambah, syarikat-syarikat asing mula membuka pejabat, manakala Java Street sendiri berubah daripada sebuah kawasan penempatan Melayu kepada salah satu koridor perdagangan yang paling sibuk di Kuala Lumpur.
Apa yang menarik, fail-fail selepas tahun 1909 tidak lagi banyak membincangkan pembinaan jalan baharu. Sebaliknya, isu yang timbul ialah kesesakan lalu lintas, bas, tempat letak kereta, pencahayaan bandar, pengambilan lot tambahan, pembangunan tebing Sungai Klang dan pertumbuhan aktiviti perniagaan. Ini menunjukkan Java Street akhirnya berjaya menjadi sebahagian daripada pusat bandar Kuala Lumpur.
Perubahan itu sebenarnya bermula pada penghujung tahun 1908 apabila kerajaan meluluskan peruntukan sebanyak $700 bagi pembinaan jambatan baharu di Java Street melalui fail "Authority to Make Provision of $700..." (1957/0145867W).
Walaupun nilainya kelihatan kecil, keputusan itu sangat penting. Ia membuktikan jambatan lama yang dibina pada tahun 1884 sudah tidak lagi mencukupi bagi menampung lalu lintas yang semakin padat. British memahami bahawa tanpa jambatan yang lebih kukuh, keseluruhan sistem pengangkutan Kuala Lumpur akan terganggu kerana Java Street merupakan salah satu laluan utama yang menghubungkan pusat bandar dengan kawasan Batu Road, Ampang dan kawasan perdagangan berhampiran Sungai Klang.
Bangunan Gian Singh dalam tahun 1909 Banjir di Java Street dalam tahun 1912
Beberapa bulan kemudian, pada 12 Julai 1913, fail "Land for Widening Java Street (Supplement to Land Purchase)" (1957/0170873W) menunjukkan bahawa kerja pelebaran masih diteruskan walaupun projek utama telah selesai beberapa tahun sebelumnya. Ini bermaksud pertumbuhan bandar berlaku begitu pantas sehingga jalan yang baru sahaja dilebarkan kembali menjadi sempit.
Pada 19 Ogos 1913, satu lagi sisi kehidupan Java Street direkodkan melalui fail "Reports Fire Broke Out at No. 99 Java Street" (1957/0171404W). Kebakaran merupakan masalah biasa di Kuala Lumpur ketika itu. Walaupun banyak bangunan batu telah dibina selepas kebakaran besar tahun 1881, masih terdapat rumah-rumah kayu dan bangunan beratap nipah di beberapa bahagian Java Street. Fail ini menunjukkan bahawa proses peralihan daripada bandar kayu kepada bandar batu sebenarnya mengambil masa yang panjang.
Kemudian pada 10 Disember 1913, kerajaan membuka sekali lagi fail "Widening Java Street (Acquisition of Land)" (1957/0173349W). Ini menunjukkan bahawa pelebaran jalan bukan projek sekali sahaja. Sebaliknya, ia menjadi proses berterusan mengikut perkembangan bandar.
Awal tahun 1914 pula memperlihatkan satu isu baharu yang tidak pernah muncul sebelumnya. Pada 28 Januari 1914, sekumpulan penduduk mengemukakan petisyen supaya bas-bas bermotor berat dilarang menggunakan Java Street melalui fail 1957/0174301W. Inilah antara bukti terawal bahawa pengangkutan bermotor telah mengubah kehidupan Kuala Lumpur. Sebelum ini jalan dipenuhi kereta lembu, kereta kuda dan beca. Kini muncul pula bas bermotor. Penduduk mula bimbang tentang bunyi bising, getaran, habuk dan keselamatan jambatan. Petisyen ini memperlihatkan konflik antara pembangunan moden dengan kehidupan harian masyarakat.
Kurang sebulan kemudian, pada 18 Februari 1914, kerajaan sekali lagi membincangkan pembinaan jalan sepanjang benteng dari Java Street ke Old Market melalui fail 1957/0174555W. Fail ini merupakan kesinambungan kepada projek embankment yang dimulakan tahun sebelumnya. Ia membuktikan bahawa pembangunan Java Street tidak boleh dipisahkan daripada pembangunan kawasan Pasar Lama (Old Market), kerana kedua-duanya berkongsi tebing Sungai Klang yang sama.
Pada 25 Jun 1914, fail "Purchase of Lots 25, 26 and 27 Section 13 Kuala Lumpur" (1957/0176823W) menunjukkan kerajaan masih membeli lot-lot tambahan berhampiran Java Street. Sekali lagi ini membuktikan bahawa peluasan bandar berlaku secara berperingkat. Tidak semua tanah diambil sekali gus. Sebaliknya, kerajaan memperoleh lot apabila diperlukan mengikut rancangan pembangunan.
Tahun 1915 menyaksikan satu lagi projek penting. Melalui fail "Road Along Embankment from Java Street to Old Market" (1957/0181531W) bertarikh 25 Mac 1915, pembinaan jalan di sepanjang benteng diteruskan. Daripada sudut sejarah bandar, jalan ini mempunyai kesan yang besar. Ia bukan sekadar memudahkan lalu lintas. Sebaliknya, ia mengubah hubungan antara sungai dan bandar. Sebelum ini Sungai Klang menjadi "belakang rumah". Selepas pembinaan benteng dan jalan raya, sungai menjadi sebahagian daripada landskap bandar yang tersusun.
Masuk tahun 1917, perkembangan ekonomi Java Street semakin jelas. Fail "Extension of Rassoolbhoy Allybhoy's Premises at Java Street" (1957/0194303W) bertarikh 24 Mac 1917 menunjukkan seorang saudagar terkenal memperluaskan premis perniagaannya. Ini memberi gambaran bahawa nilai hartanah di Java Street semakin meningkat. Para peniaga mula melabur dalam bangunan yang lebih besar. Ini juga menandakan perubahan fungsi Java Street daripada kawasan kediaman kepada kawasan perdagangan.
Menjelang tahun 1921, pembangunan itu masih berterusan. Fail "Land Corner Between Batu Road and Java Street" (1957/0216072W) bertarikh 28 Mei 1921 memperlihatkan bahawa kawasan persimpangan Batu Road–Java Street menjadi semakin strategik. Persimpangan inilah yang akhirnya berkembang menjadi salah satu kawasan paling sibuk di pusat bandar Kuala Lumpur.
Pada dekad 1920-an, Java Street benar-benar berubah wajah. Pada 7 Disember 1926, kerajaan membuka fail "Parking Place for Cars in Java Street" (1957/0245505W). Ini ialah satu bukti yang sangat menarik. Jika pada tahun 1914 masyarakat membantah bas bermotor, hanya dua belas tahun kemudian kerajaan pula menyediakan tempat letak kereta. Perubahan ini menunjukkan kadar pemilikan kenderaan semakin meningkat. Java Street kini menjadi jalan bandar moden yang perlu menyediakan kemudahan untuk automobil.
Pada 16 April 1928, muncul fail "Suggested Use for the Existing Malay Mail Officers..." (1957/0254086W). Walaupun tajuknya kelihatan kecil, fail ini menunjukkan bahawa pejabat-pejabat kerajaan Melayu masih wujud di sekitar Java Street. Ini membuktikan identiti Melayu di kawasan tersebut belum lenyap sepenuhnya walaupun pembangunan komersial semakin pesat.
Tahun 1929 pula menyaksikan satu perkembangan baharu. Fail "Proposal by the General Electric Company to Flood Light..." (1957/0258063W) bertarikh 14 Januari 1929 menunjukkan cadangan memasang lampu limpah moden. Pencahayaan elektrik menandakan Java Street kini menjadi kawasan perdagangan yang aktif bukan sahaja pada waktu siang, malah pada waktu malam. Bandar moden memerlukan cahaya. Dan Java Street kini memenuhi ciri tersebut. Masuk dekad 1930-an, isu Java Street semakin berkait dengan pengurusan bandar.
Pada 7 Disember 1932, fail "Opening of the New Premises of the Oriental Government Security Life Assurance Company" (1957/0276399W) membuktikan syarikat-syarikat kewangan antarabangsa mula membuka pejabat di Java Street. Ini menunjukkan kawasan tersebut telah berkembang menjadi alamat komersial yang bernilai tinggi.
Beberapa bulan kemudian, pada 12 Mei 1933, muncul satu fail yang sangat menarik iaitu "Ask Whether Government Has Decided to Abolish..." (1957/0279870W). Walaupun tajuk fail yang dipaparkan tidak lengkap, ia menunjukkan kerajaan sedang menilai semula sesuatu kemudahan atau struktur lama di Java Street. Perkara ini menggambarkan bahawa proses pembaharuan bandar tidak pernah berhenti. Setiap kali bandar berkembang, kerajaan akan menilai semula fungsi bangunan-bangunan lama.
 |
| Pemandangan di Java Street dalam tahun 1930 |
 |
Tahun 1933- Bangunan New Oriental dirasmikan oleh Residen British Selangor ketika itu |
Kemudian datanglah Perang Dunia Kedua. Walaupun banyak rekod zaman pendudukan Jepun tidak lengkap, beberapa fail selepas perang memberikan gambaran mengenai keadaan Java Street. Pada 18 September 1945, fail The Oriental Government Security Life Assurance Company Ltd. (1957/0671269W) direkodkan oleh Pejabat Penyimpan Harta Musuh.
Dua hari kemudian muncul fail George Blunn & Co. Ltd., 120 Java Street (1957/0671265W). Pada 8 Oktober 1945, fail Messrs. Storch Brothers, Java Street (1957/0671238W) pula direkodkan. Kemudian pada 2 November 1945, muncul fail Dai Joa Shokai, Java Street (Messrs. Storch Brothers) (1957/0671239W). Keempat-empat fail ini mempunyai nilai sejarah yang sangat tinggi. Ia bukan sekadar mengenai syarikat. Sebaliknya, ia membuktikan bahawa Java Street menjadi lokasi pelbagai firma antarabangsa sebelum perang, kemudian semua aset tersebut disiasat oleh Pejabat Penyimpan Harta Musuh selepas Jepun menyerah kalah. Melalui fail-fail ini kita dapat melihat bagaimana Java Street menjadi sebahagian daripada ekonomi perang dan pascaperang di Tanah Melayu.
Akhir sekali, pada 19 November 1946, fail Pos "Parcel Malacca No. 1612 to Chop Lum Chong, 203 Java Street" (1987/0034527W) memberikan gambaran yang sangat menarik tentang kehidupan harian. Ia menunjukkan bahawa Java Street bukan sahaja mempunyai pejabat kerajaan dan syarikat besar. Di situ juga terdapat kedai-kedai tempatan yang menggunakan sistem pos moden. Ini membuktikan bahawa selepas perang, Java Street kembali hidup sebagai kawasan perdagangan yang penting.
Jika diperhatikan keseluruhan siri fail dari tahun 1909 hingga 1946, jelas bahawa sejarah Java Street bukan lagi sejarah sebuah jalan Melayu semata-mata. Ia telah berkembang menjadi gambaran evolusi Kuala Lumpur sendiri. Pada awal abad ke-20, tumpuannya ialah pembinaan semula bandar melalui pelebaran jalan dan pengambilan tanah. Menjelang dekad 1910-an, perhatian beralih kepada pengangkutan, benteng sungai dan jaringan jalan raya. Dekad 1920-an pula memperlihatkan kemunculan automobil, pencahayaan elektrik dan pembangunan premis komersial.
Sementara itu, dekad 1930-an hingga selepas Perang Dunia Kedua menyaksikan Java Street menjadi alamat penting bagi syarikat-syarikat perdagangan dan kewangan antarabangsa. Dalam masa kira-kira empat puluh tahun, Java Street telah melalui perjalanan yang luar biasa—daripada sebuah penempatan masyarakat Jawa dan Melayu di tebing Sungai Klang kepada sebuah koridor perdagangan moden yang menjadi nadi denyutan Kuala Lumpur. Inilah sebabnya Java Street wajar dianggap sebagai salah satu jalan yang paling penting dalam sejarah pembentukan ibu negara Malaysia.
Bab 5
Mengapa Java Street Hilang? Sejarah yang Dipadam, Nama yang Ditukar dan Warisan yang Masih Hidup
Apabila kita meneliti keseluruhan rekod Java Street dari tahun 1884 sehingga selepas Perang Dunia Kedua, satu persoalan besar mula timbul. Bagaimana sebuah jalan yang begitu penting dalam sejarah Kuala Lumpur akhirnya hilang daripada peta? Mengapa nama Java Street tidak lagi dikenali oleh generasi hari ini, sedangkan fail-fail kerajaan membuktikan bahawa selama lebih enam puluh tahun jalan ini menjadi salah satu pusat pentadbiran, perdagangan, keagamaan dan kehidupan masyarakat Melayu di ibu kota?
Jawapannya tidak berlaku dalam satu malam. Ia berlaku sedikit demi sedikit, seiring perubahan wajah Kuala Lumpur daripada bandar kolonial kepada ibu negara moden. Kalau kita melihat keseluruhan siri fail yang telah dibincangkan, sebenarnya kita sedang membaca proses "menghilangkan" Java Street secara perlahan-lahan.
Pada tahun 1884, fail pertama mengenai Pelan Jambatan Java Street (1957/0002903W) memperlihatkan sebuah jalan kecil di tebing Sungai Klang yang berfungsi menghubungkan penempatan Melayu dengan pusat bandar yang sedang berkembang. Ketika itu Java Street hanyalah sebahagian daripada kampung bandar. Masih terdapat tanah kosong. Masih ada rumah-rumah kayu. Masih terdapat kebun. Masih wujud suasana kampung.
Tetapi apabila memasuki dekad 1890-an, kerajaan mula melihat kawasan ini daripada sudut yang berbeza. Java Street tidak lagi dianggap sebuah kampung. Ia mula dilihat sebagai aset ekonomi. Sebab itulah muncul begitu banyak fail mengenai pelebaran jalan (1957/0021967W, 1957/0034422W, 1957/0075480W), penambakan tanah (1957/0063330W, 1957/0064680W, 1957/0069029W, 1957/0074322W) serta pembinaan benteng sungai.
Daripada sudut pentadbiran kolonial, semua projek itu masuk akal. Tetapi daripada sudut sejarah masyarakat tempatan, setiap projek tersebut sedikit demi sedikit mengubah identiti asal Java Street. Rumah mula dirobohkan. Tanah diambil. Jalan diperbesarkan. Bangunan baharu muncul.
Kemudian datang pula projek terbesar antara 1903 hingga 1906. Puluhan fail mengenai pengambilan tanah, pampasan, timbang tara, perobohan rumah, pemindahan masjid, penurapan jalan, bekalan air, serta laluan pejalan kaki membuktikan bahawa Java Street sebenarnya dibina semula hampir sepenuhnya.
Apa yang menarik ialah British tidak pernah menggunakan istilah "membangunkan kampung." Mereka menggunakan istilah seperti: acquisition;r esumption; widening; reclamation; metalling; embankment. Bahasa pentadbiran ini kedengaran teknikal. Tetapi di sebalik setiap istilah itu sebenarnya terdapat rumah yang dipindahkan. Tanah yang diambil. Halaman yang hilang. Pokok yang ditebang. Masjid yang dipindahkan. Dan sebuah komuniti yang sedang berubah.
Inilah sisi sejarah bandar yang jarang dibincangkan. Pembangunan sentiasa mempunyai harga yang perlu dibayar. Apabila memasuki dekad 1910-an, perubahan itu semakin jelas.
Fail mengenai bas bermotor (1957/0174301W), jalan benteng (1957/0181531W), persimpangan Batu Road (1957/0216072W) dan tempat letak kereta (1957/0245505W) menunjukkan bahawa Java Street bukan lagi jalan kampung. Ia telah menjadi jalan bandar. Ironinya, semakin moden Java Street menjadi, semakin kurang ciri asalnya yang tinggal. Masjid lama telah berubah. Rumah-rumah Melayu semakin berkurangan. Lot-lot kecil bergabung menjadi premis perdagangan. Sungai yang dahulu menjadi sebahagian kehidupan harian kini dipisahkan oleh benteng konkrit.
Kalau kita membaca fail-fail tahun 1945 daripada Pejabat Penyimpan Harta Musuh, kita akan menemui nama-nama syarikat asing seperti George Blunn & Co., Storch Brothers, Dai Joa Shokai dan Oriental Government Security Life Assurance Company. Ini menunjukkan bahawa menjelang penghujung era kolonial, Java Street lebih dikenali sebagai alamat perdagangan daripada kawasan penempatan Melayu. Perubahan fungsi itu sebenarnya menjadi petunjuk kepada perubahan nama yang berlaku kemudian.
Selepas Perang Dunia Kedua, Kuala Lumpur memasuki zaman baharu. Kemerdekaan semakin hampir. Bandar berkembang ke semua arah. Nama-nama jalan kolonial juga mula disusun semula. Java Street akhirnya menerima nama baharu. Hari ini ia dikenali sebagai Jalan Tun Perak. Penukaran nama itu berlaku bagi menghormati Tun Perak, Bendahara Melaka yang terkenal dalam sejarah Kesultanan Melayu Melaka. Daripada sudut nasional, keputusan itu sangat wajar.
Bangunan 7 tingkat Chan Wing di Jalan Mountbatten merupakan bangunan tertinggi di KL pada tahun 1950
 |
| Jalan Mountbatten Road dalam tahun 1955 |
 |
Jalan Mountbatten Road dalam tahun 1957      Pemandangan Jalan Mountbatten dalam tahun 1964   Pemandangan Jalan Mountbatten dalam tahun 1964         Stesen Masjid Jamek |
Tetapi daripada sudut sejarah bandar, satu perkara turut berlaku. Nama "Java Street" perlahan-lahan hilang daripada ingatan masyarakat. Generasi hari ini mengenali Jalan Tun Perak. Tetapi tidak ramai mengetahui bahawa sebelum itu jalan yang sama pernah menjadi: tempat orang Jawa mula membina kehidupan; kawasan masyarakat Boyan; laluan utama orang Melayu menuju pusat bandar; lokasi sekolah Melayu;tapak masjid lama; kawasan pasar; tempat berlangsungnya persembahan bangsawan; lokasi wabak cacar; kawasan pelacuran yang dipertikaikan penduduk; pusat pembangunan bandar kolonial; dan akhirnya menjadi nadi perdagangan Kuala Lumpur.
Ironinya, hampir semua kisah itu masih tersimpan kemas di Arkib Negara Malaysia. Lebih seratus fail mengenai Java Street masih wujud. Ada fail mengenai jambatan. Ada fail mengenai jalan. Ada fail mengenai tanah. Ada fail mengenai rumah. Ada fail mengenai masjid. Ada fail mengenai kebakaran. Ada fail mengenai sekolah. Ada fail mengenai bekalan air. Ada fail mengenai perniagaan. Ada fail mengenai syarikat Jepun selepas perang. Ada fail mengenai pencahayaan elektrik. Ada fail mengenai tempat letak kereta. Malah ada juga fail mengenai satu kes kematian seorang lelaki Boyan akibat cacar.
Apabila semua fail ini disusun mengikut garis masa, kita sebenarnya memperoleh sebuah autobiografi lengkap tentang Java Street. Jarang sekali sebuah jalan di Kuala Lumpur mempunyai rekod pentadbiran yang begitu panjang dan begitu terperinci. Lebih menarik lagi, Java Street membolehkan kita melihat bagaimana Kuala Lumpur berkembang daripada sebuah petempatan kecil di pertemuan Sungai Klang dan Sungai Gombak kepada sebuah bandar kolonial, kemudian menjadi ibu kota moden. Semua perubahan itu dapat diikuti melalui satu jalan sahaja.
Bagi saya, inilah nilai sebenar Java Street. Ia bukan sekadar nama lama kepada Jalan Tun Perak. Ia ialah "mikrokosmos" Kuala Lumpur. Kalau seseorang mahu memahami bagaimana Kuala Lumpur lahir, berkembang, berubah wajah dan akhirnya menjadi bandar raya, dia sebenarnya tidak perlu melihat seluruh peta bandar. Cukup melihat sejarah Java Street.
Di situlah ada kisah masyarakat Jawa yang memberi identiti kepada nama jalan. Di situlah ada kisah orang Melayu membina masjid dan sekolah. Di situlah ada kisah Boyan, pedagang India Muslim, saudagar Cina dan syarikat Eropah berkongsi ruang yang sama. Di situlah British menguji dasar perancangan bandar mereka. Di situlah juga kita melihat bagaimana pembangunan moden mampu mengubah bukan sahaja landskap fizikal, tetapi juga ingatan kolektif sesebuah bandar.
Hari ini, apabila ribuan orang berjalan di sepanjang Jalan Tun Perak setiap hari, kebanyakannya mungkin tidak pernah menyedari bahawa mereka sebenarnya sedang menapak di atas lapisan sejarah yang sangat tebal. Di bawah deretan bangunan konkrit, jalan berturap dan laluan pengangkutan moden itu pernah wujud rumah-rumah kayu masyarakat Jawa, sekolah Melayu beratap nipah, masjid lama, jambatan kayu yang merentasi Sungai Klang, pasar, kedai kecil, kebun, serta lorong-lorong yang menjadi saksi kelahiran Kuala Lumpur. Itulah sebabnya Java Street tidak sepatutnya dilihat sekadar sebagai nama lama yang telah diganti. Ia ialah salah satu tapak memori terpenting dalam sejarah ibu negara—tempat yang merakam perubahan sosial, ekonomi, pentadbiran dan budaya Kuala Lumpur selama lebih enam dekad. Selagi fail-fail arkib itu masih wujud, sejarah Java Street tidak pernah benar-benar hilang. Ia hanya menunggu untuk dibaca semula, difahami semula dan dikembalikan ke tempat yang sewajarnya dalam naratif sejarah Kuala Lumpur.
Bab 6
Java Street dalam Ingatan Kuala Lumpur: Membaca Semula Sebuah Jalan yang Membentuk Sebuah Bandar
Selepas meneliti lebih enam dekad rekod arkib mengenai Java Street, satu perkara menjadi semakin jelas. Sejarah jalan ini sebenarnya jauh lebih besar daripada sejarah sebatang jalan. Java Street ialah cermin kepada kelahiran Kuala Lumpur. Apa sahaja yang berlaku kepada Kuala Lumpur—daripada pembukaan penempatan awal, pembinaan jambatan, perkembangan perdagangan, pembentukan masyarakat majmuk, pembangunan bandar, perubahan sistem pengangkutan sehinggalah kepada pembentukan ibu negara moden—semuanya dapat dikesan melalui sejarah jalan ini.
Sebab itu saya selalu berpendapat bahawa kalau seseorang ingin memahami sejarah Kuala Lumpur secara menyeluruh, dia tidak perlu bermula dengan bangunan pencakar langit atau mercu tanda moden. Sebaliknya, dia perlu kembali kepada jalan-jalan lama seperti Java Street. Di situlah bandar ini mula belajar menjadi sebuah bandar.
Apa yang paling mengagumkan ialah jumlah rekod arkib yang masih wujud. Sangat sedikit jalan di Kuala Lumpur mempunyai dokumentasi yang begitu lengkap. Daripada fail pertama mengenai pelan jambatan pada tahun 1884 sehinggalah fail perdagangan selepas Perang Dunia Kedua pada tahun 1946, hampir setiap perubahan fizikal Java Street direkodkan oleh pentadbiran kolonial. Ada rekod tentang jambatan, jalan raya, benteng sungai, tanah, rumah, sekolah, masjid, pasar, syarikat perdagangan, kebakaran, wabak penyakit, bekalan air, pencahayaan elektrik, pengangkutan awam, tempat letak kereta, malah pergaduhan dan aduan penduduk.
Jika semua fail tersebut disusun mengikut kronologi, ia sebenarnya membentuk satu "biografi" lengkap sebuah jalan. Inilah keistimewaan Java Street. Kita bukan sekadar mengetahui bila jalan itu dibina. Kita mengetahui bagaimana ia berubah. Kita mengetahui siapa yang tinggal di situ. Kita mengetahui masalah yang mereka hadapi. Kita mengetahui bagaimana kerajaan membuat keputusan. Kita mengetahui bagaimana penduduk memberi reaksi terhadap pembangunan. Dan kita juga mengetahui bagaimana sebuah jalan perlahan-lahan kehilangan identiti asalnya.
Apabila diteliti secara keseluruhan, terdapat beberapa tema besar yang sentiasa berulang dalam rekod Java Street. Tema pertama ialah air. Sungai Klang sentiasa menjadi faktor utama dalam sejarah Java Street. Jambatan dibina kerana sungai. Benteng dibina kerana sungai. Penambakan dilakukan kerana sungai. Masalah kumbahan berlaku kerana sungai. Hakisan tebing berlaku kerana sungai. Jalan baharu juga dibina mengikut bentuk sungai. Ini menunjukkan bahawa Kuala Lumpur pada asalnya ialah sebuah bandar sungai, bukannya bandar jalan raya.
Tema kedua ialah tanah. Lebih daripada dua puluh fail membincangkan pengambilan tanah, pampasan, pemilikan lot dan pengubahan sempadan tanah. Ini membuktikan bahawa pembangunan bandar kolonial sebenarnya berlaku melalui proses penyusunan semula pemilikan tanah secara besar-besaran. Daripada sudut pentadbiran, ia dinamakan acquisition atau resumption. Daripada sudut masyarakat, ia bermaksud perpindahan kehidupan. Rumah berpindah. Kedai berpindah. Masjid berpindah. Malah keseluruhan susun atur masyarakat juga berubah.
Tema ketiga ialah mobiliti. Pada awalnya Java Street hanya dilalui pejalan kaki, kereta lembu dan kereta kuda. Kemudian muncul jambatan yang lebih besar. Selepas itu jalan dilebarkan. Kemudian dibina laluan pejalan kaki. Kemudian datang bas bermotor. Selepas itu pula muncul tempat letak kereta. Kesemua perubahan ini menunjukkan bagaimana teknologi pengangkutan telah mengubah bentuk bandar. Menariknya, setiap kali teknologi berubah, kerajaan terpaksa membuka fail baharu. Seolah-olah Java Street sentiasa "terlalu kecil" untuk pembangunan yang sedang berlaku.
Tema keempat ialah masyarakat majmuk. Nama Java Street sendiri menunjukkan pengaruh masyarakat Jawa. Tetapi fail-fail arkib membuktikan bahawa kawasan ini turut dihuni oleh orang Melayu tempatan, Boyan, India Muslim, Cina, Eropah dan kemudian syarikat Jepun. Masjid Java Street membuktikan peranan masyarakat Islam. Fail mengenai sekolah Melayu membuktikan pendidikan Melayu berkembang di situ. Fail mengenai kedai arak menunjukkan komuniti Eropah dan Cina turut aktif. Fail mengenai syarikat perdagangan antarabangsa pula menunjukkan Java Street akhirnya menjadi sebahagian daripada ekonomi dunia. Inilah wajah sebenar Kuala Lumpur sejak zaman awalnya. Ia berkembang kerana kepelbagaian masyarakat.
Tema kelima ialah perubahan fungsi bandar. Pada tahun 1880-an Java Street ialah kawasan penempatan. Masuk tahun 1890-an ia menjadi kawasan perdagangan. Awal 1900-an ia menjadi tapak pembangunan bandar. Dekad 1910-an menyaksikan kemunculan jaringan jalan raya moden. Dekad 1920-an memperlihatkan pertumbuhan automobil dan syarikat perdagangan. Dekad 1930-an pula menyaksikan kemunculan institusi kewangan. Selepas perang, Java Street menjadi salah satu alamat komersial utama Kuala Lumpur. Perjalanan ini menunjukkan bahawa bandar bukan sesuatu yang statik. Bandar sentiasa berubah mengikut keperluan ekonomi. Namun, perubahan itu turut membawa satu persoalan besar. Semakin moden bandar menjadi, semakin banyak memori lamanya yang hilang. Hari ini, hampir tiada siapa menyebut nama Java Street. Ramai mengenali Jalan Tun Perak.Tetapi hanya segelintir yang mengetahui bahawa di bawah jalan moden itu pernah wujud penempatan Jawa yang memberi nama kepada jalan tersebut.
Lebih sedikit lagi yang mengetahui bahawa di situ pernah berdiri sebuah masjid lama, sekolah Melayu, pasar, rumah-rumah attap, kedai kecil dan jambatan kayu yang menjadi nadi awal Kuala Lumpur. Sebab itu sejarah Java Street bukan sekadar sejarah fizikal. Ia juga sejarah memori. Apabila nama jalan berubah, memori masyarakat juga perlahan-lahan berubah. Generasi baharu mengenali bangunan moden, tetapi tidak lagi mengenali kisah yang pernah berlaku di tempat yang sama. Di sinilah peranan arkib menjadi sangat penting. Setiap fail yang tersimpan di Arkib Negara Malaysia sebenarnya ialah cebisan memori bandar. Apabila disusun satu demi satu, fail-fail tersebut menghidupkan semula sebuah jalan yang hampir dilupakan.
Lebih menarik lagi, penyelidikan ini membuktikan bahawa sejarah bandar tidak boleh ditulis hanya berdasarkan bangunan yang masih berdiri. Sebaliknya, sejarah bandar perlu ditulis melalui gabungan peta lama, pelan ukur, fail tanah, rekod kesihatan, laporan kejuruteraan, surat-menyurat pentadbiran, gambar lama serta cerita masyarakat. Semuanya saling melengkapi. Itulah sebabnya kajian terhadap Java Street sangat penting. Ia bukan sekadar mengisi kekosongan sejarah sebuah jalan. Ia membantu kita memahami bagaimana Kuala Lumpur dibina. Lebih penting daripada itu, ia menunjukkan bahawa sejarah ibu negara sebenarnya lahir daripada sejarah jalan-jalan kecil yang sering dipandang biasa. Java Street ialah salah satu daripadanya.
Tanpa Java Street, kita sukar memahami bagaimana pusat perdagangan berkembang dari tebing Sungai Klang. Tanpa Java Street, kita tidak dapat melihat bagaimana masyarakat Jawa, Melayu, Boyan, India Muslim dan Cina berkongsi ruang yang sama dalam membentuk identiti awal Kuala Lumpur. Tanpa Java Street, kita juga tidak akan memahami bagaimana dasar perancangan bandar British mengubah landskap fizikal dan sosial ibu kota.
Akhirnya, Java Street mengajar satu perkara yang sangat penting kepada kita sebagai pengkaji sejarah. Sesebuah jalan bukan sekadar laluan yang menghubungkan satu tempat ke satu tempat yang lain. Jalan juga menghubungkan manusia dengan masa silamnya. Di atas jalan itulah orang berjalan ke masjid, ke sekolah, ke pasar dan ke tempat kerja. Di situlah berlaku pertemuan pelbagai budaya, lahirnya aktiviti ekonomi, berkembangnya pentadbiran dan terbentuknya identiti bandar. Apabila nama jalan berubah, bangunan dirobohkan dan generasi lama pergi meninggalkan kita, hanya arkib yang tinggal sebagai saksi. Oleh sebab itu, Java Street bukan sekadar nama lama kepada Jalan Tun Perak. Ia ialah salah satu asas yang membentuk Kuala Lumpur. Selagi rekod-rekod arkib itu terus dipelihara dan dikaji, selagi itulah sejarah Java Street akan terus hidup sebagai sebahagian daripada sejarah besar ibu negara Malaysia.
Bab 7
Kesimpulan: Java Street sebagai Nadi Awal Kuala Lumpur dan Kepentingannya dalam Historiografi Malaysia
Apabila keseluruhan lebih seratus fail arkib mengenai Java Street disusun mengikut garis masa, satu hakikat menjadi amat jelas. Java Street bukan sekadar sebuah jalan lama di Kuala Lumpur. Ia ialah salah satu tapak paling penting dalam sejarah pembentukan bandar ini. Malah, jika diteliti dengan lebih mendalam, sejarah Java Street sebenarnya boleh dibaca sebagai sejarah Kuala Lumpur itu sendiri.
Kajian ini bermula dengan satu persoalan yang kelihatan mudah. Mengapa sebuah jalan yang begitu penting suatu ketika dahulu hampir tidak pernah disebut dalam penulisan sejarah moden? Jawapannya hanya ditemui apabila fail-fail Arkib Negara Malaysia dibaca satu persatu, dibandingkan antara satu sama lain, disusun mengikut kronologi dan dianalisis dalam konteks perkembangan bandar. Daripada proses itulah muncul gambaran yang jauh lebih lengkap daripada apa yang pernah diperkatakan sebelum ini.
Rekod paling awal pada tahun 1884 menunjukkan Java Street sudah mempunyai kedudukan strategik sehingga kerajaan memberi perhatian khusus kepada pembinaan jambatan yang menghubungkannya dengan pusat bandar. Ini membuktikan bahawa Java Street bukan jalan sampingan, sebaliknya merupakan sebahagian daripada rangkaian jalan utama Kuala Lumpur yang sedang berkembang selepas Perang Klang.
Tidak lama kemudian, fail-fail mengenai pemilikan lot, pembinaan jalan baharu, pembaikan jambatan, pembinaan pasar dan pengurusan tanah menunjukkan bahawa kerajaan kolonial melihat Java Street sebagai kawasan yang mempunyai potensi ekonomi yang besar. Setiap keputusan pentadbiran yang direkodkan antara tahun 1884 hingga penghujung abad ke-19 menunjukkan bahawa pembangunan Kuala Lumpur sentiasa bertumpu kepada kawasan sekitar Sungai Klang, dan Java Street berada tepat di tengah-tengah perubahan tersebut.
Dalam masa yang sama, fail-fail sosial memberikan gambaran kehidupan harian masyarakat yang jauh lebih kaya daripada sekadar catatan rasmi pentadbiran. Di Java Street kita menemui kisah masyarakat Jawa yang memberikan identiti kepada nama jalan. Di situ juga terdapat masyarakat Melayu tempatan yang membina masjid, sekolah dan komuniti mereka. Kita menemui masyarakat Boyan yang tinggal berhampiran sungai. Kita menemui saudagar India Muslim yang mengembangkan perniagaan. Kita menemui pedagang Cina yang membuka kedai. Kita menemui syarikat Eropah yang mengurus perdagangan antarabangsa. Malah selepas Perang Dunia Kedua, kita menemui pula syarikat Jepun yang direkodkan oleh Pejabat Penyimpan Harta Musuh. Kesemua masyarakat ini hidup dalam ruang bandar yang sama. Mereka mungkin datang daripada latar belakang yang berbeza, tetapi Java Street menjadi titik pertemuan mereka.
Inilah wajah sebenar Kuala Lumpur sejak awal penubuhannya. Ia tidak pernah dibina oleh satu kelompok sahaja. Sebaliknya, bandar ini berkembang melalui kerjasama, persaingan dan interaksi pelbagai komuniti. Satu lagi penemuan penting daripada penyelidikan ini ialah bagaimana pembangunan bandar berlaku secara berperingkat.
Daripada fail-fail arkib, jelas bahawa British tidak pernah membina Java Street sekali gus. Sebaliknya pembangunan berlaku sedikit demi sedikit. Mula-mula jambatan. Kemudian jalan. Selepas itu benteng sungai. Kemudian pelebaran jalan. Diikuti pengambilan tanah. Selepas itu pemasangan laluan pejalan kaki. Kemudian pembinaan masjid baharu. Seterusnya pencahayaan elektrik. Kemudian tempat letak kereta. Akhir sekali bangunan-bangunan perdagangan moden. Urutan ini membolehkan kita melihat bagaimana sesebuah bandar sebenarnya berkembang. Bandar bukan dibina dalam satu rancangan besar. Ia lahir melalui ratusan keputusan pentadbiran kecil yang dibuat selama puluhan tahun. Java Street memberikan contoh yang sangat jelas tentang proses tersebut.
Kajian ini juga menunjukkan bahawa setiap pembangunan mempunyai kesan sosial. Apabila jalan dilebarkan, rumah perlu dirobohkan. Apabila benteng dibina, hubungan masyarakat dengan sungai berubah. Apabila tanah diambil, pemilik lama kehilangan ruang mereka. Apabila bangunan komersial bertambah, kawasan kediaman semakin mengecil. Apabila kenderaan bermotor datang, kehidupan masyarakat turut berubah. Semua perubahan ini dapat dikesan melalui fail-fail pentadbiran yang pada zahirnya kelihatan sekadar membincangkan hal teknikal.
Namun apabila dibaca secara menyeluruh, fail-fail tersebut sebenarnya menceritakan kisah manusia. Di sinilah terletaknya kekuatan sumber arkib. Satu fail mungkin hanya membincangkan pembinaan sebuah jambatan. Satu lagi mungkin mengenai pampasan tanah. Satu lagi tentang masjid. Satu lagi mengenai kebakaran.Jika dibaca secara berasingan, nilainya mungkin kelihatan kecil. Tetapi apabila lebih seratus fail dihimpunkan dan dianalisis bersama, ia berubah menjadi sebuah naratif sejarah yang sangat lengkap.
Inilah pendekatan yang sepatutnya diperluaskan dalam penulisan sejarah bandar di Malaysia. Sejarah tidak boleh bergantung kepada satu sumber sahaja. Ia perlu dibina melalui gabungan fail pentadbiran, pelan ukur, peta lama, gambar, laporan kejuruteraan, rekod kesihatan, surat-menyurat dan sumber lisan. Java Street membuktikan bahawa pendekatan seperti ini mampu menghasilkan gambaran sejarah yang jauh lebih hidup.
Daripada sudut historiografi, kajian ini turut mencabar beberapa tanggapan lama. Selama ini sejarah Kuala Lumpur sering ditulis dengan memberi tumpuan kepada bangunan besar seperti Bangunan Sultan Abdul Samad, Masjid Jamek, Stesen Kereta Api Kuala Lumpur atau Dataran Merdeka. Semua bangunan tersebut sememangnya penting. Namun sebelum bangunan-bangunan itu muncul, sudah wujud jalan-jalan yang membentuk asas bandar. Java Street ialah salah satu daripadanya. Tanpa memahami sejarah jalan ini, kita sebenarnya kehilangan sebahagian daripada proses kelahiran Kuala Lumpur. Lebih penting lagi, penyelidikan ini menunjukkan bahawa sejarah sesebuah bandar tidak semestinya perlu ditulis melalui tokoh-tokoh besar. Kadangkala sejarah bandar boleh difahami melalui perjalanan sebuah jalan. Melalui Java Street kita dapat melihat dasar pentadbiran British, perubahan ekonomi kolonial, perkembangan masyarakat majmuk, transformasi sistem pengangkutan, pembentukan ruang bandar dan evolusi identiti Kuala Lumpur. Semuanya berlaku di sepanjang satu jalan sahaja.
Itulah sebabnya Java Street mempunyai nilai yang sangat besar kepada sejarah Malaysia. Ia bukan sekadar nama lama kepada Jalan Tun Perak. Ia ialah makmal sejarah bandar. Ia ialah arkib terbuka yang memperlihatkan bagaimana sebuah bandar berkembang daripada penempatan kecil di tebing sungai kepada ibu negara sebuah negara merdeka.
Mungkin hari ini nama Java Street sudah tiada pada papan tanda jalan. Bangunan asalnya juga hampir semuanya telah hilang. Rumah-rumah kayu, sekolah Melayu, jambatan lama dan deretan kedai awal telah digantikan oleh bangunan konkrit, sistem pengangkutan moden dan arus manusia yang tidak pernah berhenti. Namun sejarah tidak hilang bersama perubahan fizikal itu. Ia masih hidup dalam fail-fail Arkib Negara Malaysia, dalam peta lama, dalam gambar-gambar kolonial dan dalam ingatan yang berjaya dipelihara melalui penyelidikan.
Oleh itu, tugas sejarawan bukan sekadar mengumpulkan fakta, tetapi menghidupkan semula tempat-tempat yang telah dilupakan. Java Street ialah salah satu daripadanya. Dengan mengembalikan sejarah Java Street ke dalam naratif Kuala Lumpur, kita bukan sekadar menyelamatkan nama sebuah jalan, tetapi mengembalikan satu bab penting dalam sejarah pembentukan ibu negara Malaysia. Itulah nilai sebenar penyelidikan ini—menghubungkan semula Kuala Lumpur hari ini dengan akar sejarahnya yang sebenar, supaya generasi akan datang memahami bahawa di sebalik nama Jalan Tun Perak yang mereka kenali sekarang, pernah wujud sebuah Java Street yang menjadi antara nadi terawal kepada kelahiran dan perkembangan Kuala Lumpur.
Bab 8
Menjejak Semula Java Street: Cadangan Tafsiran Baharu Sejarah Kuala Lumpur Berdasarkan Sumber Arkib
Setiap penyelidikan sejarah yang baik bukan sekadar mengumpulkan fakta, tetapi membuka ruang kepada tafsiran baharu. Selepas meneliti lebih seratus fail Arkib Negara Malaysia berkaitan Java Street, jelas bahawa sejarah jalan ini masih belum selesai ditulis. Apa yang dibentangkan dalam kajian ini sebenarnya hanyalah permulaan kepada satu penyelidikan yang jauh lebih besar. Semakin banyak fail dibaca, semakin jelas bahawa Java Street bukan sekadar salah satu jalan lama di Kuala Lumpur, malah merupakan salah satu "pusat dokumentasi" terbaik untuk memahami bagaimana bandar ini dibentuk sejak penghujung abad ke-19.
Selama ini, banyak buku sejarah Kuala Lumpur memberikan tumpuan kepada tokoh-tokoh besar seperti Raja Abdullah, Yap Ah Loy, Frank Swettenham, Kapitan Cina, Residen British atau pembinaan bangunan ikonik seperti Bangunan Sultan Abdul Samad dan Masjid Jamek. Semua itu memang penting. Namun apabila fail-fail Java Street dibaca secara menyeluruh, kita mendapati bahawa sejarah bandar sebenarnya tidak dibentuk oleh tokoh semata-mata.
Sebaliknya, sejarah bandar dibentuk melalui keputusan-keputusan pentadbiran yang kelihatan kecil. Sebuah jambatan dibina. Sebidang tanah diambil. Sebuah rumah dipindahkan. Sebuah masjid dibina semula. Sebatang jalan dilebarkan. Sebuah benteng sungai didirikan. Sebuah pasar dirancang. Sebuah sekolah diperbaiki. Sebuah kedai dibuka. Sebuah syarikat berpindah masuk. Apabila semua keputusan kecil ini dihimpunkan selama enam puluh tahun, hasilnya ialah sebuah bandar yang kita kenali hari ini sebagai Kuala Lumpur.
Inilah tafsiran baharu yang dibawa oleh kajian Java Street. Kajian ini juga membuktikan bahawa sejarah bandar perlu ditulis secara mikrosejarah (microhistory). Dalam historiografi moden, pendekatan mikrosejarah menumpukan perhatian kepada satu lokasi kecil atau satu komuniti tertentu sebelum menghubungkannya dengan perkembangan yang lebih besar. Java Street ialah contoh terbaik pendekatan tersebut. Melalui satu jalan sahaja kita dapat memahami: perkembangan pentadbiran British; evolusi sistem jalan raya; perubahan ekonomi kolonial; pembangunan sistem saliran; sejarah kesihatan awam; pertumbuhan masyarakat majmuk; perkembangan pendidikan Melayu; sejarah institusi Islam; perubahan guna tanah; perkembangan perdagangan antarabangsa; kesan Perang Dunia Kedua terhadap ekonomi bandar. Jarang sekali satu lokasi mampu menghimpunkan begitu banyak dimensi sejarah.
Lebih menarik lagi, fail-fail Java Street menunjukkan bahawa pentadbiran kolonial sebenarnya sangat teliti dalam merekodkan perubahan bandar. Hampir setiap perubahan mempunyai failnya sendiri. Kalau sebuah pokok menghalang jalan, ada fail. Kalau jambatan rosak, ada fail. Kalau rumah terbakar, ada fail. Kalau berlaku wabak cacar, ada fail. Kalau penduduk membuat bantahan, ada fail. Kalau sebuah masjid mahu dibina, ada fail. Kalau mahu melebarkan jalan beberapa kaki sahaja pun, ada fail. Daripada sudut penyelidikan sejarah, keadaan ini sangat berharga. Ia membolehkan pengkaji menyusun semula perkembangan bandar hampir hari demi hari. Ini juga menunjukkan bahawa Arkib Negara Malaysia sebenarnya masih menyimpan khazanah yang belum diterokai sepenuhnya.
Java Street hanyalah satu contoh. Besar kemungkinan jalan-jalan lain seperti High Street, Market Street, Batu Road, Pudu Road, Rodger Road, Cross Street, Theatre Road, Malay Street, Kling Street dan Ampang Street juga mempunyai siri fail yang sama banyak. Sekiranya semua jalan ini dikaji menggunakan pendekatan yang sama, kita mungkin dapat menghasilkan sejarah Kuala Lumpur yang jauh lebih lengkap berbanding apa yang ada sekarang.
Daripada sudut metodologi, kajian ini turut menunjukkan bahawa penyelidikan sejarah bandar tidak boleh bergantung kepada satu jenis sumber sahaja. Fail pentadbiran perlu dibaca bersama pelan ukur. Pelan ukur perlu dibandingkan dengan peta lama. Peta lama perlu dipadankan dengan gambar udara. Gambar lama pula perlu dibandingkan dengan keadaan tapak hari ini. Kemudian semua maklumat tersebut perlu disemak menggunakan surat khabar, laporan tahunan, direktori perdagangan, rekod banci, fail tanah dan sumber lisan. Apabila semua sumber ini saling menyokong, barulah naratif sejarah yang benar-benar kukuh dapat dibina.
Dalam konteks Java Street, pendekatan silang sumber ini menghasilkan beberapa penemuan penting.
- Pertama, nama "Java Street" bukan sekadar nama jalan, tetapi mencerminkan kewujudan komuniti Jawa yang mempunyai pengaruh besar terhadap pembentukan awal Kuala Lumpur.
- Kedua, fail-fail mengenai Masjid Java Street membuktikan bahawa kawasan ini merupakan salah satu pusat kehidupan Islam di bandar sebelum kemunculan banyak masjid lain.
- Ketiga, fail mengenai sekolah Melayu menunjukkan bahawa masyarakat Melayu bandar telah mempunyai institusi pendidikan yang tersusun lebih awal daripada yang sering digambarkan.
- Keempat, fail mengenai penambakan sungai, pelebaran jalan dan pengambilan tanah menunjukkan bahawa pembentukan pusat bandar Kuala Lumpur berlaku melalui campur tangan kerajaan yang sangat aktif, bukannya berkembang secara semula jadi semata-mata.
- Kelima, rekod syarikat perdagangan selepas Perang Dunia Kedua membuktikan bahawa Java Street terus memainkan peranan penting dalam ekonomi bandar sehingga penghujung era kolonial.
Kesemua penemuan ini membuka ruang kepada penyelidikan lanjutan. Masih banyak persoalan yang belum dijawab. Di manakah sebenarnya sempadan asal penempatan masyarakat Jawa? Bagaimanakah hubungan mereka dengan Kampung Rawa, Kampung Pindah dan Kampung Atas A? Bagaimanakah perubahan Java Street mempengaruhi pembangunan Jalan Melayu, Market Street dan Batu Road? Apakah hubungan antara Masjid Java Street dengan Masjid Jamek selepas tahun 1909? Bagaimanakah perubahan sistem sungai memberi kesan kepada ekonomi penduduk di sepanjang Java Street? Dan yang paling menarik, sejauh manakah identiti masyarakat Jawa masih dapat dikesan dalam kawasan Jalan Tun Perak hari ini? Semua persoalan ini masih menunggu jawapan.
Namun satu perkara sudah pasti. Java Street bukan lagi sekadar nama lama yang muncul sekali-sekala dalam fail arkib. Ia kini muncul sebagai salah satu subjek paling penting dalam kajian sejarah bandar Kuala Lumpur. Bagi saya, inilah kelebihan sebenar penyelidikan berasaskan arkib. Arkib tidak pernah bercakap. Arkib hanya menyimpan. Tugas pengkaji ialah membaca. Membandingkan. Menyusun. Menilai. Kemudian menghidupkan semula cerita yang selama ini terkubur di dalam fail-fail lama. Itulah yang berlaku kepada Java Street.
Selama lebih satu abad, fail-fail tersebut tersusun di rak arkib dengan nombor penerimaan seperti 1957/0002903W, 1957/0004968W, 1957/0034422W, 1957/0127337W, 1957/0130989W dan puluhan lagi. Pada pandangan mata kasar, semuanya hanyalah nombor fail pentadbiran. Namun apabila dibaca sebagai satu himpunan yang saling berkait, setiap fail menjadi seperti kepingan mozek yang akhirnya membentuk satu gambaran lengkap tentang kehidupan sebuah jalan. Jambatan yang dibina pada tahun 1884, pelebaran jalan pada tahun 1890-an, pembinaan masjid baharu pada awal abad ke-20, pembukaan jalan di sepanjang benteng Sungai Klang, kemunculan bas bermotor, lampu elektrik, syarikat perdagangan dan perubahan fungsi bandar—semuanya bersambung tanpa putus. Inilah kekuatan sejarah arkib. Ia membolehkan kita melihat masa silam bukan sebagai peristiwa yang terpisah-pisah, tetapi sebagai satu perjalanan yang berterusan.
Atas sebab itulah Java Street bukan sekadar layak dikenang sebagai nama lama kepada Jalan Tun Perak, malah wajar diiktiraf sebagai salah satu koridor sejarah terpenting dalam pembentukan Kuala Lumpur. Melalui Java Street, kita bukan sahaja menemui sejarah sebuah jalan, tetapi juga menemui semula perjalanan sebuah bandar, sebuah masyarakat dan akhirnya sebuah negara.
BAB 9
Jawa Street yang Hilang Namanya, Tetapi Tidak Hilang Ingatannya: Dari Mountbatten Road ke Jalan Tun Perak
Selepas Perang Dunia Kedua, Jawa Street memasuki fasa baharu dalam sejarahnya. Jalan yang suatu ketika dahulu menjadi nadi komuniti Jawa, Rawa, Melayu, India Muslim, Chettiar dan pedagang bandar mula mengalami perubahan identiti akibat perubahan politik, pentadbiran dan perancangan bandar. Nama Jawa Street yang telah digunakan sejak akhir abad ke-19 akhirnya digantikan dengan Mountbatten Road, mengambil nama Lord Louis Mountbatten selepas era perang. Perubahan ini bukan sekadar pertukaran papan tanda jalan, tetapi mencerminkan perubahan kuasa dan imaginasi kolonial terhadap ruang bandar Kuala Lumpur. (Antara News Kuala Lumpur)
Namun begitu, memori masyarakat terhadap Jawa Street tidak pernah benar-benar hilang. Bagi generasi lama Kuala Lumpur, nama Jawa Street masih membawa gambaran sebuah jalan lama yang sibuk dengan kedai kain, kedai tukang, pedagang kecil, warung, rumah kedai lama dan lorong-lorong sempit yang menghubungkan kawasan Melayu dengan pusat perdagangan bandar. Ia merupakan ruang pertemuan pelbagai komuniti yang membentuk watak awal Kuala Lumpur. (Kuala Lumpur City)
Perubahan terbesar berlaku apabila pusat bandar Kuala Lumpur berkembang sebagai ibu kota moden. Bangunan lama digantikan dengan struktur baharu, jaringan pengangkutan berubah, dan fungsi ekonomi jalan tersebut turut berubah. Jalan yang dahulu menjadi kawasan kediaman rapat dengan rumah atap dan penempatan awal penduduk berubah menjadi kawasan perdagangan moden. Jika dahulu Jawa Street menggambarkan kehidupan akar umbi bandar perlombongan, kemudian ia menjadi sebahagian daripada pusat kewangan dan pentadbiran negara. (Kldulu)
Walaupun begitu, beberapa unsur sejarah masih kekal. Kedudukan berhampiran pertemuan Sungai Klang dan Sungai Gombak, kewujudan Masjid Jamek, kawasan bekas Kampung Rawa serta hubungan dengan Jalan Melayu menunjukkan bahawa kawasan ini masih menyimpan lapisan sejarah sebelum Kuala Lumpur menjadi kota raya. Jawa Street bukan sekadar sebuah jalan, tetapi sebuah ruang sejarah yang memperlihatkan bagaimana kampung, perdagangan, agama dan kuasa kolonial bertembung dalam pembentukan bandar. (Mcgkl)
Pada tahun 1980-an, nama Mountbatten Road pula digantikan dengan Jalan Tun Perak, mengambil nama tokoh Bendahara Melaka yang terkenal. Pertukaran nama ini berlaku dalam semangat pascakolonial untuk mengembalikan unsur sejarah tempatan dalam penamaan jalan bandar. Namun, perubahan nama rasmi tidak memadamkan nama lama yang terus hidup dalam ingatan kolektif masyarakat. (Kuala Lumpur City)
Analisis sejarah Jawa Street menunjukkan bahawa sebuah jalan bandar sebenarnya menyimpan lebih daripada fungsi fizikal sebagai laluan kenderaan. Ia menyimpan cerita manusia: penghijrahan orang Jawa dan Sumatera, kehidupan masyarakat Melayu bandar, perkembangan perdagangan Cina, kehadiran pedagang India Muslim, pembentukan institusi agama, campur tangan pentadbiran kolonial dan akhirnya proses pembinaan identiti nasional selepas merdeka.
Jawa Street menjadi contoh bagaimana Kuala Lumpur dibina bukan hanya oleh bangunan besar atau tokoh terkenal, tetapi oleh ribuan manusia biasa yang membuka kedai, membina rumah, berniaga, beribadah dan membesarkan keluarga di celah-celah jalan kecil kota. Nama jalan itu mungkin berubah, tetapi sejarah manusia yang membentuknya kekal sebagai sebahagian daripada jiwa Kuala Lumpur.
Pada akhirnya, kisah Jawa Street ialah kisah tentang perubahan. Ia bermula sebagai laluan kecil di tepi sungai dalam sebuah bandar perlombongan, berkembang menjadi pusat perdagangan kolonial, berubah menjadi jalan moden ibu kota, dan hari ini menjadi saksi kepada perjalanan hampir dua abad Kuala Lumpur. Jalan Tun Perak hari ini berdiri di atas lapisan sejarah yang panjang — di bawah bangunan moden masih tersimpan bayangan Jawa Street yang pernah menjadi nadi kehidupan bandar lama. (Wikipedia)
Wallahualam
Bibliografi
1884
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Enclosing Plan for Java Street Bridge." 7 Februari 1884. Accession No: 1957/0002903W. Arkib Negara Malaysia.
1885
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Applying for Title to Lots Adjoining Java Street Bridge." 20 Ogos 1885. Accession No: 1957/0004437W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Quit Rents on His Lots in Java Street Extension with..." 23 September 1885. Accession No: 1957/0004515W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Forwarding Tracing and Specification of Proposed Road." 28 November 1885. Accession No: 1957/0004671W. Arkib Negara Malaysia.
1886
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Re Sewage on the Town Side of Java Street Bridge." 15 Februari 1886. Accession No: 1957/0004968W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Tender for the Construction of Road from Java Street..." 17 Februari 1886. Accession No: 1957/0005015W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Encloses a Letter From Mr. Venning Asking a Further..." 13 Mei 1886. Accession No: 1957/0005382W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Encloses Correspondence Regarding Messrs. Hill and R..." 31 Mei 1886. Accession No: 1957/0006041W. Arkib Negara Malaysia.
1887
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Encloses are Application from Haji Samad for a Piece of Land." 3 Mei 1887. Accession No: 1957/0007871W. Arkib Negara Malaysia.
1888
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Reports That a Javanese Died in Hospital by the Fall..." 15 Februari 1888. Accession No: 1957/0010317W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "1. Re Wire Fencing Broken & Loose in Every Direction..." 11 Oktober 1888. Accession No: 1957/0012573W. Arkib Negara Malaysia.
1889
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Forwards for Information Contracts Entered into with..." 28 Mac 1889. Accession No: 1957/0014717W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Asks Permission to Stop Traffic Passing Over the Java Street Bridge." 1 Ogos 1889. Accession No: 1957/0016138W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Forwarding Plan of Proposed Java Street Market." 19 Ogos 1889. Accession No: 1957/0016419W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Asks to be Informed Relating the Proposed Road from Java Street." 12 September 1889. Accession No: 1957/0016652W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Ask to be Allowed to Continue Performing at the Malay..." 11 Disember 1889. Accession No: 1957/0018059W. Arkib Negara Malaysia.
1890
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Asks for a Report on the Title to the Mosque Land at Java Street." 3 Jun 1890. Accession No: 1957/0048327W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Recommends Widening of Java St. From the Bridge to H..." 1 Julai 1890. Accession No: 1957/0021967W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Asks to Bring Before the Board the Advisability of Having a Municipal Committee." 4 September 1890. Accession No: 1957/0020366W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Re Unsafe Condition of the Present Java Street Bridge..." 4 Oktober 1890. Accession No: 1957/0021112W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Forwards a Contract Proposed to be Entered into for Foreshore Reclamation." 21 Oktober 1890. Accession No: 1957/0021384W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Reports That He Has Seen Toh Marajah & Haji Samat, W..." 17 November 1890. Accession No: 1957/0019823W. Arkib Negara Malaysia.
1891
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Reports Java Street Bridge Completed Sufficiently to..." 9 Jun 1891. Accession No: 1957/0025457W. Arkib Negara Malaysia.
1892
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Java Street - Ampang Road Reclamation Scheme - Asks..." 14 April 1892. Accession No: 1957/0031356W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Asks for Papers Re Widening of Java Street." 2 Julai 1892. Accession No: 1957/0032834W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Estimate for Widening of Java Street - Submit's." 13 Ogos 1892. Accession No: 1957/0034422W. Arkib Negara Malaysia.
1893
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Tan Soo Heng - Requests Permission to Have Theatrical Performances." 27 Mei 1893. Accession No: 1957/0042293W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Boyanese-Death of, at Java Street, from Small-Pox..." 27 Jun 1893. Accession No: 1957/0042875W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Enquires as to Authority for Erection of Booths Near Java Street." 17 Oktober 1893. Accession No: 1957/0052026W. Arkib Negara Malaysia.
1894
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "As to a Disturbance at Java Street." 16 Mei 1894. Accession No: 1957/0049808W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Application for Land in Java Street - Sale by Auction..." 13 Jun 1894. Accession No: 1957/0050225W. Arkib Negara Malaysia.
1895
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Old Malay School in Java Street and Other Attap - Ro..." 3 Ogos 1895. Accession No: 1957/0057722W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Resumption of Land at the Corner of Java Street -". 3 September 1895. Accession No: 1957/0060463W. Arkib Negara Malaysia.
1896
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Licence to Retail Spirit in Java Street - Prays for..." 22 Februari 1896. Accession No: 1957/0061954W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Reclamation of Land in Java Street - Letter from K.T..." 30 Mei 1896. Accession No: 1957/0063330W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Reclamation of Land in Java Street - Letter from Mr...." 31 Julai 1896. Accession No: 1957/0064680W. Arkib Negara Malaysia.
1897
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Foreshore Reclamation Java Street - Reports that Be..." 22 Februari 1897. Accession No: 1957/0069029W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Retaining Foreshore of Klang River Between Java St..." 8 Jun 1897. Accession No: 1957/0074322W. Arkib Negara Malaysia.
1898
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Widening Java Street - Suggest that Government Should..." 27 Januari 1898. Accession No: 1957/0075480W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Recommends Acquisition of Lots 45, 46 and 47 at Java Street." 26 November 1898. Accession No: 1957/0080023W. Arkib Negara Malaysia.
1900
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Small-Pox: Reports Printing of a Case of at Java St..." 29 Januari 1900. Accession No: 1957/0090102W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Petition for the Removal of Immoral Women from Java Street." 9 Februari 1900. Accession No: 1957/0090252W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Land Required for Widening Java Street-Schedule Of:-". 11 Jun 1900. Accession No: 1957/0092527W. Arkib Negara Malaysia.
1903
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Mosque in Java Street." 7 Jun 1903. Accession No: 1957/0109693W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Widening Java Street. Acquisition of Land." 7 Julai 1903. Accession No: 1957/0108624W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Widening Java Street. Acquisition of Land." 13 Julai 1903. Accession No: 1957/0110022W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Acquirement Lot 43, Section 4, Java Street." 12 November 1903. Accession No: 1957/0112348W. Arkib Negara Malaysia.
1904
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Acquisition of Lots 17 and 18 Java Street. Interest..." 19 Disember 1904. Accession No: 1957/0119949W. Arkib Negara Malaysia.
1905
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Reservation of Certain Allotments in Java Street - N..." 23 Januari 1905. Accession No: 1957/0120675W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Purchase and Removal of Light Houses in Java Street." 16 Mac 1905. Accession No: 1957/0121655W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Demolition of Old Houses in Java Street - Re :-". 28 April 1905. Accession No: 1957/0122362W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Footways on Either Side of Java Street Bridge, Recom..." 5 Jun 1905. Accession No: 1957/0123009W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Renewal of Water Supply to their Houses No. 26 and 2..." 18 Julai 1905. Accession No: 1957/0123879W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Java Street Town Lots - Notice of Resumption :-". 21 September 1905. Accession No: 1957/0124850W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Application for Renewal of Water Supply to His House..." 27 September 1905. Accession No: 1957/0124866W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Requisition of Lands at Java Street - Summary of Exp..." 20 Disember 1905. Accession No: 1957/0126373W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Acquisition of Lands at Java Street - Bill of Costs for Arbitration." 5 Disember 1905. Accession No: 1957/0126041W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Acquisition of Land at Java Street - Sanction for Engagement of Officers." 6 Disember 1905. Accession No: 1957/0126054W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Acquisition of Land at Java Street - Engagement of Messrs..." 8 Disember 1905. Accession No: 1957/0126118W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Awards for the Ten Lots Acquired in Java Street Under..." 2 Disember 1905. Accession No: 1957/0125966W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Acquisition of Lands at Java Street - Sanction to Compromise." 22 Disember 1905. Accession No: 1957/0126442W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Proposed New Mosque at Java Street - Acquisition of..." 22 Disember 1905. Accession No: 1957/0126476W. Arkib Negara Malaysia.
1906
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Payment of Compensation for Lots 61, 60 and 19." 29 Januari 1906. Accession No: 1957/0127337W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Requisition of Land in Java Street." 31 Januari 1906. Accession No: 1957/0127336W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Metalling the Widened Portion of Java Street Between..." 9 Februari 1906. Accession No: 1957/0127581W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Acquisition of Land Java Street. Advisability of Ret..." 9 Februari 1906. Accession No: 1957/0127612W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Re His Tender for Metalling the Widened Portion of J..." 2 April 1906. Accession No: 1957/0128550W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Petition Asking to Enquire into the Ownership of the Mosque Land." 16 April 1906. Accession No: 1957/0128825W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Construction of a Mosque in Java Street - Tenders For..." 30 Julai 1906. Accession No: 1957/0130989W. Arkib Negara Malaysia.
1907
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Purchase and Removal of House No. 55 Java Street, Ku..." 5 Mac 1907. Accession No: 1957/0134785W. Arkib Negara Malaysia.
1908
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Authority to Make Provision of $700 for the Erection of a New Bridge." 28 Disember 1908. Accession No: 1957/0145867W. Arkib Negara Malaysia.
1912
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Nuisance Caused by Motor Bus at the Junction of Batu..." 27 Mac 1912. Accession No: 1957/0162631W. Arkib Negara Malaysia.
1913
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Provision for the Construction of a Road Along the E..." 2 Januari 1913. Accession No: 1957/0167135W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Complaint Against Muthayah Nadan, Toddy Shop-Keeper,..." 4 Jun 1913. Accession No: 1957/0170115W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Land for Widening Java Street (Supplement to Land Pu...)" 12 Julai 1913. Accession No: 1957/0170873W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Enquires if Government Will Grant a Long Lease for a Piece of Land." 16 Ogos 1913. Accession No: 1957/0171397W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Reports Fire Broke Out at No. 99 Java Street." 19 Ogos 1913. Accession No: 1957/0171404W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Widening Java Street (Acquisition of Land)." 10 Disember 1913. Accession No: 1957/0173349W. Arkib Negara Malaysia.
1914
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Petition Praying to Prohibit the Heavy Motor Buses R..." 28 Januari 1914. Accession No: 1957/0174301W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Road Along Embankment from Java Street to Old Market..." 18 Februari 1914. Accession No: 1957/0174555W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Purchase of Lots 25, 26 and 27, Section 13, Kuala Lumpur." 25 Jun 1914. Accession No: 1957/0176823W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Complaint Against One N. Ismail No.49 Java Street." 3 Julai 1914. Accession No: 1957/0176973W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Java Street Extension, Item 23 Page 46, Selangor Est..." 23 November 1914. Accession No: 1957/0179232W. Arkib Negara Malaysia.
1915
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Road Along Embankment from Java Street to Old Market..." 25 Mac 1915. Accession No: 1957/0181531W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Estimates for Completion of Metalling Java Street Ex..." 23 April 1915. Accession No: 1957/0182068W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Acquisition of the Back Portions of Lots 1,2,3,4,5, ..." 1 Jun 1915. Accession No: 1957/0182727W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Java Street Extension and Filling Pudu Dam $7,000 - ..." 1 November 1915. Accession No: 1957/0185284W. Arkib Negara Malaysia.
1916
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Java Street Extension and Filling Pudoh Dam - Author..." 17 Julai 1916. Accession No: 1957/0190211W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Acquisition of Land for Widening Malacca Street, Jav..." 18 Ogos 1916. Accession No: 1957/0190632W. Arkib Negara Malaysia.
1917
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "'Palace Theatres Limited' Application for an Option..." 19 Mac 1917. Accession No: 1957/0194208W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Extension of Rassoolbhoy Allybhoy's Premises at Java..." 24 Mac 1917. Accession No: 1957/0194303W. Arkib Negara Malaysia.
1919
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Police Constable Should be Stationed on Point Duty T..." 18 Ogos 1919. Accession No: 1957/0206212W. Arkib Negara Malaysia.
1921
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Land Corner Between Batu Road and Java Street Belong..." 28 Mei 1921. Accession No: 1957/0216072W. Arkib Negara Malaysia.
1926
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Parking Place for Cars in Java Street." 7 Disember 1926. Accession No: 1957/0245505W. Arkib Negara Malaysia.
1927
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Plans of a Building to be Erected in Java Street as..." 26 Februari 1927. Accession No: 1957/0246971W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Improvement of the Malacca Street-Java Street Corner..." 29 Oktober 1927. Accession No: 1957/0250778W. Arkib Negara Malaysia.
1928
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Suggested Use for the Existing Malay Mail Officers, ..." 16 April 1928. Accession No: 1957/0254086W. Arkib Negara Malaysia.
1929
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Proposal by the General Electric Company to Flood Light..." 14 Januari 1929. Accession No: 1957/0258063W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Regular Line of Street for Java Street Between Ampan..." 23 Ogos 1929. Accession No: 1957/0259459W. Arkib Negara Malaysia.
1931
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Application by Superintendent Chandu Monopoly for Re..." 16 Januari 1931. Accession No: 1957/0273413W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Boundary Line for New Oriental Building, Java Street." 23 Disember 1931. Accession No: 1957/0273710W. Arkib Negara Malaysia.
1932
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Scheme for the Prevention of Flooding of Klang River..." 4 November 1932. Accession No: 1957/0276181W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Opening of the New Premises of the Oriental Government Security Life Assurance Company." 7 Disember 1932. Accession No: 1957/0276399W. Arkib Negara Malaysia.
1933
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Ask Whether Government Has Decided to Abolish the School." 12 Mei 1933. Accession No: 1957/0279870W. Arkib Negara Malaysia.
1934
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Enquiry Regarding the Fire at the Premises of 'Vanity Box'." 30 Januari 1934. Accession No: 1957/0282947W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Application by Messrs. Bannon and Bailey for a Government Contract." 22 Jun 1934. Accession No: 1957/0282167W. Arkib Negara Malaysia.
1937
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor. "Collision Between Fire Brigade Engine and Motor Car at Junction of Java Street." 27 November 1937. Accession No: 1957/0288099W. Arkib Negara Malaysia.
1945
Pejabat Penyimpan Harta Musuh Selangor. "The Oriental Govt Security Life Assurance Co. Ltd. 6..." 18 September 1945. Accession No: 1957/0671269W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Penyimpan Harta Musuh Selangor. "Messrs. George Blunn & Coy:, Ltd. 120 Java Street." 20 September 1945. Accession No: 1957/0671265W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Penyimpan Harta Musuh Selangor. "Messrs. Storch Brothers Java Street Kuala Lumpur." 8 Oktober 1945. Accession No: 1957/0671238W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Penyimpan Harta Musuh Selangor. "Dai Joa Shokai Java Street. (Messrs. Storch Brothers...)" 2 November 1945. Accession No: 1957/0671239W. Arkib Negara Malaysia.
Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Sembilan. "Printing and Publicity. Correspondence." 25 September 1945. Accession No: 1957/0458296W. Arkib Negara Malaysia.
Jabatan Perkhidmatan Pos. "Parcel Malacca No I6I2 to Chop Lum Chong 203 Java St..." 19 November 1946. Accession No: 1987/0034527W. Arkib Negara Malaysia.
1946
Pejabat Perancang Bandar dan Kampung. "Application for Land for the Erection of a Benzene Filling Station." 19 September 1946. Accession No: 1984/0012078W. Arkib Negara Malaysia.
Sumber Bergambar dan Visual (Tarikh Tidak Diketahui)
Jabatan Arkib Negara Malaysia. "Street Scene (Java Street) Kuala Lumpur." Accession No: 2001/0029249W. Arkib Negara Malaysia.
Public Record's Office, London. "CO 1069/485 - Colonial Office and Successors: Photographs." Accession No: 2010/0016414W. Arkib Negara Malaysia.
Public Record's Office, London. "CO 1069/485 - Colonial Office and Successors: Photographs." Accession No: 2010/0016416W. Arkib Negara Malaysia.
Public Record's Office, London. "CO 1069/485 - Colonial Office and Successors: Photographs." Accession No: 2010/0016408W. Arkib Negara Malaysia.
Jabatan Penerangan Malaysia. "Senior Staff, Department of Public Relations. First..." Accession No: 2001/0043454W. Arkib Negara Malaysia.
Sumber dari Luar (Pentadbiran Tentera British)
British Military Administration. "Organisation of the Survey Department." 28 September 1945. Accession No: 1957/0574433W. Arkib Negara Malaysia..
